قرچە رۆژهەڵات و گوێ كپی 5ی ژوئەن

ئیدریس پیری


سروشتی خۆلقێنەر وەكوو دایك مرۆڤ لە باوەشی خۆیدا پەروەردە دەكات و بە دڵێكی ئاوەڵاوە هەموو سەرچاوەكانی خۆی لە پێناو ژیان و لە بەر دەستی مرۆڤدا داناوە، تاكوو ئێستا هەموو گیانلەبەران پەیڕوەی یاساكانی سروشت بوون هەوڵی خۆ گۆنجاندن لە گەڵ یاساكانی سروشتدا بە بێ ئەوەی زیانێك بە سروشت بگەیێنن، داوە، بەڵام مرۆڤ بە شێوەیەكی مەبەستدار و بەرنامەداڕێژراو ئاڵوگۆڕی بە سەر پرۆسەی سروشتی ژینگەدا پێكهێناوەو زیانێكی زۆری بە ژینگە و شوێن و سەرچاوەكانی خۆی و باقی گیانلەبەران گەیاندووە
.

5ی ژوئەن رۆژی جیهانی ژینگە لە لایەن رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكانەوە بە مەبەستی زیادتر كردنی زانیاری جەماوەر بە مەبەستی پاراستنی ژینگە و هاندانی دەوڵەتەكان بە مەبەستی داڕشتن و بەڕێوەبردنی بەرنامەی تایبەت بە پاراستنی ژینگەو گیانلەبەران دامەزراوە.

مێژووی رۆژی جیهانی ژینگە ئەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1972ی زایینی و لەو ساڵەدا بۆ یەكەمین جار رێكخراوەی نەتەوەیەكگرتووەكان كۆنفڕانسێكی لە سەر بابەتی مرۆڤ و ژینگە لە شاری ستۆكۆڵمی وڵاتی سوید بەڕێوە برد.

هاوكات لە گەڵ ئەو كۆنفڕانسە رێكخراوەی نەتەوەیەكگرتووەكان دامەزراندنی UNEPی (بەرنامەی ژینگەی رێكخراوەی نەتەوەیەكگرتووەكان)ی پەسەند كرد و ساڵانە UNEP لە هەموو جیهاندا رێوڕەسمێكی تایبەت بە رۆژی جیهانی ژینگە لەوانە رێپێوانی جەماوەری، كێبەركێ وەزشی و پاسكیل لێخۆڕین، رێكخستنی كێبەركێی نگاركێشان و بابەت نووسین، ناشتنی دار و پاك كردنەوەی ژینگە، بە مەبەستی سەرنج راكێشانی خەڵك بە پرسی ژینگە، هاندان و پشتیوانی خەڵك بە مەبەستی چالاكی كردن لە بواری ژینگەدا و گۆڕینی روانینی شارومەندان بە شێوەیەكی ئەرێنی لە سەر پرسی ژینگە و بەشداری دانیان لەو شێوە بابەتانە، بەڕێوە دەبات.

جیا لە چالاكییەكانیUNEP هەموو ساڵێك چالاكان و رێكخراوەكانی ژینگەپارێز لە هەموو جیهاندا رێزی لەو رۆژ و بۆنە دەگرن و رێوڕەسم و چالاكی تایبەتی بەو رۆژە بەڕێوە دەبردرێت، چالاكانی بواری ژیگنە كۆبوونەوە و ناڕەزایەتی خۆیان لە سەر شەقامەكان و بە شێوە جیاجیاكان بە نیسبەت لە ناوچوونی ژینگە و سیاسەتی دەوڵەتەكان لە مەڕ لە ناوبردنی ژینگە و ئاژەڵەكان دەردەبڕن. بەڵام ئەمساڵ بە هۆی پەتای كرۆناو قەرینتینەوە ئیزنی كۆبوونەوەی ناڕەزایەتی بە چالاكان و رێكخراوەكانی ژینگەپارێز نادرێت و زیادتر لە بواری میدیاییدا هەوڵەكانیان دەخەنە گەڕ، بۆیە ئێمەی كوردیش پێویستە هاوشانی چالاكانی دیكەی ژینگەپارێز لە هەموو جیهاندا هەوڵەكانی خۆمان بە نیسبەت ئاگادار كردنەوەی خەڵك لە دۆخی ئێستاكەی ژینگەی كوردستان بدەین و ئەو رۆژە بەرز بنەرخێنین.

سەرەتا بە مەبەستی بەرچاو روونی زیادتر لە دۆخی ئێستای ژینگە بە گشتی و سیاسەت و راگەیاندن و بەرنامەی پەروەردەكردنی وڵاتان لە سەر ژینگەو رێگەچارەكانی پاراستنی سروشت، بە شێوەیەكی ئاماری، دۆخەكە بگرینە بەر چاو:

1- لە جیهاندا 800 میلیۆن كەس توشی تەنگژەی برسیەتین و هەروەها 1 میلیارد كەس ئاوی خواردنەوەی ناستاندارد بە كار دێنن، ئەوە لە كاتێكدایە كە ئاو و دانەوێڵەی سۆیا و گەنمەشامی و خۆراكێك كە بە مەبەستی بەرهەم هێنانی گۆشت و شیرەمەنی بۆ كێڵگەكانی ئاژەڵان بە كار دێت، زۆرترە لە پێویستی ئەو خەڵكانەی كە كێشەی خۆراك و ئاویان هەیە و ئەگەر ئەو ئاو و خۆراكە كە بۆ ئاژەڵ بە كار دێت بە مرۆڤ بدرێت، تەنگژەی برسییەتی چارەسەر دەكرێت.

2- قەباری 2 زەووی تۆپی پێ، ژەمی گۆشتی و بەروبوومی ئاژەڵی بە تەنیا یەك كەس بۆ ماوەی یەك ساڵ دابین دەكات، بەڵام هاوكات ئەو قەبارە زەوییە ژمی تەواو ڕووەكی "ڤیگن" 14 كەس بۆ ماوەی یەك ساڵ دابین دەكات.

3- بەرهەم هێنانی ژمەێك گۆشتی سوور بۆ تەنیا یەك كەس 4542 لیتر ئاوی پێویستە و بەرهەم هێنانی ژمەێك مریشك بۆ یەك كەس 1250 لیتەر ئاوی پێویستە، بەڵام بەرهەم هێنانی ژەمێك خواردنی ڕوەكی 370 لیتر ئاوی پێویستە و هەروەهاش 15 هەزار و 500 لیتر ئاو پێویستە بۆ بەرهەمهێنانی یەك كیلۆگرام گۆشتی مانگا، لە كاتێكدا 180 لیتر ئاو پێویستە بۆ بەرهەمهێنانی یەك كیلۆگرام تەماتە.

4- لە شوێنەكانی پەروەردە كردنی ئاژەڵەكان بە مەبەستی دابین كردنی خۆراك، 18 لە سەدی گازە زیان بەخشەكان و كەرەستەكانی هاتووچوو 13 لە سەدی ئەو گازانە ساز دەكەن و چالاكییەكانی مرۆڤ لە بواری بەرهەم هێنانی گۆشت و شیرەمەنی بوەتە هۆی بڵاو بوونەوەی 65%ی نیترۆ ئۆكسید و 37%ی گازی مێتان كە گازی مێتان 21 جار و نیترۆ ئۆكسید 296 جار لە دی ئۆكسیدی كەربۆن CO2 پیسترو بۆ ژینگەو گیانلەبەران مەترسیدارترە.

5- ساڵانە 150 میلیارد ئاژەڵ بە مەبەستی دابین كردنی خۆراكی مرۆڤ دەكۆژرێن و ئاژەڵەكان لە هەر چركەیەكدا نزیك بە 52\617 كیلۆ پیسایی بەرهەم دێنن كە رێژەیەكی زۆرەی پیس بوونی ژینگە لە خۆ دەگرێت و هەروەهاش 80% ئانتیبیۆتیك "میكرۆب كۆژ" لە وڵاتی ئامریكا بە تەنیا بۆ ئاژەڵان تەرخان دەكرێت و 55%ی ئاوی ئەو وڵاتە بۆ وەبەرهێنان لە كێڵگەی ئاژەڵان و پەلەوەران بە كار دێت و هاوكات بەخێو كردنی ئاژەڵان بۆ خۆراك 45% زەویەكانی جیهانی داگیر كردووەو لە هەر 1 چركەدا 1 تا 2 دۆنم لە دارستانە بارانییەكان بە هۆی بەرهەمهێنانی ئاژەڵان لە ناو دەبردرێن.

6- بە تەنیا لە ساڵی 1970ی زایینی تاكوو ساڵی 2014ی زایینی نزیك بە 60%ی گیانلەبەرانی ئێسكدار بۆ هەمیشە لە ناو چوون و هەروەها 25 تاكوو 42 لە سەدی گیانلەبەرانی بێ ئێسك لە مەترسی لە ناوچووندان .

7- وێڕای ئەوەی كە پرۆتێینی 3 میلیارد و 100 میلیۆن كەس لە جیهاندا لە ئاژەڵە ئاویەكانەوە دابین دەكرێت، ساڵانە 8میلیۆن تۆن نایلۆن و پلاستیك دەخرێتە ناو زریاو ئۆقیانووسەكانەوەو بەو هۆیەوە ساڵانە یەك میلیۆن باڵندەی زریای و گیانلەبەرانی مەمەك داری زریایی گیانیان لە دەست دەدەن و وێڕای لە ناوچوونی میلیۆنان گیانلەبەری زریایی دیكە، ئاوی زریاكان روو بە گەرم بوون و ئەسیدی بوون و پیسبوونی زیادتر دایە و دەیان جۆر پەتای میكرۆبی و بە هۆی ڕشتنی مەوادی فلزی قۆرس و دژەگەن و كیمیای بە ناو ئاوەكاندا زیادتر بووە و سەرچاوەكانی ئاوی ستانداردی خواردنەوەی میلیۆنان مرۆڤ و گیانلەبەری دیكە لە ناوچووە.

8- بە هۆی رشتنی مەواد سەمی و دژەگەنەكان بە ئاوڕەو و ناو زریاكاندا، باكتری و نەخۆشییەكان لە بەرانبەر ئانتی بیۆتیكەكاندا بەهێزتر بوون و بەوهۆیەوە نەخۆشیە ڤایرۆسییەكان روو لە زیادتر بوون و بەهێزتر بوون دان و گیان لە دەست دانی میلیۆنان كەس و مەترسی گیانی لە سەر میلیۆنان شاروەندی دیكەی ساز كردووە.

رژیمی كۆماری ئیسلامی ئێران وێڕای بەشدار بوونی لە هۆكاری ئەو كارەساتانەیكە لە لایەن هەموو وڵاتانەوە بە سەر ژینگەدا دێن و لە سەرەوە ئاماژەم پێ دان، بەشێوەیەكی مەبەستدارتر و بەرنامەداڕێژراوتر بە مەبەستی بەرژەوەندی ئابووری و سیاسی خۆی، هەوڵی لە ناوبردنی ژینگەی كوردستانی رۆژهەڵات دەدات و لەو پێناوەشدا تەنانەت چالاكانی ژینگەپارێزی رۆژهەڵات دەستبەسەر ، زیندان، ئەشكەنجە و هەڕشەیان لێ دەكات.

هەوڵەكانی كۆماری ئیسلامی بۆ لە ناو بردنی ژینگەی رۆژهەڵات

1- بەنداوەكان:

سازكردنی بەنداوەكان یەكێك لە پرۆژەكانی رژیم بە مەبەستی لە ناو بردنی ژینگەی رۆژهەڵات و گواستنەوەی ئاوی ئەو بەنداوانە بە ناوچەكانی دەرەوەی رۆژڵات و فرۆشتی ئەو ئاوانە بە وڵاتانی دیكەیە و ئەوش لە ناوچوونی دەیم و زەوی كشت و كاڵی شاروومەندان و لە ئاكامدا لە ناوچووی سەرچاوەی بژیوی ژیانیان و كۆچ كردنیان بۆ شارەكانی دیكە و هەروەهاش تێكدانی سروشت و ئۆكۆسیستەم ۆ كۆچ و لە ناوچوونی هەزاران گیانلەبەری لە رۆژهەڵات لێ كەوتووەتەوە.

2- ڕاو:

لە یاساكانی رژیمی كۆماری ئیسلامی ئێراندا هیچ بەربەستێكی ئەوتۆ و یاسا و سزایەكی ڕێگر بۆ راوچییەكان دانەنراوەو ئەوەش ڕاوی لە ڕادەبەدەری ئاژەڵە كێویەكان و تەنانەت ئەو ئاژەڵانەی كە مەترسی لە ناوچوونیان لە سەرە لێ كەوتووەتەوەو لە هەموو وەرزەكانی ساڵدا راوچییەكان بە بێ لەبەرچاو گرتنی ئەو خاڵانەو وەرزی زاوزێ ئاژەڵەكان دەس بە ڕاو دەكەن و كاریگەری ئەرێنی لە رادەبەدەری لێ كەوتووەتەوە.

3- فرۆشتنی ئاژەڵە كێویەكان:

كڕین و فرۆشتنی ئاژەڵە كێویەكان بووەتە سەرچاوەی داهاتی ژمارەیەكی بەرچاوی شارومەندان، رێژەیەكی زۆری هێزەكانی رژیمیش لەو كردەوەیەدا بەشدارن و بە مەبەستی راگرتنی ئەو ئاژەڵانە لە ماڵدا بە بێ لەبەر چاو گرتنی مەترسی لە ناوچوونی ئەو ئاژەڵانەو كاریگەرین لە سەر پاراستنی سروشت، بازەرگانیێكی زۆریان پێوە دەكرێت، هیچ یاساێكی كاریگەرگەریش بۆ ئەم مەبەستە دیاری نەكراوە.

4- دەنگۆ:

بڵاوكردنەوەی هەواڵی ناڕاست لە سەر كاریگەری ئاژەڵە كێویەكان بە مەبەستی بەرهەم هێنانی دەمانی پزیشكی لە لایەن هێزەكانی رژیمەوە، كردەوەی دژە ژینگە و دژە ئاژەڵی زۆری لێ كەوتووەتەوە و وەكوو نموونە بڵاوبوونەوەی هەواڵی ناڕاستی كاریگەری لیكی دەم و هێلانەی شەمشەمە كوێرە لە چەند ساڵی رابردوودا، باڵەندەی شەمشەمە كوێرەی لە رۆژهەڵات تاكوو سنووری لە ناوچوون پاڵ پێوە نا.

5- دار بڕین:

داربڕین یەكێكی دیكەی تاوانەكانی كۆماری ئیسلامی بە نیسبەت ژینگەی كوردستانە و رۆژانە لە چەندین شوێنی رۆژهەڵاتەوە لە لایەن هێزكانی سەر بە رژیمەوە بە مەبەستی بازەرگانی كردن بە دار و كردنی دارستانەكان بە شوێنی دێم و مەزرەو سازكردنی خانوو شوێنی بازەرگانی، دارەكان دەبڕدرێن و لە لایەن یاساو دەزگاكانی كۆماری ئیسلامییەوە وێڕای رێگری نەكردن لەو كەسانە، راستەوخۆ پشتیوانی دەكرێن.

6- ئاگردانی دارستانەكان: دەزگای سەرچاوە سروشتییەكان و باقی دەزگا پەیوەندی دارەكانی رژیم وێڕای كەمتەر خەمییان لە مەڕ بڕینی گژ و گیای دەورووبەری رێگەو جادەكان بە مەبەستی ئاگر نەكەوتنەوە، بە شێوە جیاجیاكان دارستان و لەوڕگە و مەزرەی شارومەندان لە رۆژهەڵات ئاگر دەدات و لەو پێناوەدا لە تۆپباران كردنی شاخەوەكانی كوردستانەوە بە بیانووی بوونی هێزی پێشمەرگەوە لەو شاخانە تاكوو ئاگردانی بە ئەنقەست و ناڕاستەوخۆ كەڵك وەردەگرێت.

پرۆژەی ئاگردانی دارستان و شاخەكانی رۆژهەڵات لە لایەن كۆماری ئیسلامییەوە هەموو ساڵێك لە وەرزی گەرمادا دووپات دەبێتەوەو ئەو ئاگركەوتنەوانەش لە ئەمساڵدا زیانێكی زۆری بە ژینگەی رۆژهەڵات گەیاندووە، بە شێوەیەك بە تەنییا لە ماوەی چەند رۆژی رابردوودا ئاگردانی دارستانەكانی چیاكانی زاگرۆس 5 پارێزگای ئێرانی گرتووەتەوەو لەو ماوەیەدا لە دەیان شوێنی پارێزگاكانی رۆژهەڵاتدا ئاگر كەوتنەوەی دارستان و لەوڕگەكان لە رۆژهەڵات رووی داوە.

تاكوو ئێستاكە ئەو ئاگرانە بە زۆری لە لایەن ئەنجوومەن و رێكخراوەكانی ژینگەپارێزی و خەڵكی ژینگە دۆستی رۆژهەڵاتەوە هۆڵی كۆنتڕۆڵ كردنیان دراوەو هێزكانی رژیم وێڕای گۆشاری زۆری راگەیاندن، چالاكان و جەماوەر، هەوڵێكی ئەوتۆیان بۆ ئەم مەبەستە نەداوە.

ئەركی ئێمە:

چالاكانی خۆبەخشی بوارە جیاجیاكانی ناوخۆی وڵات، بە باشترین شێوەكان لە تێپەڕاندنی ئەركی مرۆیی و نەتەوەیی خۆیان لە بەرانگوونەوەی قەیران و رووداوەنەخوازراوەكاندان و ئەوەی كە پێویستی بە پێناسەو روونكردنەوە بێت زیادتر ئەركی چالاكانی دەرەوەی وڵات لەم بوارەدا دەگرێتەوە.

چالاكانی ناوخۆ لە لایێكەوە لە گەڵ هەڕەشەو زیندان و ئەشكەنجەی هێزەكانی رژیم رووبەروون و لە لایەكی دیكەوە هاوكات لە گەڵ زۆرینەی خەڵكی رۆژهەڵات گۆشاری ئابووری زۆریان لە سەرەو بەشێكی زۆری وزەیان بۆ بژیوی ژیان و لە ناچاریدا كۆچ كردن بۆ شارەكانی دیكەی ئێران داناوەو هەروەهاش بە مەبەستی كاریگەرتر بوون و بەردەوامی لە چالاكییەكانیان پێویستیان بە پشتیوانی چالاكانی دەروەی وڵات هەیە.

بڵاو كردنەوەی چالاكی ژینگە پارێزیەكانی چالاكانی بواری ژینگە لە ناوخۆ و هەروەها هەوڵی كە كردنەوەی گۆشارەكانی رژیم لە سەریان لە رێگەی گواستنەوەی هەواڵەكانیان لە راگەیاندنەكاندا، كاریگەری بەرچاوی هەیەو دابین كردنی كەرەستەكانی تایبەت بە ئاگر كۆژێنەوە لەوانە:

1- دەزگای هەڵلووشەری كۆژاندنەوەی ئاگر،

2- كۆڵەپشتی كۆژاندنەوەی ئاگر هەڵگری مەحلوولی 20 لیتر،

3- مەحلوولی هیدرۆژێن و تایبەت بە ئاگر كۆژێنەوە،

4- دمامكی دژە دووكەڵ

5- كەوشی شاخەوانی یان تایبەت بە ئاگر كۆژاندنەوە،

6- جل و بەرگی تایبەت بە ئاگر كۆژاندنەوە،

7- دەستكێشی تایبەت بە ئاگر كۆژاندنەوە،

8- كەرەستەكانی گواستنەوە لەوانە ماشین، ماتۆڕ و پاسكیلی تایبەت بە لێخۆڕین لە شاخدا كە لە زووترین كاتدا خەڵك خۆبەخش و تیمەكانی ئاگركۆژێنەوە و كەرەستەكانی كۆنتڕۆڵ و كۆژاندنەوەی ئاگر، تا نزیكترین شوێنی ئاگر كەوتنەوەكە بگوازێتەوە و ئەو خاڵانەی سەرەوە وەكوو پێویستییێكی بەرچاوە رەچاو دەكرێن و وێڕای دڵگەرمی و پشتیوانییان، لە دووپات بوونەوەی رووداوی گیان لە دەستدانی پارێزەرانی ژینگە لە كاتی كۆژاندنەوەی ئاگرەكاندا رێگری دەكات.

لەم دۆخەدا كە گوێی رێكخراوە جیهانی و وڵاتانی رۆژاوایی لە مەڕ لە ناوچوون و قرچەو گڕی رۆژهەڵات و تاوانەكانی لە ناوبردنی دارستان و سروشتی رۆژهەڵات لە لایەن كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە كپ بووە پێویستە چالاكانی دەرەوەو ناوخۆی وڵات بە هەوڵكی نوێ و بایەخێكی زیادتر بە سروشت و ژینگەی رۆژهەڵات چالاكییەكانیان بە مەبەستی پووچەڵ كردنەوەی ئەم پیلانە بخەنە گەڕ و بەدواداهات و دەرەنجامەكانی لە ناوچوونی ژینگە لە بەر چاو بگیردرێن.


AM:10:16:02/06/2020




ئه‌م بابه‌ته 74 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌