"نەتەوەی ئێران" وشەیەک بۆ ژینۆسایدی نەتەوەكانی ئەو وڵاتە

عادڵ محمەمەدی

ئەو وڵاتانەی كە سیستەمی حوكومەتی و یاسا بەپێی بنەماكانی دیمۆكراسی و مۆدێڕنیتەی ئەمڕۆژی نەنووسراوە، دەسەڵاتدار یان دیكتاتۆرە یان دەبێت بە دیكتاتۆر و هەر بۆیە لەڕێگەی تاكتیكی جۆرواجۆر هەوڵدەدات خەڵك لە مافەكانیان بەئاگا و ووشیار نەبنەوە. لە ئێران و پاش سەرهەڵدانی چووارچێوەی دەسەڵاتی ئەمڕۆیی و كۆتایی دەورەی دەرەبەگایەتی بەردەوام دەسەڵاتی ئەوكات هەوڵێ بەلاڕێدابردنی زانیاریی كۆمەڵگا بە كەڵكوەرگرتن لە فاكتگەلی تایبەت بە دۆخی فرەنەتەوەیی ئەو وڵاتەی داوە. "موسوڵمان-مورتەد، شیعە-سوننە، نەتەوە-قەوم و..." زۆرێكیتر لەم شێوە وشانە بەرانبەر بەیەك لە مێژووی سەدەی رابردووی ئێران، بەرنامەی دەسەڵاتی پاشایەتی و دواتریش كۆماری مەلاكان بووە كە بە سازكردنی بەربەرەكانێ و كردنەوەی بەرەی شەڕ لە نێوان خەڵكی بندەستدا، كاتی خەبات و تەنانەت بیركردنەوە لە مافە سەرەتاییەكانی لێ زەوتكردوون. هەروەك هەمووان ئاگەدارین لەنێوان ئۆپۆزۆسیۆنی كۆماری ئیسلامیدا یەكێك لە دڵەڕاوكێ گەورەكانی زۆربەی فارسەكان و سەڵتەنەت تەڵەبەكان پێداگری لەسەر وشەی "نەتەوەی ئێران" و "قەومهای ئێرانی" بووە. بەڵام لەولاشەوە و بەتایبەتی لە چەند دەیەی رابردوودا غەیرەفارسەكانی ئێران "كورد، تورك، عەرەب، بەلووچ، توركەمان و..." ئەمە بە گەورەترین مەترسی لەسەر داهاتووی خۆیان و دووپات بوونەوەی مێژوو دەزانن. بۆ روونكردنەوەی ناڕاستبوونی وشەی "نەتەوەی ئێران" پێویستە شرۆڤەی چەند بابەت بكەین.
نەتەوە و پێناسەكانی
بەكۆمەڵێك مرۆڤ كە خاوەنی "كەلتوور"، "بنەڕەتی رەگەزی" هاوبەش، "زمان"بن و خاوەنی حكومەتی هاوبەش یان بیانهەوێت ئەو حكومەتە بنیاتبنێن دەڵێن "نەتەوە". دەتوانین نەتەوە وەكوو كۆمەڵەیەكی گەورەی مرۆیی كە لەدرێژەی مێژوودا گەشەیكردووە و بنەڕەتی لەسەر "نیشتمانی هاوبەش"، "ئابووری"، "مێژوو" و "كولتووری هاوبەش" لەسەر پێیە و هەروەها خاڵی هاوبەشیان لەسەر تێگەیشتنی هاوبەش گرێدراوە ناوزەدبكەین. هەر بەمبۆنەشەوە رۆحی پابەندبوون بە یەكتر و یەكبوون لەنێوان تاكە كەسەكان و ئەو كۆمەڵە مرۆییە دێتە ئاراوە. یەكێكتر لە خەسڵەتەكانی نەتەوە، بوونە لە ناوچەیەكی جۆگرافیایی هاوبەش و هەستی خاوەندارێتی بە نیشتمانێكی هاوبەش كە كەسەكان خۆیان سەربەو ناوچەیە دەزانن.
بەڵام لە زمانی فارسیدا "نەتەوە" وەكوو "Nation” لە زمانی ئینگلیزی و فەڕانسی بەكاری دێنن كە لەم دووزمانەدا "Nation” بە مانایەكی جیاواز بەكاردێت. لە وشەنامەی ئۆنلاینی زانستی كۆمەڵایەتیدا هاتووە كە "Nation” بریتیە لە كۆمەڵگایەك لە كۆی ئەو كەسانەی كە خاوەنی رەگەز، زمان و مێژووی هاوبەشن. لە زمانی ئینگلیزیدا بەمانای جەمعێك خەڵكە كە خاوەنی سەربەخۆیی سیاسیبن و لە ناوچەیەكی تایبەتدا بژین بەڵام لە زمانی فەڕانسیدا زۆرتر بەمانای كۆمەڵێك مرۆڤ كە لە شوێنێكی تایبەتەوە هاتوون و پێوەندی هاوبەشیان ببێت و لەسەر یەك كاریگەری راستەوخۆیان هەبێت، بەكاری دێنن. بە پێناسەیەكی روونتر وشەی "Nation” بە دووجۆر بەكاردێنن كە دەستەیەك وەكوو دانیشتووانی وڵاتێك كە سنووری سیاسی دیاریكراوی هەیە و دەستەیەك وەكوو كۆمەڵێك مرۆڤ كە خاوەنی زمان، كولتوور، مێژوو، رەگەزی هاوبەشن كە تەنانەت خاوەن سنووری سیاسی هاوبەش وەكوو وڵاتێكیش نەبن، پێناسەی دەكەن. لە وڵاتی ئێراندا كەسانێك سەرجەم دانیشتووانی ئەو وڵاتە لە كورد، تورك، بەلوچ و سەرجەم نەتەوەكانیتر كە خاوەن مێژوو، كولتووری تایبەت بە خۆیانن، وەكوو "نەتەوەی ئێران" ناوزەد دەكەن و دەستەیەكیتریش ئەم وڵاتە وەكوو وڵاتێكی "فرەنەتەوە" دەناسێنن كە سنووری سیاسی لە دەوری یەكتر كۆی كردوونەتەوە.
سەرەڕای بوونی پێناسەی زۆر لە وشەی نەتەوە چۆنیەتی بوونی نەتەوەیەك، تائەمڕۆشی لەگەڵبێت پێناسەیەكی ستانداردمان لەسەر نەتەوە كە كۆمەڵگەی جیهانی بەتەواوەتی بیپەزێرێت، لەبەر دەستدا نیە. بۆنموونە "ئێرنێست رێنان" نووسەر و دێركناس و توێژەر و ئەندامی ئادێمیای زانستی فڕانسە لە  جاڕنامە بەناوبانگەكەیدا "١١ مارس ١٨٨٢" لەژێر ناوی "نەتەوە چیە؟" لە زانكۆی سوربۆنی پاریس، ئاوا باسی نەتەوەی كرد: نەتەوە بریتیە لە جەمعێكی گەورەی مرۆڤ كە بەرژەوەندی هاوبەشیان پێكەوە هەبێت. ئەم خەڵكە خاوەنی هەستی خاوەندارێتی لە قوربانیەكان و فیداكاریەكانی یەكیان هەیە و رۆحی یەكبوونیان تێدایە. هەر نەتەوەیەك خاوەنی رابردوویەكە لەگەڵ ئەمڕۆشدا لەڕێگەی واقیعی روون وەكوو رەزایەت و داواكاری روونتر بۆ درێژەدان بە مانەوەی ئەم جەمعە لەژێر ناوێكی هاوبەشدا، تێكەڵاو بێت. بوونی نەتەوەیەك لەگەروی دەنگی راستەوخۆ و بەردەوام تاكەكەسەكانی ئەو كۆمەڵگایەدایە. رێنان نەتەوەكان هەتاهەتایی نابینێت و پێیوایە هەر وەك چۆن لە دۆخێكی مێژوویی تایبەتدا لە دایكبوون، لە دۆخێكی دووبارەدا دەتووانن نەمێنن و نەتەوە ئاكامی راپرسیەك دازانێت كە هەر رۆژ دووپاتدەبێتەوە.
"ئانتۆنی سمیت" بیرەوەر و توێژەری زانستی مرۆڤی كە زۆربەی كارناسان وەكوو گەورەترین بیرمەندی بواری نەتەوە و نەتەوایەتی دەیناسێنن، جەختی لەسەر پێناسەی گەل و گەشەی هاوبەشە. نەتەوە لەڕوانگەی سمیتەوە بریتیە لە؛ جەمعێك مرۆڤ كە ئەندامەكانی خاوەنی نیشتمانی مێژوویی هاوبەش، ئوستوورە، بیرەوەری، كولتووری گشتی، ئابووری، ماڤ و ئەركی یاسایی هاوبەشن. لە نەبوونی هەركام لەم خاڵانەدا بنەڕەتی نەتەوە بە لاواز دەزانێت. پێناسەی نەتەوەیی بە بەرهەمی بەردەوامی مێژووی نەتەوەیەك دەزانێت كە لەڕێگەی وتنەوەی ئەو مێژووە زیندوو دەمێنێتەوە. چوار پرەنسیپ بۆ نەتەوە لای سمیت بوونی هەیە و زۆر گرنگە:
یەكەم؛ مرۆڤەكان خۆیان بە بەشگەلێك دابەش دەكەن كە خاوەنی تایبەتمەندی جیاوازن. پێویستە ئەم تایبەتمەندیانە رێگەی پێبدرێت بۆ گەشە تا ژیانی هاوبەشی نەتەوەكان دەستەبەر ببێت.
دووهەم؛ بۆ گەییشتن بە هەر خواستێك مرۆڤ پێویستە پێناسەی نەتەوەیی و رەگەزی خۆی بناسێت. ئەمە بەردی بناغەی سەداقەتە لە كۆمەڵگای مرۆڤیدا.
سێهەم؛ نەتەوەكان لە وڵات و دەسەڵاتی تایبەت بە خۆیاندا دەتوانن گەشەی راستەقینەیان هەبێت هەر بۆیە "مافی دیاریكردنی چاوەنووس" ماڤی سەرەكیی هەر نەتەوەیەكە.
چووارەم؛ سەرچاوەی سەرەكیی دەسەڵاتی سیاسی نەتەوەیە هەر بۆیە دەسەڵاتی دەوڵەتیی لەسەر خواستی گەل دەبێت بجووڵێتەوە تا مەشرووعیەتی خۆی لەدەست نەدات.
"رۆبێرت ئێمرسۆن" توێژەری زانستە سیاسیەكان سەبارەت بە پێناسەی نەتەوە لە بیرۆكەی ئۆرووپیەكان كە گەییشتووەتە كۆی دوونیا دەنووسێت؛ مۆدێلی ئادیالی نەتەوە لە بیرۆكەی ئۆرووپادا بوونی هەبووە. سەرەڕای كەموكۆڕییەكان بریتیە لە جەمعێكی هاوبەش كە بەهۆی مێژوویی لە ناوچەیەكی هاوبەشدا دەژین. بە زمانێكی هاوبەش دەدوێن و كولتووری تایبەتیان هەیە و ئەزموونی مێژوویی هاوبەشیان هەیە كە پشت بەپشت بۆیان بە میرات ماوەتەوە. ئەزموونێكی مێژوویی هاوبەش كە دەیانباتە یەك چوارچێوە و كردوویانی بە خاوەنی رۆحێكی هاوبەش و دوو خاڵی هاوبەشیشیان پێدەدات: یەكەم، مێژووی هاوبەشیان بووە و دووهەم، داهاتووی هاوبەشیان دەبێت.
دەوڵەت-نەتەوە، حكومەتی نەتەوەیی و نەتەوە بێدەوڵەتەكان
نەتەوەی بێدەوڵەت، People Without State یان Statelessness Nation چەمكێكە كە دوای درووستبوونی دەوڵەت نەتەوەكان و حكومەتە نەتەوەییەكانەوە، سەریهەڵداوە. "گیدنێز" سەبارەت بە نەتەوە بێدەوڵەتەكان راشكاوانە باس لەوە دەكات؛ بەردەوامی مانەوەی نەتەوەیەكی تایبەت لە نێودڵی دەوڵەت نەتەوەكاندا دیاردەیەك بەناوی نەتەوەی بێدەوڵەت درووست دەكات. لە وا دۆخێكدا زۆربەی نیشانە و خاڵەكانی نەتەوە دەبیندرێت بەڵام ئەم گەلە تایبەتە خاوەنی دەسەڵاتی سیاسی تایبەت بەخۆیان نین. بەكارهێنانی "میلیگەرایی" و كاركردن بۆ "نەتەوەی واحدگەرایی" تا ئەمڕۆش توانای كەمكردنەوەی چالاكی و ناڕەزایەتی نەتەوە بندەستەكان بۆ گەیشتن بە دەوڵەتی خۆیان كەمبكاتەوە. دەوڵەت نەتەوەكان لەو وڵاتانە كە "فرەنەتەوەن" خاوەنی ماهیەتێكی "موحافزەكارانەن" و ئەیانهەوێت بوونی نەتەوەكان بە لێكنزیكبوونەوە و تێكەڵاویی گشتی، كولتووری و بیۆلۆژیك رەتبكەنەوە. لەوەها دۆخێكدا نەتەوە بێدەوڵەتەكان بەزەحمەت دەتووانن لە بوونی پێناسە و گەشەی كولتووری و سیاسی پێناسەی خۆیان پارێزگاری بكەن. هەربۆیە زۆرتر خەبات بۆ پاراستنی ماڤی بەرابەر هاوكات لەگەڵ گەشەی جیهانی و هێرشی كولتووری-كۆمەڵایەتی لەلایەن دەسەڵاتی ناوەندەوە بەوان پەیڕەو دەكرێت و ئەمەش ئەگەرێ درێژەكێشانی تا چەند پشتی لەسەرە. رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ پاراستنی مافی نەتەوە بێدەوڵەتەكان، ساڵی ١٩٩٣ی "ساڵی نێونەتەوەیی خەڵكانی خۆماڵی" راگەیاند. بەڵام سەبارەت بە چارەنووسی گەلانی بێدەوڵەت و داهاتوویان لە رووانگەی دەرەكیەوە هیچ بڕیارێكی راستەوخۆی نەداوە.
پڕۆژەی نەتەوەسازی لە دەوڵەتی ئێران
بەدرووستبوونی دەوڵەت و كۆتایی دەورەی "دەرەبەگایەتی" مانای نەتەوە بۆ ئەو كەسانەی ئاواتی حكومەت و بڕیاردان بەسەر خەڵكیان بوو بەجۆرێك بووبە هەڕەشەیەك و لە ئاكامدا پێناسەیەكی ساختە بۆ فریودان، بۆ موستەعمیرەكان تەزرێق كرا كە بەپێی ئەوە و بە پێناسەیەكی ساختە، توانای ئەوەیان بێت بەسەر چەند نەتەوە لە یەك وڵاتدا بڕیاربدەن و بەپێی ئەمە رێگریان لە داواكاری مافەكانی نەتەوەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆیان كرد. بە هاتنی رەزا خان، بنەماكانی مەشرووتیەت كە حكومەتی خەڵك لەچووارچێوەی پەرلەماندا بوو، كۆبووەوە و بیرۆكەی فیدراڵیسم بە تەواوەتی لەبیر براوە و تەنانەت وشەی نەتەوە و حكومەت بەو شێوەیەی كە "محەممەد میرزای قاجار" یەكێك لە سەرەكیترین كودتاچیان بەرانبەر بە دەوڵەتی مەشرووتە ئەیهەویست جێبەجێ بوو. هەر بەم پێیە پڕۆسەی دەوڵەت نەتەوە لە ئێران یەكسەر چڕا و جێگەی خۆی دابە نەتەوەسازی لە وڵاتی ئێران و پڕۆژەی "نەتەوەی ئێران" داڕێژدرا. ئەمەش بنەڕەتی لە بیرۆكەی ساڵەهای پێشی نووسەران و شاعیرانی فارسی زمانی ئێراندا بوو و پێشینەی ئەم بیرۆكەیە دەگەڕێتەوە بۆ دەورەی پێش مەشروتیەت و كەسانێك وەكوو "میرزافەتحعەلی ئاخوندزادە" كە لە نووسراوە سەرەتاییەكانی خۆیاندا ئاماژەیان بە هیوای دامەزراندنی كۆدەنگیەكی مەزن بۆ بەرەنگاری لە فرەخوازیەكانی "سۆفیەت" لە قەفقاز و یان ململانێ لەگەڵ دەسەڵاتی خورافەیی لە ئێران بوو. هەر بەمبۆنەوە ئیدەی "نەتەوەیەكی یەكدەست" بە كولتوور و زمانی هاوبەش و لە ئاكامدا "ناسیۆنالیزمی ئێرانی" سەریهەڵدا. پڕۆژەی "نەتەوەسازی" تووانای سازكردنی "دەوڵەتی مەدەنی" یان بۆرژوایی لە ئێرانی نەبوو و دەوڵەتەكانی هەڵقوڵاوی ئەم پڕۆژەیە چ پاشایەتی و چ كۆماری ئیسلامی، بێبەری بوون لە فاكتە دیمۆكراتیكەكان وەكوو جیاوازی ٣ نەهادی بڕیاردەر. رژیمی پەهلەوەی بە پاڵدان لە خاوەندارێتی بە هێزی دەسەڵات  و مەلاكانی ئەمڕۆ لەژێر ناوی نوێنەری خودا و نەتەوەی ئێران دەسەڵاتداری دەكرد كە هەر ئەوەش سەری بە با دا.
بە سەرهەڵدانی دەوڵەتە نەتەوەییەكان لەژێر ناوی هەبوویەكی سیاسی خۆبەڕێوەبەر، سەقامگیریی كۆمەڵایەتی پێشووتر نەما. هەندێك لە نەتەوەكان لەژێر ناوی دەوڵەتێكی فەرمی سەبتكران و گەلانێكی جۆراوجۆر لەم سنووربەندیانەدا بوون بە چەند پارچەوە. سنووربەندیگەلێك كە بە سنووربەندیی كولتووری هیچ نەتەوەیەكەوە پێوەندی نەبوو وەكوو "شەڕی جیهانی یەكەم كە كوردەكانی لەسەر چەند پارچەدا دابەشكرد". ئێمەی كورد لە هیچ وڵاتێكدا زۆرینە نین و لە توركیە، ئێران، عیراق و سوریە كەمینەین. كورد لە ئێران سەرەڕای بێبەریبوون لە مافە سەرەتاییەكانمان بەردەوام ئامانجی زۆرترین تیر و تانەی ئێرانچییەكان بووین و كاتی ئەوە هاتووە بڕیارێكی مێژوویی لەسەر چارەنووسی خۆمان بدەین. هەروەك لەم ماوەدا بەردەوام ئێرانیەكان و بەتایبەتی نەتەوەی فارس نیشانیانداوە هیچ رۆحێكی هاوبەشمان نیە، كاتی ئەوە هاتووە بڕیاری نەتەوەیی خۆمان و بەبێ هیچ دوودڵیەك پێداگری لەسەر مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆمان بدەین. پێویستە دەسەڵاتی داهاتووی ئێرانیش ئاگەدار بێت كە كورد لەو وڵاتە نەتەوەیە و چیتر وەكوو كەمینەیەكی چەوساوە چاوی لێناكرێت.


PM:10:41:02/08/2017




ئه‌م بابه‌ته 297 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌