تاکەی"کوردە لوڕەکان" لە پەراوێزدا بن؟

خوێندنەوەیەکی مەیدانی بۆ پەراوێز بوونی «کوردە لوڕەکان» لە جەرگەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی کورد (بەشی ٢)

وەحید کەماڵی ئیلامی

8- كوردە لوڕەكان و ئێرانچێتی (پان ئێرانیزم)

جوگرافیای دانیشتنی كوردە لوڕەكان و هەڵكەوتی ستراتیژی دیموگرافیای كوردی لوڕ لە ئێران وای لێكردوون كە كوردە لوڕەكان تەنانەت بە بێ ویستی خۆیانیش بێت ناچار بن بەشداری بكەن لە هاوكێشەكانی لانیكەم بەشی ناوەند و بەشی باشوور و بگرە لە ڕۆژئاوای ئێران واتە كوردستانی ڕۆژهەڵات وئەگەر چاوێك بخشێنرێت بە مێژووی ڕامیاری-كۆمەڵایەتی ئێران لەسەردەمی كۆنەوە هەتاكو ئێستا بە باشی ڕۆلی كاریگەر و حاشاهەڵنەگری كوردە لوڕەكان دەبیندرێت لە هاوكێشە ڕامیارییەكان و ململانییە ناوخۆیی و دەرەكییەكانی ئێران.

كوردە لوڕەكان بەتایبەت لە سەدەمی هێرشی ڕومییەكان بۆ خاكی ئێران ، هێرشی عەرەب و فراوان خوازی پەیرەوانی ئایینی ئیسلام لە ناوچەكە و لە ئێران ،هێرشی مەغولەكان بۆسەر ئێران ، ململانییەكانی نێوان دەسەڵاتەكانی سەفەوی و عوسمانی ،هێرشی وڵاتانی پورتەقال و بریتانییەكان بۆ داگیركردنی باشووری ئێران و چەندین ڕووداو و شەڕی دیكە نێوان ئێران و وڵاتانی درواسێ وەك : هێرشی ڕژیمی بەعس و...هتد ، هەموو كات وەك قەڵغانێكی مرۆیی و سەربازی پارێزگاریان كردووە لە خاكی ئێران بە گشتی و ناوچەكانی دانیشتنی خۆیان بە تایبەتی . ئەمە لە ئاست وڵاتانی دراوسێ و هێرشی دەرەكی و لە ئاستی ناخۆیی ئێران و هێرشی دەسەڵاتە ناوەندییەكان بۆسەر ناوچەكانیان بە تایبەت لە سەردەمی دەسەڵاتی سەفەوییەكان هەتا سەردەمی دەسەڵاتی پاڵەوی یەكەم (رەزاخانی میرپێنج )لە ئێران هەمووكات خۆڕاگریان كردووە لە بەرانبەر دەسەڵاتی ناوەند و ئەم بابەتە لە بەرچاوترین ڕووداوەكانی ناوخۆیی ئێرانە لە مێژووی ڕامیاری – سەربازی سەردەمی سەفەوییەكان ، قەجەرەكان و هەتا پاڵەوییەكان.

كوردە لوڕەكان بەدرێژایی مێژوو نەك تەنها خۆیان بەرپرسیار دیوە لەبەرانبەر پاراستنی هەموو خاكی ئێران لە بەرانبەر هێرشەكانی دەرەوە بەڵكو هەمووكات دەستێوەردانیان كردووە لە چوونییەتی و چەشن و پێناسەی دەسەڵاتی ناوەندی كەبەسەر هەموو گەلانی ئێران حوكمی كردووە.بەرچاوترین وێنە بۆ ئەم مەسەلەیەش داگیركردنی تاران لەلایەن سوپای لوڕەكان بە سەركردایەتی سەردار ئەسعەدی بەختیارییەلە سەردەمی مەشرووتە خوازی لە ئێران ، هەرچەندە نەتەوەكانی دیكەی ئێران وەك توركی ئازەریش بەشدار ببوون لەو ڕووداوە بەڵام كوردە لوڕەكان سەرەكی و تەواوكەری داگیركردنی تاران بوون.

بۆیە لەنێو كوردەلوڕەكان و كۆمەڵگای لوڕ و ڕوناكبیرانی لوڕ دەمارگرژییەكی بەهێز هەیە بە نیسبەت مەسەلەی ئێران و پاراستنی كیانی ئێرانی بوون و جوگرافیای ئێران و زۆرینەی ئەو تیوریسییەنانەی كەچەمكی ئێرانچێتی و پان ئێرانیزمیان پێناسە كردووەو تەنانەت لە كاتی ئێستاش ئاڵاهەڵگری ئەم چەمكەن لە نێو كوردەلوڕەكان سەریان هەڵداوەو دەسەڵاتە ناوچەییەكانی كوردی لوڕ وەكو ؛ ئەتابەكە لوڕەكان و والییەكانی لوڕ و...هتد ، هیچكات ئارەزووی دابڕان لە ئێران یان دامەزڕاندنی وڵاتێكی سەربەخۆیان لا نەبووەو ڕەوا بوون و خۆیان و دەسەڵاتە خۆجێییەكانیان گرێداوە بە پاراستنی جوگرافیای گشتی ئێران و دەسەڵاتی ناوەندی لە ئێران .

ئەم چەمكە لە نێو زۆرینەی بەرهەم و ڕوانگەی بەشێكی زۆر لە توێژ و چین و بیرمەندانی كومەڵگای كوردەلوڕەكان بە بەرچاوی دەبیندرێت و كە مرۆڤ چاوێك بخشێنێت بە هونەر و موسیقاو پەرتووك و گوفتمانی كۆمەڵگای كوردەلوڕەكان لای ڕوون دەبێت كە لە ئەنجامی مێژوویەكی پڕ ئێش وئازار و سیاسەتی ناوەندە یەك لە دوای یەكەكانی دەسەڵاتی ناوەندی لە سەر پێكهاتەی كوردی لوڕ ئێستاكە چەمكی ئێرانچێتی بووە بە غرور و خۆبایی زۆرینەی كۆمەڵگای كوردی لوڕ و سەرەرای ئەو هەموو زوڵم و زوور و حیقارەتانەی كە نەتەوەی سەردەست و ناوەندەكانی دەسەڵات كردوویانە بەرانبەر بە كوردە لوڕەكان ، دیسان كوردە لوڕەكان خۆیان بە خاوەنی سەرەكی ئاو و خاكی وڵاتی ئێران دەزانن و پارێزگاری لێدەكەن .!

هەرچەندە بابەتی ناسیونالیزم و چەمكی دەوڵەت-نەتەوە بە واتای مودێرنی خۆی لەسەردەمی پاڵەوی یەكەم پێناسە كرا لە ئێران و زمان و شوناسی بە فارس بوون بە فەرمی و بە شێوازی سیستەماتی سەپێندرا بەسەر هەموو گەلانی ناوخۆی ئێران، بەڵام جیاوازییەك هەبوو لەنێوان پێكهاتەی كوردەلوڕەكان لەگەڵ باقی نەتەوەكانی ناوخۆی ئێران بە نیسبەت ئەم مەسەلەیە.

وەكو دەزانین زۆرینەی گەلانی ئێران وەكو ؛ عەرەب ، كورد ، ئازەری و ...هتد لە چوارچێوەی چەمكی شوناسی نەتەوەیی و نەتەوەبوون خۆراگریان كرد دژ بەم سیاسەتانە و تەنها لە ڕووی سیاسی و دەسەڵاتەوە بەرەنگاری ئەم مەسەلەیە نەبوون، بەڵكو فاكتەری شوناسی نەتەوەیی یەكێك بوو لە سەرەكیترین هۆكارەكانی ململانی نێوان نەتەوەكانی ئێران و دەسەڵاتی ناوەند و دەبینین هەر ئەم فاكتەرە بوو بە هۆی ئەوەیكە نەتەوەكانێك وەكو ئازەری و كورد لەبەشی سەرەوەیکوردستانی ڕۆژهەڵات بتوانن لە قوناخێك (هەرچەندە لەڕووی كات كورت ماوەش بووبێت)كیانی نەتەوەیی خۆیان دابمەزرێنن لە چوارچێوەی دەسەڵاتێكی سیاسی وەك كۆماری ئازەربایجان و كۆماری كوردستان و تەنانەت لە دوای لە ناو چوونی ئەو كۆمارانەش دیسان هەر فاكتەری بەهێزی شوناسە كە توانیوییەتی بەرخۆدانی ئەم گەلانە بە زیندوویی ڕابگرێت و تا كاتی ئێستاش ویستی بونیادنانی كیانی سیاسی –نەتەوەیی لە دڵی جیلی نوێ ئەم نەتەوانە وەك سەرەكیترین داخواز و هۆكاری چالاكیاندا بمێنێت.

ئەم مەسەلەیە لای پێكهاتەی كوردی لوڕ بە چەشنێكی دیكە ڕوویداو بە هۆی ئەوەیكە كێشەو گرفتەكانی پێكهاتەی لوڕ لەگەڵ شوناسی سەردەست و دەسەڵاتی ناوەندی تەنها لە چوارچێوەی سیاسی مایەوە و كوردە لوڕەكان بە زۆر هۆكاری جۆراجۆر نەیانتوانی فاكتەری شوناس تێكەڵ بكەن بە ویستە رامیارییەكانی خۆیان بۆیە دەبینین بە دوای سەركوتی هەموو دەسەڵاتە خۆجێییەكان و دەسەڵاتی والییەكانی لوڕستان لە لایەن دەسەڵاتی تازە پێگەیشتووی پاڵەوی، ئیتر كوردەلوڕەكان نەیانتوانی تەنانەت نیمچە سەربەخۆیی سیاسی پێشوویانیش ڕابگرن و لە بواری شوناسی نەتەوەییش كەوتنە بەر شاڵاوی بەهێزی شوناسی بەفەرمی ناسرا و لە لایەن ناوەندەوەو بە دوای نیو سەدە پێكهاتەی كوردی لوڕ تووشی قەیرانێكی قووڵ ببوو لە بواری شوناسی نەتەوەیی و بۆیە بە ناچار تەنها چەمكی « ئێرانی بوون «یان هەڵبژراد وەك شوناسی باڵای خۆیان و فاكتەرەكانی بەنەتەوە بوون هەر ڕۆژ لاوازتر ببوون لای كوردەلوڕەكان .

ئێستا كومەڵگاو پێكهاتەی كوردی لوڕ بەرانبەر بە پرسیاری « ئەتو شوناست چییە یان چ نەتەوەیەكی»؟ وەڵامێكی ناڕوون و گشتیی هەیە و دەڵێت : « من ئێرانیم و لوڕم « ! و هەچەندە ڕەنگە بتوانێت هەندێ فاكتەری مێژوویی و جوگرافی بهێنیت بۆ شوناسی باڵای ئێرانی بوونی خۆی و چوارچێوەیەكی بۆ پێناسە بكات، بەڵام لە پێناسەكردنی « لوڕ بوونی « خۆی دیسان بەناچار پشت دەبەستێت بە فاكتەرەكانی ئێرانی بوون و ناتوانێت پێكهاتەی « لوڕ» پێناسە بكات وەكو نەتەوەیەكی سەربەخۆ یان بەشێك لە شوناسە ڕاستەقینەكەی خۆی واتە : « كوردی لوڕ « .

واتە لای ئەو بە پێچەوانەی نەتەوەكانی دیكە « سەرەتا ئێرانییە و دوایی لوڕ « !

لە حاڵیكدا ئەگەر كوردێكی دیكە یان یەكێكی دیكە لە نەتەوەكانی ئێران ڕووبەڕووی ئەم پرسیارە كەیت ئەگەر نەڵێت : « كوردم و كوردستانی یان ئازەری و ئازەربایجانی یان ...» دەڵێت :» كوردی ئێرانم ، عەرەبی ئێرانم یان توركی ئێرانم « واتە سەرەتا ئاماژەدەكات بە شوناسی نەتەوەیی خۆی و دوایی شوناسی ئێرانی بوونەكەی بەڵام لە زاری هیچ كوردێكی لوڕ نابیسترێت كە بڵێت : « لوڕی ئێرانم « !بەڵكو دەڵێت : ئێرانیم و لوڕم ، واتە شوناسی باڵاو سەرەكی خۆی بە ئێرانی داناوەو «لوڕ» بوونی خۆی لە پلەی دوویەم .

دەبێ بگوترێت كە كوردەلوڕەكان هیچكات نەیانتوانی لە بابەتی ناسیونالیزمی رامیاری-نەتەوەیی پێناسەیەكی ڕاستەقینە بكەن لە خۆیان و شوناسیان بۆیە بیروكەی پاوانخواز و چەواشەكاری ئێرانچێتی لە لایكەوە تووشی قەیرانی شوناسی كردوون و لە لایەكی دیكەشەوە نەیانتوانیوە ئەنتیگرەی شوناسی سەردەستیش ببن واتە « فارس بوون « ، تەنانەت لە ژێر كاریگەری قووڵی پان ئێرانیزم وایان لێهاتووە كە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی باقی نەتەوەكانی ئێران وەكو ؛ عەرەب و تورك و بەلووچ و تەنانەت كوردیش بە مەترسییەكی گەورە بزانن بۆ هەیكەلی ئەو شوناسە چەواشەیەی كە كە بەسەریان سەپێندراوە واتە «ئێرانی بوون « و بۆیە دەبینین هەر بەم هۆیە و بە درێژایی مێژووی خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەكان لە ئێران ، كوردە لوڕەكان هەمووكات وەك داردەست و سەربازی باوەفای دەسەڵاتی ناوەندی ڕوڵی كاریگەرو بەرچاویان بووە لە سەركوتكردنی نەتەوەكانی دیكەی ئێران و هەتائێستاكەش ئەم ڕولِە دەگێڕن. بە واتایەكی دیكە دەكرێت وا بگوترێت كە « كوردەلوڕەكان پارێزەرە بێ شوناسەكانی چەمكی ئێرانچێتین و بە بندەستی خۆیان ، بندەستی نەتەوەكانی دیكەی ئێرانیشیان گەرەنتی كردووە « !.

9- كوردە لوڕەكان و دەسەڵاتەكانی پاڵەوی و كۆماری ئیسلامی لەئێران

بەدوای هاتنە سەردەسەڵاتی ڕەزاخانی پاڵەوی و پێناسەكرانی چەمكی دەوڵەت-نەتەوەو پێشخستنی ڕامیاری « یەكسان سازی نەتەوەیی « لە هەموو ناوچەكان و لە نێو هەموو نەتەوەكانی ئێران لەلایەن دەسەڵاتی تازە پێگەیشتوو ، ناوچە لوڕنشینەكان و كوردەلوڕەكانیش وەك هەموو نەتەوەكانی دیكەی ئێران كەوتنە بەر شاڵاو و پەلاماری سیاسەتی « یەك دەوڵەت-یەك نەتەوە « و شۆڤینیزمی تاشراوی نەتەوەیی فارس.

«لێرەدا بەرلەوەی باس لەم بەشە بكرێت ، كورتەیەك لەسەر شوناسی دروستكراوی « فارس « دەوترێت:

وشەی فارس كە بە دەیان ساڵە وەكو ناوی نەتەوەیەك بەكار دەهێندرێت لە ڕاستیدا ناوی نەتەوەیەك نییەو ناوی ناوچەیكە كە دەكەوێتە پارێزگای شیراز لە ئێران كە ئێستا پێدەڵێن « استان فارس» و ریشەی ئەم وشەیە «پارس» یان « پەرس»ە كە ئەویش لە وشەی « پەرت «ەوە وەرگیراوە و « پەرتە « یان پارتییەكان هەمان بەشەن لە مادەكان كە یاغی دەبن لە دەسەڵاتی ماد و خەڵكی ماد پێیان دەڵێن « پەرتە» واتە : «دابڕاو و پەرتەوازە بوو».

وشەی «پارس»یش لەبن كاریگەری وێژەو زمانی عەرەبی دەبێتە «فارس»و لە ڕاستیدا هیچكات ناوی نەتەوەیەك نەبووەو بە هەڵە و بە زانابوون ئەم وشەیە تاشراوە بۆ ناوی نەتەوەو شوناسێك كەلە ڕاستیدا هەبوونی نییە.

كە دەگوترێت فارس یان پارس ئەمە ئاماژەیە بە ناوچەو شوێن و شارێكی كۆن لە پارێزگای شیراز. (شاری كۆنی پەرسپۆلیس كە یونانییەكان ئەم ناوەیان بۆداناوەو لە بنەڕەتدا پەرتپۆلیسە).كە دەگوترێت فارسی یان پارسی واتە كەسێك كە خەڵكی ناوچەی فارس یان پارس بێت . كە دەگوتریت پارسیان واتە پارسییەكان و دیسان ئاماژەیە بە خەڵكی ناوچەو شاری كۆنی پارس نەك ناوی نەتەوەیەك و ئەم وشەیە بە هەڵەو بە پشت بەستن بە سیاسەتی یەكسان سازی نەتەوەیی ولە پێناو تاشینی یەك نەتەوە لە هەموو نەتەوەكانی ئێران دانراوە بۆ هەموو ئەو نەتەوانەی كە دانیشتووی جوگرافیای ئێرانن و هەركامیان شوناس و ناوی ڕەسەنی تایبەت بەخۆیان هەیە «.

بەرلەهاتنی دەسەڵاتی پاڵەویی ، ناوچە لوڕنشینەكان لەنێو خۆیان دابەش كرابوون بە چەند بەش وەكو ناوچەی « لوڕی گەورە « و «لوڕی بچووك « و دەسەڵاتی ئەتابەكە لوڕەكان و والییەكان نزیكەی 500 ساڵ حوكمڕانیان دەكرد بەسەر ئەم ناوچانە.والییەكانی لوڕستان ڕەوابوونی دەسەڵاتی خۆیان لە ناوەندی دەسەڵات و پاشا وەردەگرت و لە بەرانبەردا باجیان دەدا بە ناوەندو لەكاتی شەڕ لەگەڵ هەر هێزێكی دەرەكی سەربازیان دابین دەكرد بۆ سوپای ناوەندو سەربەست بوون لە شێوازی حوكمڕانی كردن لە ناوچەكانی بن دەسەڵاتی خۆیان و دانانی یاساو ڕیسا لەو ناوچانەدا.

هەرچەندە كوردەلوڕەكان تا سەردەمی پاڵەوی خاوەنی دەسەڵاتی خۆجێیی بوون بەڵام پێناسەی ئەم دەسەڵاتانە هەمیشە سیاسی-سەربازی-مالیاتی (باجدەر) بوو و ڕەنگ و بۆنی شوناسی نەتەوەیی پێوەیان دیار نەبوو بۆیە هیچ چەشنە میراتێكی نەتەوەیی و خوڵقینەری شوناسیان بەجێ نەهیشت لە دوای نەمانیاندا كە لە پاشەڕۆژ بكرێتە فاكتەر یان هۆكارێك بۆ پاراستنی شوناسی ڕاستەقینەی كوردەلورەكان یان ببێتە هۆیەك بۆ سەرهەڵدان و ڕاپەڕینی جیلی نوێ لە بەرانبەر شوناسی تازەو دەسەڵاتی نوێ ،بۆیە كۆتاییهاتنی دەسەڵاتی والییەكان لەلایەن ڕەزاخانی پاڵەویی تەنها یەك سەرهەڵدانی بەرچاو لە مێژووی باشووری ڕۆژهەڵات ڕوویدا كە ئەویش شۆڕشی ئیلام یان شۆڕشی «ڕنۆ» بوو كە سەرهەڵدانێكی چەكداری و سیاسی بوو و لە ڕاستیدا چەمكی ناسیونالیزمی نەتەوەیی زۆر پێوە دیار نەبوو و ئامانجەكانی زیاتر لە چوارچیوەی داخوازە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكاندا پێناسەكرابوون ئەویش نە بە شێوازێكی نووسراو بەڵكو تەنها بە شێوازێكی زارەكی بۆیە دەكرێت بڵەین چەمكی ناسیونالیزم و پێناسەی نەتەوەیی لە نێو كوردی لوڕ (مەبەست كوردەلوڕەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵات) لە دایك نەبوو یان بە واتایەكی دیكە بە مردوویی لە دایك ببوو لە كاتی لە دایك بوون و پێناسەكرانی ناسیونالیزم لە نێو نەتەوەكانی ناوچەكەو شوناسی نەتەوەیی كوردەلوڕەكان بوو بە قوربانی و لیستووكی شوناسی سەپێندراو بەسەر گەلانی ئێران.

لە لایەكی دیكەوە سەرەڕای ئەو هەموو هێزو دەسەڵاتەی كە كوردەلوڕەكان بوویان لە سەردەمی والییەكان، بەڵام بەهۆی ئەوەیكە دەسەڵاتی ناوچەیی والییەكان هیچ هەنگاوێكی زانستیان هەڵنەگرتبوو لە پێناو چەمكی شوناسی نەتەوەیی و ناسیونالیزم لە نێو كوردەلوڕەكان بۆیە دەبینین بە كۆتایی هاتنی دەسەڵاتی والییەكانی لوڕستان ، لوڕەكان پێ دەنێنە سەردەمێك كە هیچ چەشنە ئامادەكاری پێویستی بۆ نەكراوە لە بواری شوناسی نەتەوەیی و بەم شێوەیە ناتوانن وەك شوناسی ڕاستەقینەی خۆیان تێپەڕی قوناخی دەوڵەت-نەتەوە ببن و بۆیە تووشی قەیرانی قووڵ دەبن لە بواری شوناسی نەتەوەیی كە تا ڕۆژی ئەمڕۆش نەیانتوانیوە لێ رزگار بن.

دوای ڕۆخانی دەسەڵاتی پاڵەوی لە ئێران و سەقامگیربوونی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی لەسەر گەلانی ئێران ، برینی قەیرانی شوناس دوو هێندە قووڵتر ببوو لە نێو كوردەلوڕەكان و ئەگەر لە سەردەمی پاڵەوییەكان شوناسی كوردەلوڕەكان تەنها كەوتبووە بەر پەلاماری شوناسی دەستكردی فارس ، بە هاتنی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی كوردەلوڕەكان كەوتنە بەر شەپۆلی دویەمی توانەوە (ئاسمیلاسیون) كە ئەویش شەپۆلی ئایدیاو شوناسی توندڕەوی ئایین زای شیعە بوو كە بە یەكجاری كۆمەڵگای كوردەلوڕەكانی بەرەو هەڵدێڕێكی مەترسیدار برد لە بواری شوناسی نەتەوەیی و تەنانەت وای لێكردن كە ئێستا بەشێكی هەرەزۆری جیلی نوێ كوردی لوڕ لە شوناسی ڕاستەقینەی خۆی هەڵبێت و هەوڵی ئەوە بدات جێگایەك و پێناسەیەك بۆ خۆی بدوزێتەوە لە نێو شوناسی نەتەوەكانی دراوسێ بەتایبەت شوناسی نەتەوەی فەرمی و سەردەست.

10- كوردی لوڕ و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كورد

زیاتر لە چوارسەد ساڵ لەمەوبەر و بەرلەوەی هەر نەتەوەیەكی دیكە لە ناوچەكە (تەنانەت لە وڵاتی ئەورۆپیش)بیر لە بابەت و چەمكی « وڵات-نەتەوە « ( نەك دەوڵەت-نەتەوە) بكەن، شەرەفخانی بەدلیسی كە یەكێك بووە لە وەزیرەكانی سەردەمی شاتەهماسبی سەفەویی و كاروباری هەموو ناوچە ڕۆژئاواییەكانی ئێرانی ڕێكخستووە و بۆخۆی خەڵكی شاری بەدلیس بووە لە باكووری كوردستان ، لە پەرتووكە بەنرخەكەی بە نێوی « شەرەفنامە» (مێژووی ماڵەمیرانی كورد) بناغەی چەمكی « وڵات-نەتەوە» دادەڕێژێت بۆ نەتەوەی كورد بە دیاری كردنی سنوور و خاكی كوردستان و نووسینی مێژووی ماڵەمیرانی كورد لە ناوچەكە.

هەرچەندە لە سەردەمی ژیانی ئەو هێشتا بابەت و چەمكی « دەوڵەت-نەتەوە « نەتەنها لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بگرە لە ئەوروپاش پێناسە نەكراوە بەڵام ئەو زۆر بە وردی و ڕێكوپێكی هەیكەل و قەبارەی نەتەوەیی كوردو سنوورەكانی خاكی كوردستان پێناسە دەكات لە چوارچێوەی چەمكی خاك(وڵات)-نەتەوە .بۆیە بەڕای نووسەری ئەم بابەتە بەخشینی نازناوێك وەك « باوكی نەتەوەیی كورد « بۆ ئەو جێگای خۆیەتی و مرۆڤ بە پشت بەستن بە نووسینەكانی شەرەفخان دەتوانێت ئیدعا بكات كە « بیروكەی وڵات-نەتەوە لە نێو كورد زۆر كۆنترە لە هەموو نەتەوەكانی ناوچەكە «.

دوای هێرشی سوپای موسڵمانەكان بۆسەر ئێران و خۆڕاگری درێژخایەنی كوردەلوڕەكان بۆ پاراستنی خاك و سامانیان لەكۆتاییداو بەزەبری زوور و شمشێر یان لە پێناو بەرژەوەندی ئایینی ئیسلامیان قبوڵ كرد وەك هەموو نەتەوەكانی دیكە لە ناوچەكەو لەئێران و بە تایبەت بەدوای زاڵبوونی بیرۆكەی شیعەگەری توندڕەو لە سەردەمی سەفەوییەكان لە ئێران و هاتنەئارای پەیمانی قەسری شیرین لە ساڵی 1639 ز لە نێوان سەفەوی و عوسمانی ، چارەنووسی كوردەلوڕەكان گۆڕانێكی زۆری بەسەرهات و ئاكاری گۆڕدرا و كۆمەڵگای كوردی لوڕ وەك بەشێك لە قەبارەی نەتەوەیی كورد تووشی دو دابڕانی سەرەكی ببوو لە نەتەوەو شوناسی ڕاستەقینەی خۆی.

یەكەم : كوردەلوڕەكان بوون بە شیعەو لەبواری ئایین زاوە دووركەوتن لە باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كوردو لە بواری ڕامیاری-ئیداری ڕوویان كردە ناوەندی سیاسەت و دەسەڵات لە ئێران .

دویەم :پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كرا بە دوو لەت و لەتێكی لە سنووری دەسەڵاتی سەفەوییەكان و ئێران مایەوەو لەتێكی دیكەش كەوتە بن دەسەڵاتی عوسمانییەكان لە وڵاتی عیراق .ئەم لەت بوونە كاریگەری ڕاستەوخۆی بوو لەسەر چوونییەتی بەشداربوونی كوردەلوڕەكان لەهاوكێشە سیاسییەكانی داهاتوو بە تایبەت لە پەیوەندی لەگەڵ بابەتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كوردو شوناسی ڕاستەقینەی خۆی.

ئەوبەشە لە كوردەلوڕەكان كەلە ژێر دەسەڵاتی سەفەوی مانەوە وەك پێشتر ئاماژەی پێكرا بە زۆر هۆكار بۆ وێنە وەك جیاوازی ئایین زا، كەوتنەژێر كاریگەری بیرۆكەی ئێرانچێتی و پان فارسیزم ، ناهەماهەنگی لە نێوان باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد لە ئێران لەگەڵ كوردی لوڕ و بە پێچەوانە، دوور بوون لە ناوەندی لەدایك بوونی ناسیونالیزمی سیاسی كوردی واتە « كۆماری كوردستان» لە مەهاباد،دابەش بوونی دەسەڵات لە وڵاتی ئێران لە نێوان بریتانیاو سۆڤییەتی كۆن ،سیاسەتەكانی دەسەڵاتەكانی پاڵەویی یەكەم و دویەم و كۆماری ئیسلامی لە پێناو ڕاكێشان و تواندنەوەی كوردە لوڕەكان لەنێو شوناسی فەرمی نەتەوەیی فارس و شوناسی ئایینی شیعە، ململانییەكانی نێوان دەسەڵاتەكانی سەفەوی و عوسمانی كە سەفەوییەكان توانیبویان كوردەلوڕەكان و باقی پێكهاتەكانی كورد لە نیوەی خوارووی زاگروس ڕاكێشن بەرەو لای خۆیان بەهۆكاری رامیاری،ئایین زایی ، ئابووری و ئیداری و سەربازی و ...هتد و عوسمانییەكانیش پێكهاتەكانی كوردی سەرەوەی زاگروسیان ڕاكێشابوو بەرەولای خۆیان هەر بەو هۆیانەوەو زۆر هۆكاری دیكە كە لە دەرفەتی ئەم نووسینە نییە ، كوردەلوڕەكان تووشی قەیرانی قووڵی شوناس و چەواشەكاری لە جێگەوپێگەی نەتەوەیی ببوون و بۆیە نەك تەنها نەیانتوانی وەك پێویست لە چوارچێوەی هزر و بیری نەتەوەیی كورد جێگابگرن و بەشدار ببن لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان بە پێچەوانە زۆرجاریش بەكرێ گیران و بە كارهاتن دژ بە شوناسی نەتەوەیی و ڕاستەقینەی خۆیان و بەشداركران لە سەركوتی بزاڤی نەتەوەیی كوردلەئێران و ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

بەشێكی دیكەی پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كەوتنە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەكان و خاكی عیراق لە دوای ڕێكەوتننامەی قەسری شیرین یان زەهاو كە ئەمڕۆكە بە نێوی بێ بنەماو هەڵەی « كوردی فەیلی « ناوزەد كراون .

دانانی ناوی بی واتاو بێ بنەمای « فەیلی « لەسەر كوردەلوڕەكان لە عیراق خۆی یەكێك لەو فاكتەرو هۆكارانەیە كە بووەتە هۆی دابڕان و دووركەوتنی ئەم بەشە زۆرە لە نەتەوەی كورد لە شوناس و نەتەوەكەی . وشەی « فەیلی « وشەیەكی بێ مانا و بێ بنەمایە كە دیسان لەژێر كاریگەری وێژەو زمانی عەرەبی سەپێندراوە بەسەر شوناسی ئەم بەشە لە نەتەوەی كوردو ئەم وشەیە لەئەساسدا «پەهڵەیی»ە كە عەرەب كردوویانە بە «فەیلی» .وشەی فەیلی ناوی هیچ خێڵ یان هۆز یان شوێن یان ڕووداوێكی تایبەت و یان هیچ شتێكی دیكە لە دیموگرافیا و جوگرافیای نەتەوەی كوردو كوردستان نییەو بە هەڵەیەكی وێژەیی و زمانی لكێندراوە بەسەر كوردەلوڕەكان. تەنانەت ئەگەر بێت و وای دانێن كە وشەی « فەیلی « لە وشەی « پەهڵەیی « یەوە وەرگیرابێت و عەرەبەكان بە «فەیلی « بەكاریان هێنابێت ئەوكات دەبێت بڵەین : « كوردی پەهڵەیی « لە جیاتی « كوردی فەیلی» كە ئەمە لەڕاستی نزیكترە لەبەرئەوەی كە «پەهڵە» نێوی ناوچەیەكی گەورەو مێژووییە لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان كە شاری «زەڕین ئاوا» ناوەندییەتی و ئەم ناوە دەگەڕێتەوە بۆ یەكێك لە پێكهاتەو زمانە كۆنە مێژووییەكانی نەتەوەی كورد لە باشووری زاگروس كە زمانیان « پەهڵەیی» یان « پەهڵەویی» بووەو پاشماوەی زمان شارستانییەتی گەورەی مادەكانن و لەولاوەش فارسەكانیش بۆ ئەوەی شوناسی ئەم زمان و مێژوویە بگۆڕن و بیكەن بە هی خۆیان بە زانابوون پێدەڵێن « فارسی باستان « یان «فارسی كۆن « لە نێو نووسراوەكانیان لەسەر مێژوو.!

كوردەلوڕەكانی ژێردەسەڵاتی عوسمانی و دەوڵەتە یەك لەدوای یەكەكانی عیراق هەرچەندە شیعە بوون لەبواری ئایین زاوە بەڵام بەزۆر هۆكار نەكەوتنە ژێركاریگەری دەسەڵاتی سەفەوی و دەوڵەتەكانی ئێران وەك ئەوانەی كە كەوتنە نێو سنوورەكانی ئێران .

كوردەلوڕەكان لە عیراق هەر لە شاری كوتەوە بگرە هەتا دەگاتە ناوچەكانی خانەقین و جلەولاو تەق تەق لەباشووری كوردستان هەبوونیان هەبووەو بە هۆی ئەوەیكە لە وڵاتی عیراق بوون بە دراوسێ نەتەوەی عەرەب و زمان و كولتوور و داب و نەریتێك كە زۆر جیاوازی هەبوو لە ئەوەی خۆیان ، بۆیە زۆر زۆر كەمتر توانەوە لە نێو كومەڵگای عەرەبی و هەرچەندە بەدرێژایی دەسەڵاتەكانی وڵاتی عیراق تووشی زۆر هێرش و پەلاماری جۆراجۆر ببون دیسان هەرخۆیان بە كورد زانی و بەشداری زۆریان كرد لە قوناخەكانی گەشەسەندنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە عیراق .

كوردەلوڕەكان لە عیراق هەرچەندە لە نێو وڵاتێكی بە نێو عەرەبی و شوناسی عەرەب مابوون بەڵام بیرۆكەی «پان عەرەبیزم» بە زۆر هۆكار نەیتوانی وەك بیرۆكەی پان ئێرانیزم كوردەلوڕەكان ئەنتیگرەی خۆی بكات و كوردەلوڕەكان بە هۆی دووربوون لە ناوەندی ئێرانچێتی و پان فارسیزم لە بواری جوگرافییەوەو سەركوت كران لەژێرناوی « كوردبوون و بە ڕەگەز ئاری بوون» لە لایەن دەسەڵاتی عەربی شۆڤینی دەرفەتی ئەوەیان هەبوو كە زیاتر بیر لە شوناسی ڕاستەقینەی خۆیان واتە كورد بوون بكەن و هەرچەندە بەشێكی زۆریان لە ناوەندی دەسەڵاتی دەوڵەتێكی بە شوناس عەرەبی نیشتەجێ ببوون بەڵام هەموو كات هزر و بیریان لای شوناسی كوردبوون و ناوەندی سیاسی و ناسیونالیزمی كوردی بوو لە عیراق بۆیە دەبینین كە كوردەلوڕەكان لە عیراق لە هەموو ئاستێك بەشداریان كردووە لە بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە پێناو دامەزراندنی كیانی كوردی و هەزینەیەكی زۆریان داوە لەم ڕێگایە.

کۆتایی بەشی ٢

درێژەی هەیە....


PM:03:33:03/09/2020




ئه‌م بابه‌ته 77 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌