ڕژیمەكان پێش ڕووخان

سەلاح بەهرامی

لەم وتارەدا دەمەوێت جەخت بكەمە سەر چەند خاڵێك ئەویش ئەوەی كە ئەو هێرشەی كرایە سەر كۆیە و لە سێدارەدانی بە كۆمەڵی چالاكانی سیاسی چ مانایاكی هەیە و پەیامێكی بەو شێوە كە كۆمەڵگای كوردستانی تووشی شۆك كر دچ ناوەرۆك یان كۆدێكی هەیە لە لایەن ڕژیمی كۆماری ئیسلامییەوە. لێرەدا دەمانەوێت ئاماژە بە بارودۆخی ڕژیمەكان پێش ڕووخان بكەین و لەوە تێ‌بگەین كە ڕژیمی ئیسلامی لە چ بارودۆخێك‌دایە و لەبەر چی ناچار بووە كە هەنگاوی بەو شێوەیە بنێت.

چەند وێنەی مێژوویی ڕژیمە ڕووخاوەكان و ئەزموونەكانیان
ئاڵمان: دیكتاتۆریی 12 ساڵەی هیتلەر كە بە تەواوی سیستمێكی تۆتالیتێر بوو كە لە هەموو بوارەكانی سیاسی، كۆمەڵایەتی ، كو‌لتووری و ئابووریدا دەستێوەردانی دەكرد بە جۆرێك كە هیچ ڕەهەندێك لە ژیان نەبوو كە خەڵك تێیدا ئازاد و ئاسوودە بن. دژبەرانی هیتلەر بە كۆمەڵ دەنێردران بۆ كەمپەكانی كاری زۆرەملی، نازییەكان بوونی هەر جۆرە لە حزب و سندیكایەكیان قەدەغە كردبوو، ئەوان بە تووندوتیژی و دەستدرێژی هەموو كۆمەڵگای مەدەنیان خستبووە ژێر ڕكێفی خۆیان، سەركوتی كەمینەكان بە فەخرەوە جێبەجێ دەكرا بە تایبەت جووەكان، زۆربەی چالاكانی سیاسی، هونەرمەندان، بیرمەندان، ناچار بە تاراوگەنشینی بوون و ئەو ڕێژەی كە لە ئاڵمان مابوونەوە نەیان‌دەتوانی هیچ چالاكییەك بكەن. ڕژیمی هیتلەر كاری خۆی بە سووتاندنی كتێب دەست‌پێ‌كرد، واتە سووتاندنی كتێبەكان پێشەكییەك بوو بۆ سووتاندنی مرۆڤەكان. نازیزم هیچ جۆرە لە بۆچوون و بیركردنەوە و فەلسەفەیەكی جگە لە خۆی قبووڵ نەدەكرد، تەنیا هەڵاواردنی دژ بە خۆی قبووڵ نەدەكرد جگە لەوە لە هەموو شتێكدا هەڵاواردن هەبوو. لە سەردەمی هیتلەر، كۆمۆنیستەكان، سۆسیال دێمۆكراتەكان، چالاكانی سەندیكایی، ئاشتی‌خوازەكان و ئەو گرووپە ئایینیانەی كە دژ بە تووندوتیژی بوون بە تایبەت كڵێسەی كاتۆلیك لە لایەن نازییەكانەوە بە توندترین شێوە سەركوت دەكران. هیتلەر ساڵێك پێش ڕووخانی واتە لە ساڵی 1944 ڕووبەڕووی تیرۆرێك بوویەوە لە لایەن ئەفسەران و ژنراڵەكانی ئەرتەشی خۆیەوە و لە عەمەڵیاتێك بە ناوی ئەفسانەی باكوور شوێنی حەوانەوەی هیتلەر كە ناوی "هێلانەی گورگ" بووە دەتەقێندرێتەوە بەڵام هیتلەر لەو تیرۆرە ڕزگاری دەبێت .
ئێران: تەنیا یەك حزب بۆی هەبوو چالاكی بكات كە ئەویش حزبێك بوو كە شای ئێران بەڕێوەی دەبرد. زۆرینەی دژبەرانی سیاسیی شای ئێران لە زیندانەكان بوون یان تیرباران دەكران. زیاتر لە 50 ملیارد دۆلار لە داهاتی نەوتی ئێران لە دەستی یەك كەسدا بوو كە ئەویش شای ئێران بوو. فەرەیدون هۆوەیدا لە كتێبی " داڕمانی شا " دەڵێت: وەهمی خۆ بە زل‌زانینی شا بە ئاستێك گەیشتبوو كە شا هەموو ڕاستییەكەی لێ ون ببوو بە جۆرێك كە سازمانی سیا لە ڕاپورتێكی نهێنیدا لە ساڵی 1976 ئاماژە بەوە دەكات كە لووت‌بەرزیی پاشای ئێران دەخاتە مەترسییەوە. یان پاشای ئێران لە شوێنێكدا دەڵێت: ئێمە یەك دژبەرمان لە ئێران هەبووە كە ئەویش وڵاتی بەجێ‌هێشتووە.  پێش ڕووخانی سیستمی پاشایەتی كێشە دەكەوێتە نێوان هێزی ئەرتەش بە سەرۆكایەتی قەرەباغی و گاردی پاشایەتی بە سەرۆكایەتی سەرلەشكەر نشات، بە جۆرێك كە قەرەباغی هاوكاریی خەڵكی كردووە بۆ ڕووخانی ڕژیمی پاشایەتی و ڕێنوێنیی خەڵك دەكات بۆ لەناوبردنی هێزی گاردی پاشایەتی. هەروەها پێش ڕووخانی سیستمی پاشایەتی هێرش دەكرێتەوە سەر كۆنسوولەكانی ئێران لە زۆربەی وڵاتان.
ڕووسییە: قەیرانێكی گشتی باڵی كێشا بەسەر هەموو پێوەندییە ئابووری، كۆمەڵایەتی و سیاسییەكاندا. بەشەكانی پیشەسازی و هاتووچۆ تووشی قەیران بوون و هەموویان وەستان، بێ‌كاری هەموو وڵاتی گرتەوە، تێ‌چووی ژیان بەرز ببوویەوە بە جۆرێك كە وڵات ڕووبەڕووی داڕمانێكی ئابووریی بووەوە، ژیانی كرێكاران دژوارتر ببوو بە جۆرێك كە هێرشیان دەكردە سەر بەڕێوەبەرانی كارگە و كۆمپانیاكان.  لە سەرەتای مانگی فێڤریەی ساڵی 1917ی زایینی زۆربەی كرێكارانی بەشی پیشەسازی لە پێترۆگراد دەستیان دایە مان‌گرتن و پاش ئەوە شۆڕش دەگاتە پادگان و سەربازەكان. لە 11ی مارسی 1917، تێزار، نیكولای دووهە‌م، فەرمانی هەڵوەشاندنەوەی پارلەمانی ڕووسیە دەدات كە زۆرینەی پارلەمان بەرامبەری دەوەستنەوە،  هەروەها بشێویی گشتی بۆتە هۆی ئەوەی كە شۆڕش دەست پێ‌بكات و پاشان شەڕی ناوخۆیی وڵات دەگرێتەوە، شەڕی نێوان ئەرتەشی سوور بە سەرۆكایەتی ترۆتسكی لەگەڵ گاردی سپی بە سەرۆكایەتی كۆرنیلوڤ .
عێراق: ڕژیمی سەدام تەنیا نوێنەری 20 لە سەدی كۆمەڵگای عێراق بوو كە ئەویش تەنیا عەرەبە سونی مەزهەبەكانی عێراقی دەگرتەوە. زۆربەی دەسەڵات‌دارانی عێراق لە سونییەكان و خزم و كەسی سەدام پێك‌هاتبوون بە جۆرێك كە كوردەكان و شێعەكان هیچ ڕۆڵیكیان لە حكوومەتی عێراقدا نەبوو و سەدام بە تووندترین شێوە وەڵامی دژبەرانی خۆی دەدایەوە و هیچ جۆرە ڕەخنەیەكەی قبووڵ نەدەكرد. سەدام بە هۆی شەڕی ئێران و عێراقەوە لە ڕووی ماڵییەوە تووشی قەیران ببوو بە جۆرێك كە پێویستی بە تێ‌چوویەكی زۆر هەبوو بۆ بونیادنانەوەی عێراقی پاش شەڕ بەو هۆیەشەوە داوای لە وڵاتە عەرەبییەكان كرد  كە لە فرۆشی نەوتی خۆیان كەم بكەنەوە تاكوو نرخی نەوت بەرز بێتەوە، بەڵام كوەیت بە پێچەوانەوە فرۆشی نەوتی زیاتر كرد. سەدام پێش ڕووخانی چەند هەنگاوی هاویشت ئەویش ئەو بۆشاییانەی كە لە دەرووبەری دەسەڵاتی سەدام بوون بۆ نموونە كوردەكان كە بە بەراورد لەگەڵ سەدام دەسەڵاتێكی لاوازتریان هەبوو یان دەسەڵاتی كوەیت كە ئەو دوو بۆشاییە دوو هێزی لاوازتر بوون كە لە دەورووبەری دەسەڵاتی سەدام بوون و سەدام بەرامبەر بەو دوو دەسەڵاتە لاوازە دەسەڵاتی ناڕەوای خۆی نواند .

یەكێتیی سۆڤیەت: لایەنگری ڕێبەرانی نوێی سۆڤیەت لە بازاڕی ئازاد و گەشەسەندنی هەستی ناسیوناڵیستی لە هەرێمە جیاوازەكان بە تایبەت لە ڕووسیا و قەزاقستان، هەروەها كێشە ژینگەییەكانی ناوەندە ئەتۆمییەكانی متسامور لە ئیرەوان كە پێكەوە بوون بە هۆی هەڵگیرساندنی كەشی ناڕەزایەتی. هەروەها داڕمانی ڕوو لە گەشە و ئاشكرای بنەما ئابووری و سیاسییەكانی یەكێتیی سۆڤیەت و لە هەمان كاتدا هەوڵەكان بۆ چاك‌سازی و گەڕاندنەوەی بارودۆخی ئاسایی بۆ وڵات كە لە كۆتاییدا قەیرانەكان هێندە ئاڵۆز بوون كە گۆرباچێڤ توانای كۆنتڕۆڵ و ڕاگرتنی سۆڤیەتی نەمابوو. سۆڤیەت پێش ڕووخانی خۆی چەند هەنگاوی هاویشت تاكوو كێشەكان چارەسەر بكات بەڵام بە پیچەوانەوە ئەو هەنگاوانە بوونە هۆی ئەوەی كە پرۆسەی ڕووخانی سۆڤیەت خێراتر بێت .
ئێستاش كۆماری ئیسلامی  كە لە دەورووبەری خۆیدا ڕووبەڕووی چەند بۆشایی دەسەڵات‌ بۆتەوە بە تایبەت لە هەرێمدا كە بە بەراورد لەگەڵ ئێران دەسەڵاتێكی لاوازتری هەیە كە دەیهەوێت لەو بۆشاییەدا هێزی خۆی نمایش بكات كە ئەمە خۆی كۆدێكە نیشان‌دەری ئەوەیە كە  كۆماری ئیسلامی بەرەو داڕمان دەڕوات‌ واتە دەسەڵاتێكی ناڕەوا دەیەوێت ڕەوایی خۆی له بۆشایی ئەو دەسەڵاتە لاوازانەی كە لە دەورووبەری خۆیدا هەیە دەستەبەر دەكات و بەو شێوە دەیەوێت نیشانی بدات كە بوونی هەیە .بۆ نموونە،‌ كاتێك ئامریكا دەیەوێت لە شوێنێكدا دەستێوەردانی سەربازی بكات پێش ئەوەیە ڕەوایی جەماوەریی ئەو هەنگاوەی دەستەبەر دەكات یان كەش‌وهەوایەك درووست دەكات كه ڕەوایی بدات بەو كارەی و ئەفكاری كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بەرەو خۆی ڕابكێشێت تاكوو هەموو كەس بەوە بگەن كە ئەو هەنگاوەی كە ئامریكا دەیەوێت بیهاوێت هەنگاوێكی لۆژیكی و درووستە. 
ئەنجام: دەبینین كە ڕژیمی ئیسلامی كە خۆی لە بارودۆخێكی لاوازدایە و خۆی لە مەترسیی ڕووخاندا دەبینێت دەیهەوێت بە هەر شێوەیەك بووە خۆی لە لێواری ڕووخان دوور بخاتەوە. لێرەدا دەمانەوێت ئەوە بڵێین كە ڕژیمی كۆماری ئیسلامی بەرەو داڕمان دەڕوات و هەروەها كە سەدام لە ساڵی 1988 لە حەلەبجە ئەو هەنگاوەی نا و هەروەها كە یەكێتیی سۆڤیەت پێش داڕمانی خۆی ویستی بە كوودتایەك پێشگیری بكات لە داڕمانی خۆی، بەڵام داڕمانەكەی خێراتر و خێراتر بوویەوە. دیار و بەرچاووە كە ئێران لە ‌ڕووی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و سیاسیی خۆیەوە وەڵام‌دەرەوەی هیچ جۆرە لە داواكارییەكانی خەڵكی ئێران نییە و كەس ناتوانێت بە دوو مەلا یان دوو فەقێ وڵاتێك بەڕێوەبەرێت و دەیەوێت بە نیشاندانی هێزی خۆی لە دەرەوەی وڵات قەیرانەكانی ناوخۆی كۆنتڕۆڵ بكات یان خەڵكی خۆی بەو شێوە بێ‌دەنگ بكات كە ئەمە بارودۆخی ئێران بەرەو هەڵدێر دەبات. ڕژیمی ئێران بۆ دوورخستنەوەی شەڕ و ئاژاوە لە وڵاتەكەی خۆی، هێزە سەربازییەكانی لە سووریە و عێراق و وڵاتانی دەورووبەری جێ‌گیر كردووە و بە دەستێوەردانی سیاسی_ نیزامیی شەڕ و ئاژاوەگێڕی و كوشت و كوشتاری تیرۆریستی لەو وڵاتانە لە ژێر ناوی پاراستنی ئەمنییەتی ئیسلامی (شیعە) پەرە پێداوە و بۆتە ڕۆژەڤی هەموو میدیا و ڕاگەیاندنەكانی جیهان. هەروەها ڕۆحانی لە قسەكانیدا لە نەتەوە یەك‌گرتووەكان ئاماژە بەوە دەكات كە ئامریكا وڵاتێكی دیكتاتۆر و بەرژەوەندی‌خوازە و ئەمە لە كاتێك‌ دایە كە ئێران خۆی لە ئاوێنەی ئامریكادا دەبینێتەوە و خۆیشی وڵاتێكی لەو شێوەیە. لە كۆتاییدا، دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم كە سیستمە دیكتاتۆرییەكان پێش ڕووخانیان هەنگاوە نالۆژیكی و هەڵەكانیان زۆرتر و زۆرتر دەبێت و تا ڕژیم لە داڕمان نزیك‌تر دەبێتەوە هەنگاوە نالۆژیكییەكانی زۆرتر و زیاتر دەبێت.

PM:07:15:07/10/2018




ئه‌م بابه‌ته 127 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌