ئێران وڵاتی دژە ئینتێرنێت

دارا قوڕەیشی

"فیلتێر و سانسور"، دەستە خوشك و هاوزێی كۆماری ئیسلامی بوون و تا بنبڕبوون و لە گۆڕچوونی ڕژیمی كۆماری ئیسلامی بەردەوام و نەپساوە پێكەوە پێناسە دەكرێن. عەقڵییەتی كۆماری ئیسلامیی ئێران لە سەرەتای سەپاندنی دەسەڵاتی ئێستێبدادی و دواكەوتوانەی خۆی لە ئێران، پێی وابوو زانست و تێكنۆلۆژیی پێوەندیی ئەلێكترۆنی لە تەلەفوون، ڕادیۆ و كاناڵی تەلەفزیۆنی بەم لاوە گەشەی زیاتر ناكات و جگە لەوەی ئەو دەیخاتە بەر چاوی بینەر و بیسەران چیتر بوونی نابێ، پێی وابووە كە جگە لەو كتێب، ڕۆژنامە و نووسراوانەی ئەو دەیخاتە بەر دەستی خوێنەر و خوێندنگا و زانكۆ و كتێبخانەكان چیتر نووسراوەیتر ناخوێندرێتەوە، پێی وابوو دوای كۆمەڵكوژی، تیرۆر، كوشتار و ئێعدامی چالاكانی سیاسی و بیرجیاوازان چیتر كەس نابێت ڕاستییەكان بۆ ڕای گشتی ڕوون بكاتەوە و ڕێبەریی سیاسیی كۆمەڵانی خەڵكی ناڕازی بكات و هتد.
عەقڵییەت و زاتی دیكتاتۆرانەی كۆماری ئیسلامی ئێران لەسەر بنچینەی درۆ، گەمەكردن و بەلاڕێدابردنی ڕای گشتیی كۆمەڵانی خەڵكی ئێران، لەسەر سەركوت، كۆنتڕۆڵ و چەواشەگەری، لەسەر بەزاندنی سنووری تاكە كەسی هەموو كۆمەڵگای ئێران بینا كراوە. ئەم عەقڵییەتە ئیزنی بە خۆی داوە بڕیار لە هەموو پرسەكانی ژیانی كۆمەڵگا "دەبێ" لە ڕوانگەی كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە دەرچێ. زۆر بەڵگە هەیە بۆ نموونە هێنانەوەی ئەم خەسڵەتە دواكەوتووانەی كۆماری ئیسلامی، هەموو بەشەكانی مێژووی لە كتێب و وانەكاندا بەڵارێ و چەواشە كردووە، لە مێژووی كۆندا زنجیرە دەسەڵاتی چەند سەد ساڵەی لە "دیاكۆ" و "ماد"ەكانی هەر بە تەواوەتی حەزف كردووە تەنانەت مێژووی ئایینی و ئیسلامیشی بەو جۆرەی خۆی پێی باشە پێناسە كردووە و نووسیوەتەوە، هەموو هەوڵی خۆی داوە شوناسی نەتەوەكانی ناو ئێران بە گشتی بسڕێتەوە و نەتەوەیەكی نوێ بە شوناسی كۆماری ئیسلامی ئێران بینانێت. بە گشتی نیزامی سیاسی و ئێستێبدادی داسەپاو لە ئێران خاوەنی شوناسێكی نادێمۆكراتیك و لە بواری شوێنناسیی نیزامە سیاسییەكانی جیهاندا تایبەتە بە سەردەمی پێش ڕۆشەنگەری و شەڕی سوننەت و مۆدێرنیتە. سیستمی دەسەڵاتدارێتیی كۆماری ئیسلامیی ئێران بە هەموو شێوازێك، بە هەموو ئامراز و ئیمكاناتی خەیاڵیی بەردەستی و لە هەموو بوارەوە هەوڵی جیددی داوە شەڕی خۆی لەگەڵ كۆمەڵگای مۆدێرن و دێمۆكراسیخوازیی ئێران بباتە پێشەوە كە نموونەكانیم لە پێشكیی ئەم نووسراوەیەدا ئاماژە داوە كە هەر چاوەدێرێكی تەنانەت نائاكادێمیكی بە باشی دەتوانێت دەسنیشانی بكات كە ئەم هەوڵانەی كۆماری ئیسلامی لە هیچ كام بوارانەدا نەیتوانیوە لە ڕێگەی كاریگەری لەسەر بیر و ڕای گشتی سەركەوتن بە دەست بێنێت و بۆیە بە خسلەتی خۆی بە كەڵك وەرگرتن لە سەركوت، كوشتن، هەڕەشە و تۆقاندن دیسانەوە بۆ مانەوەی قەبارەی سیاسی خۆی هەوڵ دەدات جار بە جار مەشروعییەتی خۆی زیاتر لە دەست دەدات. 
ماوەیەكی زۆرە دەسەڵاتدارانی كۆماری ئیسلامیی ئێران هەوڵێكی زۆریان داوە فەزای مەجازی و كەڵك وەرگرتن لە ئینتێرنێت بە هۆكاری دیاردە و كێشە كۆمەڵایەتی، سیاسی و فەرهەنگی و بە ناوی بەلارێ بردنی بیر و ڕای گشتی پێناسە بكەن كە نە هەر ئەوەی لەم بوارەدا هیچ سەركەوتوو نەبوون، بەڵكە مۆنزەوی و شكستیان هێناوە. كۆماری ئیسلامیی ئێران بە دەركردنی بڕیارگەلی جۆراوجۆر بۆ كۆنترۆل و فیلتێركردنی ئێنتێرنێت لە جومگەكانی دەسەڵات، لە ڕاستیدا وەشوێن كۆنتڕۆڵ و سەركوتی بزووتنەوە و ناڕەزایەتییەكانی دژی دەسەڵاتەكەی خۆیەتی.
كۆماری ئیسلامیی ئێران بە هۆی سانسور و فیلتێرینگی ئینتێرنێت كە لە ڕاپۆرتەكانی خۆی و سازمانی ئیرتباتات و فەناوەریی ئیتلاعات لە ئێران بڵاو بووەتەوە زیاتر لە 10 میلیۆن سایت لە ئێران فیلتێر كراوە كە بە شێوەی مامناوەند مانگانە هەزار سایت فیلتێر دەكرێت و بەو پێیە لە لایەن ڕێپۆرتەرانی بێ سنور لە جیهان دەسەڵاتی ئێران ناوی لە لیستی پێنج وڵاتی دوژمنانی ئینتێرنێت لە جیهاندا تۆمار كراوە. ناوەندی دەسەڵاتی داڕژاندنی سیاسەتی گشتی چۆنییەتی و چەندایەتی بە كەڵك هێنانی ئەنتێرنێت بە گشتی لە هەموو وڵاتانی دنیا دیاری كراوە و لە ئەستۆی دەوڵەت و وەزارەت یا سازمانی پێوەندییەكان و پیشەی زانییارییە "(ئیرتباتات و فەناوەری ئیتلاعات)" ، بەڵام لە وڵاتی ئێران بڕیاردەری ئەم دیاردەیە ناڕوونە و ناوەندە جۆراوجۆرەكان یا هەر خۆیان بە خاوەن ناكەن یاوەكو هەركام لە لایەكەوە خۆیان بە خاوەنی بڕیار دانی دەزانن.
خەڵكی ئێران بۆ چاك كردن و ئاسانكاریی كوالیتە و چۆنییەتی بەكارهێنانی ئەنتێرنێت تا ئاستێكی كەم دڵخۆشی وەعدە و بەڵێنەكانی دەوڵەتی یازدەیەمی "حەسەن ڕوحانی" بوون بەڵام زووبەزوو دەركەوت كە نە ڕووحانی و نە مەحموود واعێزی، وەزیری ئیرتباتات و فەناوەریی ئیتلاعات توانای ڕووبەڕووبوونەوەی بڕیارەكانی خامنەیی ڕێبەری كۆماری ئیسلامییان نییە. لە پشتەوەی پەردەی فیلتێر و سانسوری تێلێگرام و ئینتێرنێت لە ئێران كەسێك بەناوی "ڕوحۆڵای مۆمێنی نەسەب"  سیمایەكی سیاسیی ناسراوی لایەنگری گیانفیدای عەلی خامنەیی، ڕێبەری ئایینیی كۆماری ئیسلامی ئێرانە كە ڕاوێژكار و نزیكی خامنەیی و خۆشەویستی هەوادارانی بەیتی ڕێبەرییە، وەك یەكێك لە ئەفسەرانی شەڕی نەرم و چالاكانی بایەخی سەردەمی دیجیتاڵ دەناسرێت و لە بەشی كارگەی فیلتێرینگی دنیای مەجازی ڕاگەیاندنەكان، داڕێژەری هێڵی سیاسەتە دیجیتاڵیەكانی بەیتی خامنەییە. هەڵوێستەكانی مۆمێنی نەسەب بۆ بەكەڵكهێنانی هاووڵاتییانی ئێرانی لە ئەنتێرنێت، بە تووندی كۆنتڕۆڵ و فیلتێرینگی ئینتێرنێتە. 
سیستەمی دەسەڵاتی بەرێوە بردنی دنیای دیجیتال و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لە ئیران بە تەواوەتی جێی باوەڕ و متمانەی خۆی لە لایەن هاوڵاتییانی ئێرانی لە دەست داوە و بە هیچ شێوە كاربەرانی ئینتێرنێت ئامادە نین ئەو سێرچێر و ئەپلیكەیشنی پێوەندیی ناوخۆییانە كە دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی خستووەیەتە بەردەستی هاوڵاتییان و سێروەرەكانی كۆنتڕۆڵیشی لەبەر دەستی دەزگا ئەمنییەتییەكان و سپای پاسدارانە، بەكاربێنن و هەروەها بەپێی پێناسەی ڕوونی كۆماری ئیسلامی بە تەواوی بە پێشێلكردن و بەزاندنی سنووری تاكەكەسیی خۆیانی دەزانن و پێی بێ باوەڕن.
لە ساڵی 2009 و لە كاتی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەكانی كۆمەڵانی خەڵكی ئێران كۆماری ئیسلامی بۆ كۆنتڕۆڵ و پێشگرتن بە بڵاوبوونەوەی ڕاستیی هەواڵ و ڕووداوەكان، هێڵی ئینتێرنێتی تاوەكوو سەركەوتنی، سەركووتی ناڕەزایەتییەكان بڕی، كە ئەم تاكتیكە بە هۆی یەك هێڵ بوونی سویچی ئینتێرنێت، هەموو ژێر خانەكانی سیستمی نێتوۆركی بانكی و فڕۆكەخانەكانیشی ڕاوەستاند و خەسار و تێچوویەكی مادی و متمانەیی لە ئاستی نێودەوڵەتی بۆ كۆماری ئیسلامی بە دواوە بوو. بۆیە لەم خەسارە ئێران تەنیا دەرسی ئەوەی وەرگرتووە كە شاڕێی ئینتێرنێتی پێوەندییە جیهانییەكان و ناوخۆیی لە یەك جیا بكاتەوە و سیستمێكی ئەلێكترۆنی نوێ دامەزرێنێت كە هێڵی ئەنتێرنێتی بەشی بەشداری هاوڵاتییان، هەركات ویستی چاوەدێری و بەتەواوی بیبڕێت، بێ ئەوەی خەسارێك لە سیستمی نێتوۆرك و بانك و فرۆكەخانە نێو دەوڵەتییەكانی بكەوێ.
كۆماری ئیسلامی ئێران نیگەرانی چوونە دەرەوەی هەواڵ و ڕاستییەكانە، نیگەرانی ئەوەیە خەڵكی ئێران ئێنتێرنێتی دەوێ تاوەكو هەواڵە سانسور كراوەكانی تێدابێ سانسور ببینێ، نیگەرانی بەرزبوونەوەی ئاستی وشیاریی سیاسی،ڤكۆمەڵایەتی و فەرهەنگیی خەڵكی ئێرانە، نیگەرانی ڕێكخستنی ناڕەزایەتییەكان و هەناردەكردنی پەیام لە تۆرە كۆمەڵایەتییەكانە و بۆیە بە هەموو شێوازێك و بە تێچووی زۆری مادی دژایەتیی ئینتێرنێتی ئازاد و بێ فیلتێر دەكات و ئەم كۆنتڕۆڵانە بە ڕەمزی مانەوەی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیی ئێران دەزانن. فیلتێرینگ لە ئێران پێكهاتووە لە سانسۆر، كۆنتڕۆڵ، چاوەدێری و قەتیسكردنەوەی ئامانجدار بە دەستڕاگێشتنی ناوەرۆكی وێب و چۆنییەتیی كەڵكوەرگرتن لە خزمەتگوزاریی ئینتێرنێتی هاوڵاتییانی ئێرانی. فیلتێرینگ لە ئێران دەبێ بەپێی یاسای پەسەندكراوی پارلەمانی ئێران بە ئەنجام بگات كە بەشێكی بەرچاو لە وێبگەڕە ئینتێرنێتییەكان، لە پۆرنۆگرافی تا سیاسی و هتد لەخۆدەگرێت، هەرچەندە داخستن و دەستڕانەگێشتن بە سایت و وێبگەڕە ئینتێرنەتییەكان لە ئێران لایەنی "یاسایی" هەیە، بەڵام ڕەهێڵی بەتایبەت بۆ سایتە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان دیاریكراو نییە و سیاسەتەكانی ناڕوونە. فیلتێرینگ لە ئێران قەت ڕانەوەستاوە و لە هەموو دەوڵەتەكانی نۆهەم تاوەكوو دوانزدە درێژەی بووە و هەیەتی.
ئەو ئامرازانەی دەسەڵاتی ئێران بۆ فیلتێرینگ و كۆنتڕۆڵ كەڵكییان لێوەردەگرێ بەشێكیان بەرهەمەكانی كۆمپانی "بلوكوت" لە كالیفۆرنیای ئامریكایە كە لە ڕاستیدا ئەم ئامرازانە لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ دابینكردنی ئەمنییەتی ئینتێرنێت كەڵكی لێوەردەگێرێت و دەتوانێ بۆ پێشگرتن لە دەستڕاگێشتنی هێرشبەرانی ئینتێرنێتی بە زانیارییە تاكەكەسی و تایبەتە ماڵ كراوەكانی هاوڵاتییان كەڵكی لێوەر دەگیرێت. لە ئێران كۆمپانی "ئای ئێس پی"یەكان كە ئینتێرنێت لە سێرڤێرەكانەوە بۆ بەشداربووان دەگوازنەوە، لە لایەن دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی ئەركدار كراون كە هەموو سۆفتێرەكانی كۆنتڕۆڵ كە توانینی پێداچوونەوە و بەستن و چاوەدێری كاری "ئای پی" هاوڵاتییانی بەشدار بووی ئێنتێرنێتی هەیە لە لینكی سویچی دابەشكردنی ئینتێرنێت لە كۆمپانییەكانی خۆیان دامەزرێنن. ئەم سۆفتێرانە بە شێوازێك پێناسە كراون كە بتوانن سایت، وێبگەڕ و ئای پیی هاووڵاتییان لە ڕێگەی "ئای ئێس پی" یەكانەوە بە ئاسانی كۆنتڕۆڵ و فیلتێر بكەن. شێواز و جۆرێكیتر لەو ئامرازانەی دەسەڵاتی ئێران بۆ فیلتێرینگ و كۆنتڕۆڵ كەڵكییان لێوەردەگرێ بەرهەمی كۆمپانی "زێد تی ئی"  لە وڵاتی چین _ە،  كە ساڵی 2010 ی زایینی كڕیویەتی. ئەم ئامرازە توانایی كۆنتڕۆڵی زانییارییە ئێلێكترۆنیكەكانی سەر هێڵی ئینتێرنێت لە چركەساتیدا هەیە و كەڵكی لێوەردەگیرێ بە شێوازێك كە هەموو هێڵەكانی ئینتێرنێتی "ئای دی ئێس ئێڵ" (ئینتێرنێتی موخابراتیی ماڵەوە) لە چركە ساتدا دەتوانێ بخاتە ژێر كۆنتڕۆڵ و چاوەدێری بەڵام بە كەڵك وەرگرتنی هاووڵاتییان لە ئانتی فیلتێر دژە فیلتێر _ فیلتێر شكەن)  ئەم ئامرازە بێ كەڵك دەكەوێ. لە سەرەتای فیلتێرینگ لە ئێران، كۆمپانییە "ئای ئێس پی" یەكان هەركامە و بە جیا ئای پی و ئادرەسە ئینتێرنێتە دیاریكراوەكانییان كۆنتڕۆڵ، فیلتێر و دەبەست، دواتر ئەم ئامرازە جێی خۆی دایە ئامرازێكی بەرفراوانتر كە ڕاستەوخۆ لە ژێر چاوەدێری كۆمپانیا و ئیداریەی موخابرات و تەلەفوونی ئێران، كۆنتڕۆڵ و ئیدارە دەكرا. ئەمە لە كاتێكدایە دەسەڵات و ئەو سەرمایە ئیداریەی موخابرات و تەلەفوونی ئێران بە گشتی دراوەتە دەستی سپای پاسدارانی ئێران.
لە ئێستادا دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی ئێران لە چەند شێوازی جیاواز بۆ كۆنتڕۆڵ و فیلترینگی ئینتێرنێت كەڵك وەردەگرێ، كە لەم شێوازانە بریتین لە كەمكردن و قەتیس كردنی خێرایی ئینتێرنێت كە بۆ خێرا دەستڕانەگێشتنی هاووڵاتییان بە ئەدرەسە ئینتێرنێتییە داواكراوەكان و ماندووكردنیانە، بۆ نموونە 128 كیلۆبایت لە چركە ساتدا دەدرێتە هاوڵاتییانی بەشداربوو بە "ئای دی ئێس ئێڵ" كە لە بەرامبەر 8192 كیلۆبایت لە چركەساتی بە كەڵهێنانی هاوڵاتییان لە ئۆرووپا سەرسووڕهێنەرە. شێواز و جۆرێكیتر لەو ئامرازانەی دەسەڵاتی ئێران بۆ فیلتێرینگ و كۆنتڕۆڵ كەڵكیان لێوەردەگرێ گۆڕینی ئیمەیل ئادرەسەكانە. لەم شێوازەدا فیلتێرینگ بە دەستكاری " ئای تی تی پی " شوێنەكان بە شێوەی كاتی و هەتایی دەگۆڕێ، وەك ئەوەی ئێمە ئادرەسی شوێنێكمان بە درووستی هەیە و بۆی دەچین، بەڵام وەك ئەوە وایە كە دەگەینە شوێنی مەبەست و شوێنەكە لەوێ نەماوە. شێواز و جۆرێكیتر لەو ئامرازانەی دەسەڵاتی ئێران بۆ فیلتێرینگ و كۆنتڕۆڵ كەڵكیان لێوەردەگرێ چاوەڕوانی زیادە لە كانێكت بوونە. لەم شێوازە كۆماری ئیسلامی بۆ نموونە لە كاتە هەستیارەكاندا تایبەت لەسەر پڕۆتۆكۆلێكی دیاریكراوی ئینتێرنێتی كە سەردانی هاوڵاتیان بۆی بە زیانی خۆی ئەژمار دەكات، كانێكت بوون دشوار و بێ هێز دەكات بۆ ماندوو بوونی هاوڵاتی. شێواز و جۆرێكیتر لەو ئامرازانەی دەسەڵاتی ئێران بۆ فیلتێرینگ و كۆنتڕۆڵ كەڵكیان لێوەردەگرێ پرۆژە یان گەڵاڵەیەكە بە ناوی فیلتێرینگی هوشمەندی ئینتێرنێت كە ساڵی 1393ی هەتاوی حەسەن ڕۆحانی سەرۆك كۆماری ئێران بۆ بەجێهێنان لە سێ قۆناخدا پێشنیاری داوە و دوایی كۆتایی فیلتێرینگ و كۆنتڕۆڵی ئینتێرنێتی هاوڵاتیان لە ئێران بە شێوازی تەواو ئۆتۆماتێك بە ئەنجام دەگات.


PM:11:47:12/05/2018




ئه‌م بابه‌ته 80 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌