سۆنامی بێكاری لە كوردستان و داهاتوی ناڕوون

عادڵ محەممەدی

بەپێی ئامارێك كە هەواڵنێرییە ناوخۆییەكانی ئێران بڵاویان كردووەتەوە رێژەی بێكاری تا هاوینی ئەمساڵ لە ئێران لەچاو ساڵی پێشوو، رووی لە زیادبوون كردووە. رێژەی بێكاری ئەمساڵی ئێران ٧/١٢ راگەیێندراوە كە لەچاو ساڵی پار رووی لە زیادبوونە و ئەمەش خۆی كارەساتێكی گەورەیە. هەر بەپێی ئەم سەرژمێریە، پارێزگای كرماشان گەورەترین رێژەی بێكاری لە ئێراندا هەیە و پارێزگاكانی سنە، ورمێ، ئیلام و لۆرستانیش رێژەیەكی زۆرتر لە سەدا ١٠ی بێكاریان هەیە و ئەمە لە كاتێكدایە كە ساڵی پێشوو ئەم پارێزگانە دۆخێكی باشتریان لەچاو ئەمساڵ هەبووە.
شایانی باسە كە ئەم سەرژمێریانە بەپێی ستانداردە نێونەتەوەییەكان نەگیراوە و بۆنموونە هەر هاووڵاتێەك كە لە هەفتەدا ١ كاتژمێر كار بكات، لە رێژەی بێكاراندا دانانرێت و ئەو ژنانەی لە ماڵن بە ناو "خانەدار" ناوزەد دەكرێن، لە رێژە و پۆلێنبەندی بێكاریدا نین. زۆربەی فەرمانبەرانی ناوەندە دەوڵەتی، نیزامی و حكومەتیەكان لە كوردستاندا كورد نین و لە پارێزگاكانیتری ئێرانەوە دەیانهێنن و ئەوانەش وەكوو رێژەی كاری پارێزگاكانی كوردستان بە حیساب دێنن. ئەم  خاڵانە و زۆر خاڵیتر ئەو راستییەمان بۆ دەردەخەن كە رێژەی بێكاری لە كوردستانی رۆژهەڵاتدا زۆر زیاتر لە راگەیەندراوە رەسمیەكانی ئێرانە و نەتەوەی كورد لە ئێران لە بەردەم "سۆنامیەكی بێكاریدایە". قەیرانی بێكاری لە ئێران لەم ساڵانەی رابردوودا قەیرانێكی هەمەگیر بووە و زۆربەی پارێزگاكانی لەخۆ گرتووە بەڵام سەبارەت بە پارێزگا كوردستانیەكان بە دڵنیاییەوە رێژەی بێكاری زۆرتر لەوەیە كە هەواڵنێری و ناوەندە حكومەتییەكان باسی لێدەكەن.
پێناسەكردنی بێكار لە ناوەندە رەسمیەكانی دونیادا؛ كەسێك كە تەمەنی لەنێوان ١٥ تا ٦٥ ساڵ بێت و بە دوای كارەوە بێت و بیهەوێت كار بكات و كار بۆی پەیدا نەبێت، بە "بێكار" ناوزەد دەكرێت. لە روانگەی ئابووریەوە بێكاری چەند دەستەیە و گەرینگترینەكانی بریتین لە؛
بێكاری پێكهاتەیی(ساختاری): بەهۆی كێشەی بنەڕەتی لە پێكهاتەی ئابووری وڵاتێك، بێكاری بەرۆكی بەشێك لە هاوڵاتیان دەگرێت و نەبوونی سەرچاوەی داهات، پشتبەستن بە ئابووری یەك رهەندی و داڕژانی سیاسەتی ئابووری هەڵەی دەوڵەت، دەتوانێت هۆكاری ئەم جۆرە لە بێكاری بێت.
بێكاری ناوچەیی: ناوچەیەك بەهۆی دۆخی نالەباری كەش و هەوایی یان جوگرافیایەوە سرووشتی ئیمكانی پیشەسازی یان كاركردنی تێدا نەبێت، لەو ناوچەدا بێكاری ناوچەیی دەبیندرێت، بۆنموونە ناوچە كەویریەكانی ئێران.
بێكاری وەرزی: لە وەرزگەلێكی تایبەتی ساڵدا بەهۆی پشتبەستن بە یەكجۆر كار، بۆنموونە كشت و كاڵ، هاوڵاتیان بێكار دەبن.
بێكاری ڕوون: لەم جۆرە لە بێكاریدا، هاوڵاتیان خاوەنی مەهارەت و شارەزایی پێویست بۆ كار كردنن و ئامادەی كارن، بەڵام لەبەر نەبوونی دەرفەتی كار بێكار دەمێننەوە. وەكوو چۆن رێژەیەكی زۆر خوێندكار لە ئێران و كوردستانیشدا پاش تەواوبوونی زانكۆ ماوەیەكی زۆرە دەرفەتی كاریان بۆ نەگونجاوە.
سەبارەت بە كوردستانی رۆژهەڵات دەبێت خاڵێكیتر بەم خاڵانە زیاد بكرێت كە لەڕاستیدا هۆكاری سەركی رێژەی زۆری بێكاری و نەبوونی كار بۆ خەڵكی كوردە. "بێكاری سیاسی" یان هەر ناوێكی گونجاوتر دەتوانێت هۆكاری قەیرانی كار بێت لە پارێزگاكانی كوردستانی رۆژهەڵات لەبەرئەوەی رێگەنەدان بۆ دەرفەتی كار و نەخولقاندنی بەستێنی كار لە پارێزگا كوردەكان و ناوچەكانیتری ئێراندا وەكوو یەك نیە و ئەمەش سیاسەتی كۆماری ئیسلامی ئێرانە. رێژەی زۆری بێكاری لە كوردستاندا زۆتر هەنگاوێكی لە قەست و بەرنامەیەكی سیاسیە تاكوو دیاردەیەكی نەخوازراوی ئابووری.
پەرەپێدانی بێكاری و بێكاركردنی لاوانی كورد سیاسەتێكی درێژخایەن بوو كە لەلایەن حكومەتی ناوەندەوە هەر لە سەرەتاكانی دەستبەكاركردنی كۆماری ئیسلامیەوە پەیڕەوكراوە و تا ئێستاشی لەگەڵ بێت دەوڵەتە یەك لە دووای یەكەكان درێژەپێدەری ئەم سیاسەتەن. هەر وەك ئاماژەی پێكرا، كۆماری ئیسلامی لە ناوەندە حكومەتی، دەوڵەتی و نیزامیەكانی پارێزگا كوردەكاندا لە كەسانی غەیرە كورد كەڵك وەردەگرێت و لە بەرانبەردا كوردەكان بەو رێژە لە پارێزگاكانیتر بەكار ناهێنێت. لەڕاستیدا كۆماری ئیسلامی متمانەی بە كورد بۆ هیچ ناوەندێكی دەسەڵات نەبووە و نابێت و تەنانەت كوردە پاسدارەكانیش (جاش) وەكوو رێگە خۆشكەرێك بەكاردێنێت بۆ ئامانجەكانی خۆی لە كوردستاندا. لە بەشی غەیرە دەوڵەتی و كارگە پیشەسازیەكان و تەنانەت كارگە بچووكەكانیشدا، تا ئەو جێگەی كە پێی كرابێت رێگەی بە دامەزرانی هیچ ناوەندێكی پیشەیی لەم پارێزگانە نەداوە و تەنانەت ئەوانەش وا لە پێشترەوە بوون، بە هۆی درووستكردنی كێشە و گرفتی ماڵی لەلایەن دەسەڵاتی ناوەندەوە داخراون. 
بێكاری لە بوواری كۆمەڵایەتیەوە چەند خاڵی گشتی بە دووای خۆیدا دێنێت كە سەرەكی ترینی ئەم خاڵانە بریتین لە؛
هەژاری، فەقیری و بێبەش بوون لە ئاسایشی مادی و گەییشتن بە دۆخێكی سەختی ژیان. 
رووكردن لە تاوان: زۆربەی تاوانە كۆمەڵایەتی و ئابوریەكان لەلایەن كەسانێكەوە وا نەیانتوانیوە لە كۆمەڵگادا كارێك بۆ بژێوی ژیان بدۆزنەوە، ئەنجام دەدرێت.
كۆچ: كۆچی بە ناچار بۆ ناوەندە گەورەكانی پیشەیی و بە جێهێشتنی زێد و وڵات گەورەترین كێشەی بێكاری بووە لە كوردستانی رۆژهەڵاتدا.
پەراوێزنشینی: پەرەسەندنی دیاردەی پەراوێزنشینی لەو شارانەی وا رێژەی بێكاری زۆرە و سەرژمێری حەشیمەت لە سەرێیە، یەكێك لە بەدوواهاتەكانی بێكاریە و لە ناوچە پەراوێزنشینەكاندا نالەباریی دۆخی ژیان و نەبوونی هیچ ستانداردێكی لانیكەمی، دیاردەی كۆمەڵایەتی خراپیتری وەكوو قاچاخی مادە هۆشبەرەكان و لەشفرۆشی ژنان و... بەدوای خۆدا دێنێت.
بەپێی سەرجەم ئەو خاڵانەی بۆ سەرژمێریەكی ستانداردی رێژەی بێكاری لە دونیادا هەیە و ئاماژەی پێدرا، روونە رێژەی بێكاری لە پارێزگاكانی كوردستانی رۆژهەڵاتدا زۆرتر لەوەیە كە هەواڵنێری و ناوەندە رەسمیەكانی كۆماری ئیسلامی ئامژەی پێدەدەن. سەرجەم ئەو خاڵە نەرێنیانەش كە لە بێكاریەوە سەرچاوە دەگرن، بە روونی لە كۆمەڵگای كوردی رۆژهەڵاتدا دەبیندرێت. كۆماری ئیسلامی ئەم سیاسەتەی بۆ گەییشتن بە چەند ئامانج ساڵانێكی زۆرە گرتووتەبەر كە سەرەكیترینی ئەو ئامانجانە دەتوانێت نەهێشتنی هێزی ئەكتیڤی دژ بە دەسەڵات لە پارێزگاكانی كوردستاندا بێت. لاوانی خوێندكاری كورد پاش تەواوبوونی زانكۆ ئەگەر دەرفەتی كارێك بدۆزنەوە بە دڵنیاییەوە لە پارێزگا غەیرە كوردەكانە و بە ناچار دەبێت بۆ بژێوی ژیان وڵات بەجێ بهێڵن و ئەوانەش كە دەرفەتی كاریان لە پارێزگایەكیتر بۆ نەگونجێت تووشی یەكێك لە دیاردە كۆمەڵایەتیەكانی بێكاری دەبن و بەستێنی بیركردنەوەی درووستیان بۆ نامێنێتەوە. لەلایەكیترەوە، چاوساقانی رژیم لە كوردستاندا لە وەها دۆخێكدا بەردەوام هەوڵی راكێشانی لاوانی كورد بۆ پەیوەستبوون بە هیزە حكومەتیەكان، لەوانە بەسیج و ناوەندە سیخوڕیەكانیتر دەدەن و بە داخەوە لەبەر نەبوونی عەلەنیی هێزە كوردیەكان لە ناوخۆی كوردستاندا، تا رادەیەكیش سەركەوتوو بوون.
سەرەڕای ئەوەیكە كۆماری ئیسلامی ساڵانێكی زۆرە ئەم سیاسەتەی پەیڕەو كردووە و كاریشی لەسەر كردووە، ئێستاش دەتووانێت كاتێكی گونجاو بێت بۆ بەرەنگاری هەمەلایەنە بەرانبەر بەم "فارسیكردن"ەوەی شارەكانی كوردستانی رۆژهەڵات. پێویستە شارەزایانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و دڵسۆزانی گەلی كورد، بەرنامەیەكی زانستی بۆ گوزار و تێپەڕین لەم قەیرانە بخەنە بەردەستی حیزبەكان و لایەنە سیاسیەكانی كوردستان و بە ماندووبوونێكی دڵسۆزانەوە، دژكردەوەیەكی شیاو بەم سیاسەتەی حكومەتی كۆماری ئیسلامی بدرێتەوە. لە ئەگەری نەبوونی رابوونی گونجاو لە ئێستادا، لەوانەیە چەند ساڵیتر لەسەر ئەوەی كە سنە و مەهاباد و بۆكان شارێكی كوردستانین ناچار بین بەدوای رێگەی سەلماندن و تەنانەت خەباتیشدا بین لەم پێناوەدا.  


PM:05:13:09/01/2017




ئه‌م بابه‌ته 232 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌