كوردە لوڕەكان، قەیرانی شوناس و چارەنووسێكی هەڵواسراو!(١)


پێشەكی

بابەتی كوردە لوڕەكان یەكێكە لە كێشە هەڵواسراوە ستراتیژییەكانی مێژوو ، ئێستا و داهاتووی نەتەوەی كورد و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان كە بە داخەوە سەرەرای هەبوونی زۆر پەرتووك و نووسراوەو لێكۆلینی جۆراجۆر لەم بوارەدا و هەوڵ و تێكوشانی ماندوونەناسانەی زۆر كەسی دڵسوزی نەتەوەی كورد ، هێشتا دەرەنجامی دڵخوازی لێنەكەوتووەو كوردەلوڕەكان وەكو پێكهاتەیەكی سەرەكی لەنەتەوەی كورد چی لەبواری دیموگرافی و چی لە بواری جوگرافی نەیانتوانیوە خۆیان لە چوارچێوەی قەبارەی رامیاری – نەتەوەیی – جوگرافی كورد و كوردستان ببیننەوەو ئەنتیگرەی ببن چی لە هەرێمی كوردستان و وڵاتی عیراقی فدراڵ و چی لە رۆژهەڵاتی كوردستان و وڵاتی ئێران و ئەم بابەتە خەسارێكی زۆری گەیاندووتە كوردی لوڕ بە تایبەتی وەكو بەشێكی زۆر و بەرچاو لەنەتەوەی كورد و بزووتنەوەی رزگاریخوازی نەتەوەی كورد و كوردستان بە گشتی.

بە دابڕان و دووركەتنەوەی كوردە لوڕەكان لە قەبارەی رامیاری نەتەوەیی كوردو كوردستان ، كوردە لوڕەكان نە توانیان خۆیان وەكو نەتەوەو وڵاتێكی جیاوازو سەربەخۆ پێناسە بكەن و نەیشە توانیان خۆیان ببیننەوە لە نێو شوناس و هوییەتی نەتەوەكانی چواردەوریان وەك عەرەب و فارس و بەلوچ و بە بەردەوامی مێژووی دەسەڵاتە سیاسیەكانی وڵاتانی عیراق و ئێران و توركیا بە تایبەت لەدوای سەردەمی سەفەوی و عوسمانییەكان تاوەكو ئێستا كوردەلوڕەكان و هێز و پوتانسییەلی مرۆڤی و كۆمەڵایەتیان بەكرێ گیراوەو بەكارهاتووە وەكو ئامێر و سەرباز و لەشكەر دژ بە وڵاتان و دەسەڵاتی ركابەر و دراوسێ تەنانەت بگرە لەدژی بزووتنەەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە هەردوو وڵاتی ئێران و عیراق و بەم شێوەیە كوردە لوڕەكان هیچكات یان نەیانتوانیوە یان دەرفەتی ئەوەیان پێنەدراوە كە بیر لە ڕاستەقینەی شوناس و عرقی نەتەوەیی خویان بكەن.

کورده لوڕەكان وەكو بەشێكی گەورە لە پێكهاتەی كۆمەڵگەی كوردەواریو دانیشتوانی زنجیرە چیای درێژو پانو بەرینی زاگرۆس، هەر لە سەرەتای دەستپێكردنی ژیانو مێژووی نووسراوی شارستانییەت لە داوێنی شاخو داخەكانو دەشتو دۆڵەكانی ئەم جوگرافیایە ژیاونو بە پاراستنی زەویو كولتورو زمانەكەیان و...هتد، ڕۆلێكی یەكجار بەرچاویان هەیە لە هەموو بوارەكاندا نەك تەنها لە ناوچەكانی دێرینی نێشتەجیبوونی خۆیان، بگرە لە زۆر ڕووداوو پێشهاتی كۆمەڵایەتی، ڕامیاری، ئابووری، سەربازی، كولتوریو هتد، كە لە نێوان دەوڵەتو نەتەوە دراوسێەكانی ڕوویداوە. کورده لوڕەكان لە زۆر بواردا بنەڕەتیترینو سەرەكیترین بەردی بناغەی شارستانییەتو پێشكەوتنە مرۆڤایەتیەكانیان داناوە لە ئاسیای ناوینو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

ئەو ئاسەوارانەی كە لە ناوچە لوڕنشینەكاندا دۆزراونەتەوە نیشاندەری ئەوەن كە بەر لە (80-100) هەزار ساڵ پێش زایین مرۆڤ لەم ناوچانە ژیانی بەسەر بردووەو مێژووی شارستانییەتو شارنشینی لە ناوچە لوڕنشینەكان بە گوێرەی زۆر لێكوڵینەوەی زانستیو ئەكادیمیو مەیدانیو پەیدابوونی زۆر ئاسەواری كۆن دەگەڕێتەوە بۆ دوانزە (12000) هەزار ساڵ بەر لە زایین، ئەمە ئەو زانیاریو مێژووەیە كە تا ئێستا بە دەست كەوتووەو هیچ دوور نییە كە لە داهاتوودا لە ئەنجامی لێكوڵینەوەكانو پەیدابوونی ئاسەوارو نیشانەی دیكە ئەم مێژوویە بگەڕێتەوە بۆ دواتر.

سەرەڕای ئەو هەموو بە سەرهاتو ئاڵوگۆڕانەی كە بە درێژایی چەندین هەزار ساڵ بە سەر ئەم بەشە لە نەتەوەی كورد هاتووەو هەر چەندە تەنانەت زمانو زاراوەی کوردی لوڕی نەهاتووەتە سەر ڕێزمانورێنوس و دابو نەریتو كولتورو ئەدەبو مۆسیقاو زاراوەو زمانی کورده لوڕه کان هێشتا بە شێوازێكی زارەكی ماوەتەوە، بەڵام پێكهاتەی كۆمەڵگای کوردی لوڕ ئەوەندە كۆنو ڕیشەدارو قایمە، كە تا ئێستاش زۆرینەی تایبەتمەندیە ڕەسەنەكانی خۆی بە باشیو خاوێنی پاراستووەو هەوڵدانی نەیارانی نەتەوەی كورد بۆ تواندنەوەی کورده لوڕەكان لە نێو خۆیان نەیتوانیوە بگات بە ئەنجام.

بۆ ڕۆشنایی زیاتری خوێنەری ئەم بابەتە لەگەڵ فاكتەرەكانی پێناسەو پێكهاتەی كوردەلوڕەكان ،ناوەڕۆكی ئەم بابەتە بە شێوازی خوارەوە پۆلێن دەكرێت:

1- واتای وشەی لوڕ

2- لوڕ كێنو ڕەگەزیان چییە؟

3- پێناسەی كوردی لوڕ و شێوەزاریان

4- هەشیمەت و ژمارەی كوردی لوڕ

5- جوگرافیای دانیشتنی كوردەلوڕەكان

6- كورتەیەك لە مێژووی دەسەڵاتە ڕامیارییەكان لە نێو كوردی لوڕ

7- ئایین و ئایین زا لە نێو كوردی لوڕ

8- كوردە لوڕەكان و ئێرانچێتی (پان ئێرانیزم )

9- كوردی لوڕ و دەسەڵاتەكانی پاڵەوی و كۆماری ئیسلامی لە ئێران

10- كوردی لوڕ و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كورد

11- كوردی لوڕ و هێزە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان

12- بۆچوون و پێناسەكانی ئێستای كۆمەڵگای كوردی لوڕ لە بواری شوناسی نەتەوەیی

13- دەرفەت و پرسیارەكان

14- پیشنیارەكان

کوتایی

1- واتای وشەی لوڕ

سەبارەت بە واتای وشەی « لوڕ « یان « لوێڕ « یان « لێڕ « چەند بیڕو بۆچوونی جۆراوجۆر لە ئارادایە، ئەم وشەیە لە هەندێ لە ناوچە لوڕنشینەكان بەو جێگایانە دەگوترێت كە دارستانی چڕوپڕیان هەیە، لە بەر ئەوە هەندێ كەس لەو بڕوایەدان چونكە زۆرینەی ناوچە لوڕنشینەكان شاخاویو دارستانین، بۆیە ناوی لوڕو لوڕستانیان بەسەردا بڕاوە، میر شەرەفخانی بەدلیسی مێژوونووسی بە ناوبانگی كورد كە لە قۆناغێك لە سەردەمی سەفەوییەكان لە بارەگای شا تەهماسبی سەفەویی كاروباری ناوچە كوردو لوڕنشینەكانی ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەكانی پێ سپێردرابوو لە پەرتوكی شەرەفنامە جگە لەوەی كە لە لوڕەكان وەكو یەكێك لە هۆزە سەرەكییەكانی نەتەوەی كورد نێودەبات لە سەر ئەو بڕوایەدایە كە ئەم بەشە لە نەتەوەی كورد بۆیە ناوی لوڕیان بە سەردا دابڕاوە كە لە مەڵبەندی «مانڕوود» (ناوچەیەكی باشووری ڕۆژهەڵاتی كوردستانە لە نزیكەی كەنداوی هورموز) گوندیك هەیە بە نێوی كوردەو لە نزیكی ئەو گوندە دەربەندێك هەیە كە بە زاراوه ی لوڕی پێ دەڵێن «كووڵ»، لە نێو ئەم دەربەندەش شوێنێك هەیە كە نێوی «لوڕ» ەو لەبەر ئەوەی ڕەچەڵەكی هۆزو خێڵە کورده لوڕەكان لە سەرەتا دانیشتوی ئەو شوێنە بوونە بۆیە ناوی خۆیانیان ناوە بە «لوڕ».

لە لایەكی دیكەوە لە باكووری شاری لوڕنشینی ئەندیمشك كە ئێستا دەكەوێتە پارێزگای خوزستانی ئێران شارێكی كۆنو ڕوخاو هەیە بە نێوی «لوڕ» كە ئاسەواری چەندین ئیمپراتۆرییەتو دەسەڵات، وەكو، مادەكان، پارتەكان، ساسانییەكان، ئەشكانیەكانو سەرەتاكانی سەردەمی ئیسلامییەت تیایدا دۆزراوتەوەو هەندێ لە مێژوونووسان بڕوایان وایە كە ئەم شارە كەوتووەتە بەر شاڵاوو هێرشی مەغۆلەكانو لەنێو چووە، جا لە بەر ئەوەی ئەم شارە جێگای باوک و باپیرانی کورده لوڕەكان بووە ناوی لوڕو لوڕستانیش لەوەوە دێت. هەندێ بیرو باوەڕی تریش هەیە كە لە بەر ئەوەی لە ڕاستیدا نزیك نینو هیچ بەڵگەیەك بۆ سەڵماندنیان لە ئارادا نیە ئاماژەیان پێ ناكەین.

2- لوڕ كێنو ڕەگەزیان چییە؟

لە چوار چێوەیەكی گشتی وەكو هەموو نەتەوە ئاریو ئێرانییەكان بێگومان لوڕەكانیش بەشێكن لە ڕەگەزە ڕەسەنەكان كە تەنانەت بەرلە نووسینی یەكەم لاپەڕەكانی مێژووش نیشتەجێی ئەو ناوچانە بوونو بە هەزاران ساڵە تیایدا دەژین.دوكتور نێگەهبان كە یەكێكە لە پسپۆڕە دێرین ناسەكانی ئێرانو بەساڵان لێكۆڵینەوەو لێگەڕینی كردووە لە تەپەو گردەكانی چغازەنبیل، چغامێشو هەفت تەپە ، دەڵێت کوردهلوڕەكان هەمان ئیلامییەكانن، كە بە لانیكەم شەش هەزار ساڵ مێژوویان هەیە لەم ناوچانە. دیترامانی فەرەنسی و هوتوم شیندلەر لە سەر ئەو باوەڕەدان کورده لوڕەكان هەمان «گووتییەكانو لۆلۆییەكان»ن كە لە دانیشتوانی دێرینو زۆر كۆنی زنجیرە چیای زاگرۆس بوون.

هەندێكی دیكە لە مێژوونووسانو پسپۆڕانی مێژووناس ڕەچەڵەكی کورده لوڕەكان دەگەڕێننەوە بۆ «كاسییەكان» كە لە گەڵ گەلانی دیكە یەكێتی سێ لایەنەیان لە ڕۆژئاوای ئێران پێكهێنا لە پێناو دامەزراندنی دەوڵەتی مادو لە كۆتاییدا مادەكان لە ساڵی (612)ی بەر لە زایین دەوڵەتی ئاشووریان بە تەواوەتی شكستداو شاری نەینەوایان داگیر كرد.دەربارەی ڕەگەزی ڕەسەنی كاسییەكانیش بیڕوڕای جیاواز هەیەو هەندێ پیانوایە كاسییەكان «ئارین»و هەندێكی دیكەش دەڵێن «ئازیانین»و بەر لە ئارییەكانو مادەكان نیشتەجێی زاگرۆس ببوون.

3- پێناسەی كوردی لوڕ و شێوەزاریان

لە بەر ئەوەی زاراوەو زمانی کورده لوڕه کان بە شێوەیەكی زانستیانە ئیشی ڕێزمانیو لێكۆڵینەوی لە سەر نەكراوەو تا ئێستاش کورده لوڕەكان بە تایبەتی ئەوانەی كە نیشتەجێی ناوچە لوڕ نشینەكان له روژهه ڵاتی کوردستانن ڕێزمانێكیان نییە بۆ نووسینی زمانەكەیان، زۆر لایەن وەكو فارسەكانو توركە ئازەرییەكان هەوڵیانداوە تاکو کورده لوڕەكانو شێوە زاری کوردی لوڕی وەكو بەش یان لقێك لە نەتەوەو زمانەكانی خۆیان لە قەڵەم بدەن، یان بۆ ئەوەی جیاوازی بخەنە نێوان پیکهاته کانی نه ته وه ی كورد، زاراوەی کوردی لوڕییان بە زمانێكی جیاواز لە زمانی كوردی پێناسە كردووەو چەندین تیۆری دوورو درێژو بەڵگەی ساختەشیان بۆ تاشیوە.

ئەوەی كە شێوە زاری لوڕی بەشێكی جیایی هەڵنەگرە لە باقی شێوە زارەكانی زمانی كوردی لە لایەن زۆر كەسایەتی پایەبەرز و زمانناسو لێكوڵەرو دەیان پسپۆڕو شارەزا لە بواری زماندا پشتڕاست كراوەتەوە، ئەگەر پسپۆڕانی زمانناسو نەتەوەناس ئەو دەرفەتەیان ببوایە كە لێكۆڵینەوەیەكی مەیدانی و زانستی وپراکتیكیان كردبا لە سەر شێوە زارەكانی زمانی كوردی لە هەر چوار پارچەی كوردستان بە گشتیو ناوچە لوڕ نشینەكان بە تایبەتی بیگومان هیچ دوو دڵییەكی نەدەما لەوەی كە نەك تەنها شێوەزاری لوڕی، بەڵكو دابو نەریتو كولتورو زۆرینەی فاكتەرە كۆمەڵایەتییەكانی كۆمەڵگای کوردی لوڕ لەگەڵ باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد وەكو یەكنو مێژوویەكی هاوبەشو دێرینیان هەیە. زۆربەی پسپۆڕانی زمانناس شێوەزارەكانی زمانی كوردیان بەمشێوەیە پۆلێن كردوتەوە.

-كرمانجی ژووروو

-كرمانجی ناوەڕاست

-كرمانجی خواروو

-گۆرانی

كە هەر كام لەم شێوە زارانەش بە گوێرەی ئەو دیمۆگرافیاو جوگرافیایەی كە بە كاری دێنن چەندین لقی جۆراجۆریان هەیە كە ئەمەش نەك جیاوازی نییە، بەڵكو دەوڵەمەندی زمانو شێوە زارەكانی كوردی پیشان دەدات. زاراوەی لوڕیش دەچێتە چوارچێوەی شێوە زاری كرمانجی خواروو كە بۆ خۆیشی چەندین شێوە زاری جۆربەجۆری هەیە وەكو زاراوەی خۆرماوایی (خوڕەم ئابادی)، بەختیاری، بویرئەحمەدی، مامەسەنی (مەمەسەنی)، كێوە گێلو، زاراوەی دزپێلی (دزفولی)و ئەندیمشكی، زاراوەكانی بوشەهریو هورموزیانی، دەشتستانیو تەنگستانی، بەردستانی، شوانكارەو ...هتد كە زۆرینەیان زۆر لە یەك نزیكنو بە باشی لە یەكتر تێدەگەنو هەروەها هەزاران وشەی هاوبەشیان هەیە لەگەڵ شێوە زارەكانی دیكەی زمانی كوردی.

4- هەشیمەت و ژمارەی كوردی لوڕ

بە هۆی ئەوەی كە هەتا ئێستا سەرژمێرییه كی ڕاستەقینەو زانستیانەو مەیدانی لەسەر ژماره ی کوردی لوڕ نەكراوەو هیچ ئۆرگان یان ڕێكخراوێكی فەرمی ئەم ئیشەی نەكردووە، بۆیە ئامارێكی ڕاستەقینە وباوەڕ پێكراو لەم بوارە دا لە به ر ده ست نییە، بەڵام بە گوێرەی ئەو ئامارانەی كە دەوڵەتانی ئێران وعێراق سەبارەت بە دانیشتوانی پارێزگاكانیان دەریان خستووەو بە لەبەرچاوگرتنی ڕێژەی ئەو کورده لوڕانەی كە لە پارێزگا غەیرە لوڕەكاندا دەژین(مەبەست ئە پارێزگایانەیە كە بە گوێرەی نەقشەی فەرمی سنووری پارێزگاكان بەشێكی زۆر لە کورده لوڕەكانو ناوچە لوڕنشینەكانیان لە جەماوەرو ناوچەكانی خۆیاندا دابڕیوە)، ژمارەی سەرجەم کورده لوڕەكان لە وڵاتی پارچەكراوی كوردستان وناوچەكانی دیكە زیاتر له «ده ملیۆن « كەسه كە زۆربەیان دانیشتوی ڕۆژهەڵاتی كوردستانن.

5- جوگرافیای دانیشتنی كوردەلوڕەكان

زۆرینەی ئەو شوێنانەی كە کورده لوڕەكان تیایدا نیشتەجێن هەڵكەوتوتە ڕۆژهەڵاتی كوردستانو ولاتی ئیرانن و ژمارەیەكی زۆریش لە کورده لوڕەكان دانیشتوی باشووری كوردستانو وڵاتی عێراقن.

لە وڵاتی ئێران نزیكەی 7 پارێزگا بە تەواوەتی بە جەماوەرو جوگرافیای سرۆشتیو ڕامیارییەوە ژینگەی مێژووییو هاوچەرخی کورده لوڕەكانە كە ئەمانەن :

لوڕستان یان خۆرماوا (خوڕەم ئاباد) - چهارمەحاڵو بەختیاری -كۆەگیلویەو بویرئەحمەد - پارێزگای شیراز كە ئێستا بە فارس دەناسرێت– مەركەزی (ئەراك) - بوشەهر- هورموزیان (هورموزگان).

جگە لەمە کورده لوڕەكان وناوچە لوڕنشینەكان بەشێكی لە پێكهاتەی كۆمەڵایەتی وجوگرافیایی ئەم پارێزگایانە پێكدێنن واتە پارێزگاكانی :

كرماشان – ئیلام - هەمەدان – ئیسفەهان - باشووری كرمان –باکووری خوزستان.

لە باشووری كوردستانو وڵاتی عێراق کورده لوڕەكان دانیشتووی ئه م پارێزگایانەن:

هەولێر – كەركوك – سلێمانی – دیالە – صلاح الدین - واست - میسان. واتە لە شارو شارۆچكەكانو دەشتەكانی وەكو : چەمچەماڵ، خانەقین، دووزخورماتو، جەلەوڵا، دەشتی هەولێر، دەشتی كۆیە، شارەزوور، دەشتی بیتوێن، مەنەلی (مەندەلی)، جەسان، ترساق، هەشیمە، زرواتیە، بایرای(بەدرە)، عەلی غەربی، عەلی شەرقی، باغسای، كووت و...هتد.

جیاواز لەمانە ژمارەیەكی زۆر لە کورده لوڕەكان لە دەرەوەی جوگرافیا وناوچەكانی خۆیان دەژین، بۆ وێنە بەشێكی زۆر لە کورده لوڕەكان لە باكووری ئێران لە پارێزگاكانی گیڵانو مازەندەران، لە باكووری خۆرهەڵسان(خوراسان)،قەزوین، زەنجان وناوچەی سایین قەڵای پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا دەژین كە زۆرتر لە خێڵەكانی «چگنی» ، «پاپی» ، «بەیرانوەند»و «چاردۆڵی (چەرداوڵی)ن. بەشێكی دیكە لە کورده لوڕەكان كە لە خێڵی مامەسەنی (مەمەسەنی) ناوچەی نوورئابادی شیرازن كەوتوونەتە پارێزگای سیستان وبەلووچەستان . لە وڵاتی عێراقیش جگە لەو کورده لوڕانەی كە دانیشتوی ناوچەكانی باشووری كوردستانو لێواری سنووری عێراقو ئێرانن هەتا پارێزگای میسان، ژمارەیەكی زۆر لە کورده لوڕەكان (كە هەندێ لە سەرچاوەكان ژمارەیان بە زیاتر له یه ک ملیون دەزانن) دانیشتوی شارە گەورەكانی عێراقن وەكو بەغدا كە بە «کوردی لوڕ» یان «كوردی فەیلی» ناسراون.

گڕوپێكی دیكە لە کورده لوڕەكان دانیشتوی وڵاتی توركیاو باكووری كوردستانن كە لە باشووری كوردستانەوە كۆچبەر كراون بۆ ئەو وڵاتە، وەكو خێڵی «شێخ بزەینی» كە بەشێكیان لە ناوچەی «هایمانا» لە پارێزگای ئەنقەرە(ئانكارا)دەژین. بە گوێرەی هەندێ سەرچاوەی نافەرمی ژمارەیەك لە کورده لوڕەكان لە چوارچێوەی خێڵ وعەشیرەت كە ڕەنگە ژمارەیان بگات بە 50000 كەس دانیشتوی وڵاتی ئیسراییلنو مێژوویێكی تایبەت بە خۆیانیان هەیە.بەشێكی دیكە لە کورده لوڕەكان دانیشتوی رەسەنی وڵاتانی لوبنان , سوریا,(بەرزاییەكانی گوڵان یان جولان),كوەیت,بەهرێن و رۆژئاوای پاكستانن.

6- كورتەیەك لە مێژووی دەسەڵاتە ڕامیارییەكان لە نێو كوردی لوڕ

تەمەنی ڕامیاری كۆمەڵگای کوردی لوڕ مێژوویەكی دوورو درێژی هەیەو کورده لوڕەكان لە هەموو قۆناغەكانی مێژووی ڕامیاری-كۆمەڵایەتی ئێرانو عێراقو ناوچەكە هەر لە كۆنەوە بگرە ەتا ئێستا ڕوڵێكی بەرچاویان گێڕاوە. هەر لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئیلامو مادەكانو دەوڵەتانی هەخامەنێشی، ئەشكانی، ساسانی، ئەفشاریو زەندییەكانەوە هەتا دەگاتە سەفەوییەكان، عوسمانییەكان، قەجەرەكان، پالەوییەكانو عێراقو ئێرانی ئێستا، کوردی لوڕ لە هاوكێشە ڕامیاری وكۆمەڵایەتییەكانی ناوچەكەدا ڕۆڵی خۆی بینیوە. هەندێ جار خاوەن دەسەڵات ودەوڵەتی تایبەت بە خۆیان بوونەو هەندێ جاریش بە یارمەتیو هاوبەشیو یەكێتی لەگەل گەلانی دیكەی ناوچه که بە شێوازێكی هاوبەش دەسەڵاتیان بەڕێوەبردووەو.

لە سەرچاوە مێژووییەكاندا زۆر بابەت وئاماژە هەیە سەبارەت بە بەشداریو دەسەڵاتدارێتی کورده لوڕه کان بە تایبەت لە ئێرانو كاریگەریان لەسەر هاوكێشە رامیاری، ئابووری، سەربازی وكۆمەڵایەتیەكانی ناوچەكەدا. کورده لوڕەكان چەندین فەرمانڕەوایی ودەوڵەتی تایبەت بە خۆیانیان بووە كە گرینگترینیان ئەمانەن :

- دەوڵەتی كاسییەكان كە دواتر لەگەڵ گەلانی دیكەی ناوچەكە ئێمپراتوریەتی ئیلامو مادیان دامەزراند.

- دەوڵەتی ساسانییەكان كە کورده لوڕه کان بەشێكی زۆر لەم دەسەڵاتەیان بە دەسته وه بوو.

- دەوڵەتی هەزار ئەسپ كە فەرمانڕەواییەكی سەربەخۆ و خاوەن دەستورو دەسەڵاتێكی دادپەڕوەرو بێ وێنە بووە لە ناوچەكەدا.

- فەرمانڕەوایی دینەوەرو شارەزوور كە بە «حەسنەوییە» بەناوبانگ بوون.

- فەرمانڕەوایی فەزلووییەكان كە بە «لوڕی گەورە» ناسراون.

- فەرمانڕەوایی ئەتابەكانی لوڕی بچووك كە وەكو دەوڵەت دەسەڵاتدارێتیان كردووە.

- دەوڵەتی زەند (زەندییەكان) بە ڕێبەرایەتی كەریم خانی زەند كە لە خێڵی زەندی ناوچەی ملە ئایر (مەڵایر- ملە ئاگر)ی لوڕستان بووە.

- فەرمانڕەوایی والییەكانی «پشتكۆ»و «پێشكۆ» كە زیاتر لە سێسەد ساڵ دەسەڵاتدارێتیان كردووە.

- چەندین فەرمانڕەوایی دیكە وەكو : فەرمانڕەوایی زەنگی، فەرمانڕەوایی ئەرتقی، فەرمانڕەوایی شائەرمەن و...هتد، كە بە هەزاران ساڵ یەك لە دوای یەك دەسەڵاتدارێتیان كردووە.

لە ساڵی 1928 ز دوایین دەسەڵاتدارێتی ناوچەیی کورده لوڕەكان بە فەرمانڕەوایی «غوڵام ڕەزاخانی ئەبووقەدارە» كە لە ناوچەی پشتكۆ (پارێزگای ئیلامی ئێستا) ببوو، لە لایەن ڕەزاشای پالەوییەوە بە بێ شەڕو پێكدادان لە نێو چوو و بە ڕۆیشتنی غوڵام ڕەزاخان بۆ ولاتی عێراق، دەسەڵاتدارێتی خۆجێیی کورده لوڕەكان كۆتایی پێهات.

کورده لوڕەكان لە مێژووی ڕامیاری وتێكوشانی ئازادیخوازانەیان بەرانبەر بە داگیركەرانی دەرەوەو ناوەوە لە سەرەتای سەدەی بیستەمە وەو بە دامەزرانی دەسەڵاتە داگیركەرە ناوەندییەكاندا هەتا ئێستا خاوەن چەندین شۆرشو بزوتنەوەی بە نرخ وكەسایەتی گەورەو بەناوبانگن، جگە لەو كەسایەتییانەی كە ڕۆڵی پاشایەتیان گێڕاوە لە مێژووی كۆنی ئەم بەشە لە نەتەوەی كورد، بۆ وێنە :هورموز (سەركردەی سوپای ئێرانییەكان لە كاتی ساسانییەكانو شەڕ لەگەڵ عەرەبەكان)،كەریم خانی زەندو ...هتد . لە سەدەی ڕابردووش زۆر كەسایەتی بەناوبانگو خوڵقێنەری مێژووی خەباتی ئازادیخوازیان بووە كە لە چارەنووسی هاوكێشەكانی ڕامیاری نێوخۆی ئێرانو عێراق كاریگەر بوونەو ڕۆڵی یەك لاكەرەوەیان بینیوە، بۆ وێنە دەكرێ لە: بزوتنەوەی گەورەی سەردار ئەسعەدی بەختیاری لە كاتی مەشڕوتەخوازی لە ئێران - سەرهەڵدانی دلێرانی تەنگستان بە سەركردایەتی ڕەییس عەلی دڵواری لە دژی بریتانییەكانو پرته غاڵییەكان - شۆڕش وبەرخۆدانی قەیەم خەیر (قەدەم خەیر)و براكانی دژ بە سوپای ڕەزاخان وبریتانییەكان - بزوتنەوەی بی بی مەریەمی بەختیاری دژ بە دەسەڵاتی ناوەندی لە سەردەمی پالەوی – شۆڕشی كەی لوڕاسبی باتوولی بویرئەحمەدی دژبە دەسەڵاتی ناوەندی ئێران– بزوتنەوەی مەڵاغوڵام حسێنی سیاەپووری بویرئەحمەدی دژ بە دەسەڵاتی ناوەندی ئێرانو تەنانەت بزوتنەوەی ئیسماعیل خانی سەولەت ئەلدولەی قەشقایی كە بە یارمەتیو پشتگری کورده لوڕەكان دژبە دەسەڵاتی ناوەندی ئێران پێكهاتو كەسانێك وەكو تەوفیق وەهبی بەگ لە سەردەمی شێخ مەحموودی حەفیدو ڕ ەفیق حلمی سەركردەی حێزبی هیوای كوردستان لە باشووری كوردستان وعێراق نێو ببردرێت. زۆر كەسایەتیو جۆڵانەوەی دیكەش لە مێژووی کورده لوڕەكاندا هەیە كە لەم كورتەیە دەرفەتی ئاماژە پێدانیان نابێت.

7- ئایین و ئایین زا لە نێو كوردی لوڕ

سەرەرای ئەوەی كە كۆمەڵگای كوردەلوڕەكان و جوگرافیای دانیشتنیان ناوەندی لەدایك بوونی ئایینی كوردی « یاری «ە و كوردە لوڕەكان هەتاكو دەركەوتنی ئایینی ئیسلام باوەریان بە ئایینی یاری و زەردەشتی و ئایینەكانی دیكەی ئەو سەردەمە بووە وەك میترایی ، مەزدەكی ، مانەوی و ..هتد ، بەڵام

لە دوای دەركەوتنی ئیسلام، کورده لوڕەكان ئایینی ئیسلامیان وەرگرتو ئێستا زۆرینەی پێكهاتەی كوردی لوڕ موسڵمانن و لە سەر ئایینزاكانی شیعەو سوننەن. کورده لوڕەكان به تایبه ت لە دوای دامەزرانی دەسەڵاتی سەفەوییەكان لە ئێران هەر وەكو نەتەوەكانی دیكە، یان بە زەبری شمشێر، یان لە پێناوی بەرژەوەندیو مانەوە ئایینزای شیعەیان وەرگرتو بەشێك لە کورده لوڕەكان كە لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەكان مابوون لە سەر ئایینزای سوننە مانەوە، بەڵام ئێستا نزیكەی لە سەددا هەشتای (80%) کورده لوڕەكان لە سەر ئایینزای شیعەن. بەشێكی دیکه ی کورده لوڕەكان هیشتا لە سەر ئایینەكانی دیكە وەكو یارسانو بەهاییو جوولەكە ماونەتەوه.

8- كوردە لوڕەكان و ئێرانچێتی (پان ئێرانیزم)

جوگرافیای دانیشتنی كوردە لوڕەكان و هەڵكەوتی ستراتیژی دیموگرافیای كوردی لوڕ لە ئێران وای لێكردوون كە كوردە لوڕەكان تەنانەت بە بێ ویستی خۆیانیش بێت ناچار بن بەشداری بكەن لە هاوكێشەكانی لانیكەم بەشی ناوەند و بەشی باشوور و بگرە لە ڕۆژئاوای ئێران واتە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و ئەگەر چاوێك بخشێندرێت بە مێژووی ڕامیاری-كۆمەڵایەتی ئێران لەسەردەمی كۆنەوە هەتاكو ئێستا بە باشی ڕۆلی كاریگەر و حاشاهەڵنەگری كوردە لوڕەكان دەبیندرێت لە هاوكێشە ڕامیارییەكان و ململانییە ناوخۆیی و دەرەكییەكانی ئێران.

كوردە لوڕەكان بەتایبەت لە سەدەمی هێرشی ڕومییەكان بۆ خاكی ئێران ، هێرشی عەرەب و فراوان خوازی پەیرەوانی ئایینی ئیسلام لە ناوچەكە و لە ئێران ،هێرشی مەغولەكان بۆسەر ئێران ، ململانییەكانی نێوان دەسەڵاتەكانی سەفەوی و عوسمانی ،هێرشی وڵاتانی پورتەقال و بریتانییەكان بۆ داگیركردنی باشووری ئێران و چەندین ڕووداو و شەڕی دیكە نێوان ئێران و وڵاتانی درواسێ وەك : هێرشی ڕژیمی بەعس و...هتد ، هەموو كات وەك قەڵغانێكی مرۆیی و سەربازی پارێزگاریان كردووە لە خاكی ئێران بە گشتی و ناوچەكانی دانیشتنی خۆیان بە تایبەتی . ئەمە لە ئاست وڵاتانی دراوسێ و هێرشی دەرەكی و لە ئاستی ناخۆیی ئێران و هێرشی دەسەڵاتە ناوەندییەكان بۆسەر ناوچەكانیان بە تایبەت لە سەردەمی دەسەڵاتی سەفەوییەكان هەتا سەردەمی دەسەڵاتی پاڵەوی یەكەم (رەزاخانی میرپێنج )لە ئێران هەمووكات خۆڕاگریان كردووە لە بەرانبەر دەسەڵاتی ناوەند و ئەم بابەتە لە بەرچاوترین ڕووداوەكانی ناوخۆیی ئێرانە لە مێژووی ڕامیاری – سەربازی سەردەمی سەفەوییەكان ، قەجەرەكان و هەتا پاڵەوییەكان.

كوردە لوڕەكان بەدرێژایی مێژوو نەك تەنها خۆیان بەرپرسیار دیوە لەبەرانبەر پاراستنی هەموو خاكی ئێران لە بەرانبەر هێرشەكانی دەرەوە بەڵكو هەمووكات دەستێوەردانیان كردووە لە چوونییەتی و چەشن و پێناسەی دەسەڵاتی ناوەندی كەبەسەر هەموو گەلانی ئێران حوكمی كردووە.بەرچاوترین وێنە بۆ ئەم مەسەلەیەش داگیركردنی تاران لەلایەن سوپای لوڕەكان بە سەركردایەتی سەردار ئەسعەدی بەختیارییەلە سەردەمی مەشرووتە خوازی لە ئێران ، هەرچەندە نەتەوەكانی دیكەی ئێران وەك توركی ئازەریش بەشدار ببوون لەو ڕووداوە بەڵام كوردە لوڕەكان سەرەكی و تەواوكەری داگیركردنی تاران بوون.

بۆیە لەنێو كوردەلوڕەكان و كۆمەڵگای لوڕ و ڕوناكبیرانی لوڕ دەمارگرژییەكی بەهێز هەیە بە نیسبەت مەسەلەی ئێران و پاراستنی كیانی ئێرانی بوون و جوگرافیای ئێران و زۆرینەی ئەو تیوریسییەنانەی كەچەمكی ئێرانچێتی و پان ئێرانیزمیان پێناسە كردووەو تەنانەت لە كاتی ئێستاش ئاڵاهەڵگری ئەم چەمكەن لە نێو كوردەلوڕەكان سەریان هەڵداوەو دەسەڵاتە ناوچەییەكانی كوردی لوڕ وەكو ؛ ئەتابەكە لوڕەكان و والییەكانی لوڕ و...هتد ، هیچكات ئارەزووی دابڕان لە ئێران یان دامەزڕاندنی وڵاتێكی سەربەخۆیان لا نەبووەو ڕەوا بوون و خۆیان و دەسەڵاتە خۆجێییەكانیان گرێداوە بە پاراستنی جوگرافیای گشتی ئێران و دەسەڵاتی ناوەندی لە ئێران .

ئەم چەمكە لە نێو زۆرینەی بەرهەم و ڕوانگەی بەشێكی زۆر لە توێژ و چین و بیرمەندانی كومەڵگای كوردەلوڕەكان بە بەرچاوی دەبیندرێت و كە مرۆڤ چاوێك بخشێنێت بە هونەر و موسیقاو پەرتووك و گوفتمانی كۆمەڵگای كوردەلوڕەكان لای ڕوون دەبێت كە لە ئەنجامی مێژوویەكی پڕ ئێش وئازار و سیاسەتی ناوەندە یەك لە دوای یەكەكانی دەسەڵاتی ناوەندی لە سەر پێكهاتەی كوردی لوڕ ئێستاكە چەمكی ئێرانچێتی بووە بە غرور و خۆبایی زۆرینەی كۆمەڵگای كوردی لوڕ و سەرەرای ئەو هەموو زوڵم و زوور و حیقارەتانەی كە نەتەوەی سەردەست و ناوەندەكانی دەسەڵات كردوویانە بەرانبەر بە كوردە لوڕەكان ، دیسان كوردە لوڕەكان خۆیان بە خاوەنی سەرەكی ئاو و خاكی وڵاتی ئێران دەزانن و پارێزگاری لێدەكەن .!

هەرچەندە بابەتی ناسیونالیزم و چەمكی دەوڵەت-نەتەوە بە واتای مودێرنی خۆی لەسەردەمی پاڵەوی یەكەم پێناسە كرا لە ئێران و زمان و شوناسی بە فارس بوون بە فەرمی و بە شێوازی سیستەماتی سەپێندرا بەسەر هەموو گەلانی ناوخۆی ئێران بەڵام جیاوازییەك هەبوو لەنێوان پێكهاتەی كوردەلوڕەكان لەگەڵ باقی نەتەوەكانی ناوخۆی ئێران بە نیسبەت ئەم مەسەلەیە.

وەكو دەزانین زۆرینەی گەلانی ئێران وەكو ؛ عەرەب ، كورد ، ئازەری و ...هتد لە چوارچێوەی چەمكی شوناسی نەتەوەیی و نەتەوەبوون خۆراگریان كرد دژ بەم سیاسەتانە و تەنها لە ڕووی ڕامیاری و دەسەڵاتەوە بەرەنگاری ئەم مەسەلەیە نەبوون بەڵكو فاكتەری شوناسی نەتەوەیی یەكێك بوو لە سەرەكیترین هۆكارەكانی ململانی نێوان نەتەوەكانی ئێران و دەسەڵاتی ناوەند و دەبینین هەر ئەم فاكتەرە بوو بە هۆی ئەوەیكە نەتەوەكانێك وەكو ئازەری و كورد لەبەشی سەرەوەی رۆژهەڵاتی كوردستان بتوانن لە قوناخێك (هەرچەندە لەڕووی كات كورت ماوەش بووبێت)كیانی نەتەوەیی خۆیان دابمەزرێنن لە چوارچێوەی دەسەڵاتێكی سیاسی وەك كۆماری ئازەربایجان و كۆماری كوردستان و تەنانەت لە دوای لە ناو چوونی ئەو كۆمارانەش دیسان هەر فاكتەری بەهێزی شوناسە كە توانیوییەتی بەرخۆدانی ئەم گەلانە بە زیندوویی ڕابگرێت و تا كاتی ئێستاش ویستی بونیادنانی كیانی رامیاری –نەتەوەیی لە دڵی جیلی نوێ ئەم نەتەوانە وەك سەرەكیترین داخواز و هۆكاری چالاكیاندا بمێنێت.

ئەم مەسەلەیە لای پێكهاتەی كوردی لوڕ بە چەشنێكی دیكە ڕوویداو بە هۆی ئەوەیكە كێشەو گرفتەكانی پێكهاتەی لوڕ لەگەڵ شوناسی سەردەست و دەسەڵاتی ناوەندی تەنها لە چوارچێوەی رامیاری مایەوەو كوردە لوڕەكان بە زۆر هۆكاری جۆراجۆر نەیانتوانی فاكتەری شوناس تێكەڵ بكەن بە ویستە رامیارییەكانی خۆیان بۆیە دەبینین بە دوای سەركوتی هەموو دەسەڵاتە خۆجێییەكان و دەسەڵاتی والییەكانی لوڕستان لە لایەن دەسەڵاتی تازە پێگەیشتووی پاڵەوی ، ئیتر كوردەلوڕەكان نەیانتوانی تەنانەت نیمچە سەربەخۆیی ڕامیاری پێشوویانیش ڕابگرن و لە بواری شوناسی نەتەوەییش كەوتنە بەر شاڵاوی بەهێزی شوناسی بەفەرمی ناسراو لە لایەن ناوەندەوەو بە دوای نیو سەدە پێكهاتەی كوردی لوڕ تووشی قەیرانێكی قووڵ ببوو لە بواری شەوناسی نەتەوەیی و بۆیە بە ناچار تەنها چەمكی « ئێرانی بوون «یان هەڵبژراد وەك شوناسی باڵای خۆیان و فاكتەرەكانی بەنەتەوە بوون هەر ڕۆژ لاوازتر ببوون لای كوردەلوڕەكان .

ئێستا كومەڵگاو پێكهاتەی كوردی لوڕ بەرانبەر بە پرسیاری « ئەتو شوناست چییە یان چ نەتەوەیەكی»؟ وەڵامێكی ناڕوون و گشتیی هەیە و دەڵێت : « من ئێرانیم و لوڕم « ! و هەچەندە ڕەنگە بتوانێت هەندێ فاكتەری مێژوویی و جوگرافی بهێنیت بۆ شوناسی باڵای ئێرانی بوونی خۆی و چوارچێوەیەكی بۆ پێناسە بكات بەڵام لە پێناسەكردنی « لوڕ بوونی « خۆی دیسان بەناچار پشت دەبەستێت بە فاكتەرەكانی ئێرانی بوون و ناتوانێت پێكهاتەی « لوڕ» پێناسە بكات وەكو نەتەوەیەكی سەربەخۆ یان بەشێك لە شوناسە ڕاستەقینەكەی خۆی واتە : « كوردی لوڕ « .

واتە لای ئەو بە پێچەوانەی نەتەوەكانی دیكە « سەرەتا ئێرانییە و دوایی لوڕ « !

لە حاڵیكدا ئەگەر كوردێكی دیكە یان یەكێكی دیكە لە نەتەوەكانی ئێران ڕووبەڕووی ئەم پرسیارە كەیت ئەگەر نەڵێت : « كوردم و كوردستانی یان ئازەری و ئازەربایجانی یان ...» دەڵێت :» كوردی ئێرانم ، عەرەبی ئێرانم یان توركی ئێرانم « واتە سەرەتا ئاماژەدەكات بە شوناسی نەتەوەیی خۆی و دوایی شوناسی ئێرانی بوونەكەی بەڵام لە زاری هیچ كوردێكی لوڕ نابیسترێت كە بڵێت : « لوڕی ئێرانم « !بەڵكو دەڵێت : ئێرانیم و لوڕم ، واتە شوناسی باڵاو سەرەكی خۆی بە ئێرانی داناوەو «لوڕ» بوونی خۆی لە پلەی دوویەم .

دەبێ بگوترێت كە كوردەلوڕەكان هیچكات نەیانتوانی لە بابەتی ناسیونالیزمی رامیاری-نەتەوەیی پێناسەیەكی ڕاستەقینە بكەن لە خۆیان و شوناسیان بۆیە بیروكەی پاوانخواز و چەواشەكاری ئێرانچێتی لە لایكەوە تووشی قەیرانی شوناسی كردوون و لە لایەكی دیكەشەوە نەیانتوانیوە ئەنتیگرەی شوناسی سەردەستیش ببن واتە « فارس بوون « ، تەنانەت لە ژێر كاریگەری قووڵی پان ئێرانیزم وایان لێهاتووە كە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی باقی نەتەوەكانی ئێران وەكو ؛ عەرەب و تورك و بەلووچ و تەنانەت كوردیش بە مەترسییەكی گەورە بزانن بۆ هەیكەلی ئەو شوناسە چەواشەیەی كە كە بەسەریان سەپێندراوە واتە «ئێرانی بوون « و بۆیە دەبینین هەر بەم هۆیە و بە درێژایی مێژووی خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەكان لە ئێران ، كوردە لوڕەكان هەمووكات وەك داردەست و سەربازی باوەفای دەسەڵاتی ناوەندی ڕوڵی كاریگەرو بەرچاویان بووە لە سەركوتكردنی نەتەوەكانی دیكەی ئێران و هەتائێستاكەش ئەم ڕولِە دەگێڕن. بە واتایەكی دیكە دەكرێت وا بگوترێت كە « كوردەلوڕەكان پارێزەرە بێ شوناسەكانی چەمكی ئێرانچێتین و بە بندەستی خۆیان ، بندەستی نەتەوەكانی دیكەی ئێرانیشیان گەرەنتی كردووە « !

کۆتایی بەشی یەکەم


PM:08:41:02/04/2019




ئه‌م بابه‌ته 144 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌