28ی گەلاوێژ و فتوای خومەینی دژی كوردستان

سەرگوڵ میرزایی

فتوا بە واتای ڕاگەیاندنی یاسای ئیلاهی لە لایەن فەقێ یان موفتییەوە هاتووه. بۆ نموونە،‌ ئەگەر ڕۆژووگرتن بۆ جەستە زەرەری هەبێت دەڵێن ڕۆژوو درووست نییە یان فەرز نییە، لە فتوادا كەسی شوێنكەوتوو مافی نییە كە پرسیار لە فەقێ یان موفتیی دیكە بكات بە جۆرێك كە ناچارە تەنیا ملكەچی بڕیاری موجتهدی خۆی بێت. ئیجتهاد بۆ خۆی بە دوو بەش دابەش دەكرێت: یەكەم، ئیجتهادی ڕەوا كە بەپێی قورئان و سوننەت دەكرێت واتە موجتەهد بە پێی حەزی خۆی بڕیاری شەخسی نادات. دووهەم، ئیجتهادی ناڕەوا. لەم جۆرە دووهەمەدا موجتەهد بڕیاری شەخسی دەدات و بڕیارەكانی لە قورئان و سوننەتەوە سەرچاوەی نەگرتووە.
فتوا لە زمانی ئنگلیزیدا بە مانای Judgment ،  sentence هاتووە. بە پێناسەیەكی دیكە فتوا بریتییە لە دەربڕینی یاسای خودایی لە بابەتە گشتییەكان كە بەپێی چوار سەرچاوەی وەك كتێب، سوننەت، عەقڵ و ئیجماع دەكرێت. جیاوازیی فتوای شەرعی و حوكمی حكوومەتی لەوەدایە كە فتوا وەكوو هەواڵە، بەڵام حوكم زۆرەملییە واتە حەقیقەتێكی ڕاستەقینەیە. حوكم بە واتای فەرمانێكە لە لایەن دەسەڵاتدارەوە سەبارەت بە بابەتێكی شەرعی یان تایبەت، واتە حوكمی حكوومەتی بە پشتگیریی ڕەوایی بنەمایی حكوومەت و ولایەت و پێگەی تایبەتی خۆی دەبێت، واتە ئەو بڕیارانەی كە بۆ پاراستنی ئیسلام و سیستمی ئیسلامی – كۆمەڵایەتیی موسوڵمانان بە سوود و كاریگەرە و جێبەجێ كردنی بۆ هەموویان ئەركە.
مێژووی فتوا 
بەپێی وتەكانی كارین ئارمێسترانگ لە كتێبی مێژووی خودا، موسوڵمانان پاش كۆتایی هاتنی سەردەمی خولەفای ڕاشێدین، لە سەردەمێكی جیاوازدا خۆیان بینییەوە بە جۆرێك كە نیشانەكانی هەڵاواردن و گەندەڵیی ئیداری لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەمەوی و عەباسیدا دەركەوت. لەم سەردەمەدا كەسانێك بوون كە داوای ئەوەیان دەكرد بەپێی بنەماكانی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشێدین حكوومەت بكرێت. ئەنجامی ئەم پرۆسە ئەوە بوو كە بیرۆكە یان فیكرێك لەسەر بنەمای شەرعیی ئیسلامی و قورئان و سوننەت درووستبوو كە یەكێك لەو فیكرانە بریتی بوو لە كۆكردنەوەی وتەی پێغەمبەر "حدیپ نبوی" لە لایەن بوخاری و حەجاجەوە. ئەم كەسانە كە بە ناوی ئەهلی حەدیپ ناسراون وردە وردە لە ناو موسوڵماناندا ئەوە بوو بە نەریت كە لە كاتی درووستبوونی كێشە یان جیاوازیی ڕاوبۆچوون پەنایان دەبردە لای ئەهلی حەدیپ یان پیاوە ئایینییەكان، لەم كاتەوە بوو كە فكری فتوا داڕێژرا.
سەبارەت بە فتوا لە نێو شیعە و سونیدا جیاوازی هەیە و بەپێی بۆچوونی سونییەكان، حاكمی سیاسی و ئیداری پێویست ناكات ڕۆڵی خەلیفەی ئیسلامی بگێڕێت و هەر مرۆڤێك بەبێ نێوەندگیری خۆی دەتوانێت لە خودا نزیك بێتەوه. لە لایەكی دیكەوە شیعە لەو بڕوایەدایە كە نەوەكانی عەلی ئێبن ئەبی تالب، لەبەر نزیكی و خزمایەتی لەگەڵ پێغەمبەر دەبێ ڕۆڵی سەرپەرشتیی سیاسی و ئیداری لە دەستی ئەوان بێت و هەروەها بە هۆی ئەوەی كە پێغەمبەر خۆی كوڕی نەبووە و بەپێی بۆچوونی شیعە، موحەمەد بە پێی قورئان و حەدیپ داوای لە خەڵك كردووە كە بنەماكانی ئیسلام پیرۆز ڕابگرن و بەم پێیە ئەهلی بەیت تەنیا كەسانێكن كە بۆ فتوا شیاون. 
28ی گەلاوێژی 1358 رۆژی دەسپێكی كۆمەڵكوژیی خەڵكی كورد بە فتوای خومەینی بوو. خومەینی، ئەگەر نەڵێین هەموو خەڵكی كوردستان لانیكەم بەشێكی گەورەی كۆمەڵگای كوردستانی بە كافر پێناسە كردوو‌ و ئاماژە بەوە دەكات كە پیلانگێڕانی كوردستان لە لوتكەی كوفردان و دەڵێت كە دەبێ بە تووندی لەگەڵیان مامەڵە بكرێت و دەبێ نووسەرەكانیان دادگایی بكرێن و هەروەها سەرۆكەكانیان دادگایی بكرێن. لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت كە بڕۆن و ئەم گەندەڵانە سەركوت بكەن و داوا لە پاسداران دەكات كە بە هیچ شێوەیەك نەرمی نەنوێنن.
پاش فتوای خومەینی بومبارانی شار و گوندەكانی كوردستان دەستی پێكرد و خەڵخاڵی وەكوو "حاكم شرع" و سەرۆكی دادگای شۆڕش نێردرا بۆ كوردستان. پاش هێرشی یەكەم و كۆمەڵكوژیی خەڵكی كوردستان لە مانگی گوڵانی 1359 ئەبولحەسەن بەنی‌سەدر، بە بیانووی ئەوەی كە لە كوردستان سێ مەلا كوژراون فەرمانی هێرشی بۆ سەر كوردستان دەركرد و گوتی تاكوو نەگەشتن بە ئەنجام نابێ پوتینەكان لە پێتان دەربێنن و ئاماژە بەوە دەكات كە ئێمە بارمتە كوردەكانیش دەكوژین. جێگای ئاماژەیە كە ئەم هێرشە تەنیا پارێزگای كوردستانی نەگرتەوە بەڵكوو پاوە و ئازەربایجانیشی گرتەوە.
خومەینی، خەڵكی كوردستان بە تێكدەر و خرابكار ناو دەبات و دەڵێت كە كوردەكان خۆیان كێشە درووست دەكەن و دەیخەنە ئەستۆی ئێمە و دەبێت بە تووندی ئەمانە سەركوت بكرێن و ناكرێ ڕێگە بەم خەڵكە بدەین هەر كارێك پێیان خۆشە بیكەن. بە وتەی بەنی‌سەدر، هێرش بۆ سەر كوردستان بە هۆی ورووژاندنی گرووپە كوردییەكان و بە تایبەت كۆمەڵەوە‌ بووە و هەروەها لە ساڵی 2010 لە پاریسدا دەڵێت كە لە گەلاوێژی 1358دا ڕەخنەی لە فەرمانی هێرشی خومەینی بۆ سەر كوردستان گرتووە كە بەم كارەی ئاست و پێگەی خۆی دابەزاندووە، هەروەها بەنی‌سەدر دەڵێت كە كۆمەڵە چەكی لە سەدام وەرگرتووە. 
خومەینی بەردەوام راگەیاندنی داوە لە رادیۆ تارانەوە بۆ هێرش‌كردنە سەر كوردستان، هەرچەندە كە دژ بە ئەم فەرمانە لە لایەن چەند سازمان و ئەنجومەنەوە ڕاگەیەندراوێك بڵاو كرایەوە و مەكتەبی قورئان بە سەركردایەتیی ئەحمەد موفتی‌زادە، لە سەركوت و ناساندنی كەسە چالاكەكاندا ڕۆڵی سەرەكییان هەبووە، شەپۆلی ئیعدامەكان لە پاوە دەستی پێكرد و پاشان ئەم شەپۆلە گەیشتووەتە مەریوان، سنە، مەهاباد، بۆكان و هتد. هاوكات لەگەڵ ئەم هێرشانە، لێدانی یەكە سەربازییەكانی ئەرتەش و سپا لە لایەن هێزە كوردییەكانەوە بەردەوام دەبێت و بۆ نموونە یەكێك لەو یەكە سەربازییانە لە بانە خەسارەتێكی زۆری لێدەدرێت. 

دادگایی‌كردنی خەڵك لەلایەن خەڵخاڵییەوە لە شاری سنە
خەلیلی بەهرامی‌یان ئاگادار كردەوە كە دادوەرێك بە ناوی خەڵخاڵی، كە یەكێك لە هاورێیانی بووە، ویستویەتی تاوانبارە كوردەكان لە ژووری چاوەڕوانیی فرۆكەخانەی سنە دادگایی بكات. لە فرۆكەخانەدا كاتێ كە دە پیاوی قوڵبەست‌كراو لە بەرامبەر خەڵخاڵیدا دادەنرێن و ئاغای ڕەزمی، لە دەرەوەی دادگای سەحراییدا ئامادە وەستابوو، هەروەها كەسی یازدەهەم لەسەر برانكارد بووە.
بەهرامی لە بیرەوەرییەكانیدا دەڵێت: دادوەرەكە عەمامەكەی لابرد و پێڵاوەكانی دەرهێنا و پای خستەسەر مێزەكە و لە پشتی عەینەكەوە چاوی لە زیندانییەكان كرد و ناویانی پرسی و پاشان دادوەر بەم شێوە ئاماژە بە تاوانی ئەو چەند كەسە دەكات: قاچاخ، چەك، هاندان بۆ شۆرش و قەتڵ. بەهرامی دەڵێت هیچ بەڵگەیەك بۆ سەلماندنی ئەو تاوانانە نەبوو، هەمووی وەهم و گومان بوو. پاش سی خولەك خەڵخاڵی ئەو یازدە كەسەی بە موفسد فیل‌ئەرز ناوبرد و بەهرامی هاوكارەكەی، واتە ڕەزمیی، بانگ كرد و ئەو یازدە كەسە برانە دەرەوە و لە دواوە كەسێك بوو بە ناوی عەلی كەریمی، كە پارێزەری شەخسیی خەڵخاڵی بوو كە پێڵاو و جل و شەڵواری سپی لەبەر بوو، دەمانچەیەكیش بەلای كەمەریەوە بوو، هەروەها عەینەكی دژە هەتاوی لە چاو بوو، پاش سەد متر 11 كەسەكەیان وەستان و هەموو تەقەكەرەكان، جگە لە یەك كەس، دەمووچاوی خۆیان داپۆشابوو. پاش تەقەكردن لە زیندانییەكان كەریمی، تیری خەلاسی لە زیندانییەكان دەدا. یەكەم تیری لە ئەحسەن ناهید دا، ڕەزمیش لەو كاتەدا دوربینەكەی هێنا كە وێنەی كەریمی بگرێت. 
خومەینی لەو ڕۆژگارەی كه بوێریی بڕیاردانی نەبوو ، شۆڕشی‌ میرزا كوچەك خان، شۆڕشی خیابانی و پسیان و  قیامی تەنگستان لەو سەردەمەدا بوونی هەبوو، بەڵام خومەینی بێدەنگ  بوو، خومەینی هێندە كەسێكی بەرژەوەندی‌خواز بوو كە تەنانەت بەرامبەر بە كومەڵكوژی مزگەوتی گوهەرشادی مەشهەد بە دەستی ڕەزاخان لە ساڵی 1314دا هیچ هەڵوێستێكی نەبوو یان ڕەخنەیەكی نەگرت و لە سەردەمی موحەمەد ڕەزا پەهلەویشدا بێدەنگ بوو. خومەینی لە شوێنێكدا بێدەنگی خۆی شكاند كە بڕیار بوو مافی دەنگدانی ژنان بە فەرمی بناسرێت. خومەینی دژ بە یاسای ئیالەتی و ولایەتی دەڵێت: "ژنەكانتان هێناوەتە ناو ئیدارەكان، ژنان هەموو ئیدارەكانیان لە كار خستووە، ژن بچێتە نێو هەر سازمانێكەوە تێكی دەدات، دەتانەوێت ژنان سەربەخۆیی ئێوە مسۆگەر بكەن؟".
كاتێك شا لە 6ی ڕیبەندانی 1341دا شۆڕشی سپی "انقلاب سفید" خستە ڕێفراندۆمەوە، خومەینی و هاوبیرانی دژ بە شۆڕشی سپی ڕاگەیاندنێكان دەركرد. ئەم ڕاگەیاندنە شەش بەندی هەبوو كە هەر شەشەكەی دژ بە مافی دەنگدانی ژنان بوو. بۆ نموونە دەڵێت: بوونی ژنان لە هەڵبژاردن و پێدانی مافی دەنگدان بە ئەوان جگە لە گەندەڵی و چارەڕەشی هیچ ئەنجامێكی دیكەی نابێت. هەروەها لە پازدەی جۆزەردانی 42دا هەر بەم شێوە قسەی كرد  كە بووە هۆی دەستبەسەر بوونی و دوورخستنەوەی بۆ توركیە و نەجەف. لە كۆتاییدا، خومەینی كە بە داخەوە تەنیا دژ بە بنەماكانی دێمۆكراسی هەنگاوی دەنا بوو بە سەرۆكی ئەو شۆڕشەی كە هەزاران خەڵك خشتی هیوای ددێمۆكراسی‌یان لەسەری هەڵ‌چنیبوو. فەرمانی هێرشی خومەینی بۆ سەر كوردستان بە هۆی ئەوە بوو كە لە كوردستاندا بنەماكانی دێمۆكراسی وەكوو ‌حزب، ڕێكخراوەكان و ئەنجومەنە سنفییەكان دامەزرابوون و كوردستان نەیدەتوانی خومەینی و فیكرەكەی قبووڵ بكات و خەڵكی كوردستان بە شێوەیەكی ڕێكخراو "نا"یان بەرامبەر بە ڕژیمی ئیسلامی وت.


PM:10:24:07/09/2018




ئه‌م بابه‌ته 342 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌