بەرەو 8ی مارس، ڕۆژی جیهانیی ژنان

كەوسەر فەتاحی

پرسسی یەكسانیی ژن و پیاو و وەدیهاتنی دونیایەكی بەرابەر لە بواری ڕەگەزی و بەبێ ئاپارتایدی جنسی، ئەگەرچی خەونێكی هەموو چالاكانی ئەو بارەیە و خولیایەكی نەناسراوی هەموو ژنانی جیهانە بەڵام هەتا وەدیهاتنی زۆر پلە هەیە كە دەبێت تێپەرێندرێن، زۆر تابۆ هەن بۆ شكاندن، زۆر ترس بۆ ڕووبەڕوو بوونەوە و بە گشتی مەودایەكی زۆر بۆ پێوان.  ئەم ساڵ لە كاتێكدا بەرەو پیریی 8ی مارس، ڕۆژی جیهانیی ژنان دەچین كە بزووتنەوەی ژنان لە سەرتاسەری جیهان و بە تایبەت لە ئێران بە شێوەیەكی بێوێنە پەرەی سەندووە. 
پێش هەر شتێك بۆ دەركی درووستی گرینگیی ئەو ڕۆژە بۆ چالاكانی مافەكانی ژنان پێویستە بە كورتی چاو خشاندنێك بكەین بەسەر مێژووی بەڕەسمی ناسینی ڕۆژی ٨ی مارس وەك ڕۆژی جیهانیی ژن. ٨ی مارس، ڕۆژی مێژووی بەرەنگار بوونەوە لەگەڵ ئاپارتایدە و هاوكات ڕۆژێكە بۆ یەكگرتوویی و خەبات بۆ یەكسانیی داهات و شەرایەتی باشتری ژیان و كار بۆ ژنان. هەڵبژاردنی ٨ی مارس وەك ڕۆژی جیهانیی ژن دەگەڕێتەوە بۆ خەباتی ژنانی كرێكار لە كارخانەی نەساجیی شاری نیویۆرك لە ئامریكا لە ساڵی ١٨٥٧دا. بارودۆخی كاری خراپ و نائینسانی و حەقدەستی كەمی كرێكارانی ژن، كە لە كۆتاییەكانی سەدەی ١٩ و سەرەتاكانی سەدەی بیستدا وێڕای پیاوان لە وڵاتە پێشكەوتووەكان هاتبوونە بازاری كارەوە،  بوون بە هۆكاری درووست بوونی  ئێعترازاتی سێنفیی كرێكاران  بە شێوەی ڕێكخراو یان بەربڵاو بە دژی بێعداڵەتی و نایەكسانی؛ ناڕەزایەتی گشتی لەو بارودۆخە بۆ ژنانی كرێكار ساڵها درێژەی كێشا.
ڕۆژی ٨ی مارسی ساڵی ١٩٠٨، لە دوای تێپەڕینی زیاتر لە ٥٠ ساڵ ژنانی كرێكاری كارخانەی نەساجیی "كەتان" لە نیویۆرك بەپێی مانگرتن و ناڕەزایەتییەكانی پێشووی كرێكاران و بە هۆی هەڵاواردن، مەحروومیەت و فشاری كاری زۆر لە بەرانبەر لانیكەمی حەقدەست دەستیان دایە مانگرتن. بەرپرسی كارخانە بۆ كۆنتڕۆڵی ئەو ناڕەزایەتییە و پێش گرتن بە بڵاو بوونەوەی، هەموو كرێكارانی ناڕازی لە نێو كارخانە و لە شوێنی كاری خۆیان زیندانی كرد كە دواتر بە هۆكاری ناڕوون كارخانەكە ئاوری گرت و تەنیا ڕێژەیەكی كەم لەو كرێكارانە توانیان دەربازبن و زیاتر لە ١٢٩ كرێكاری ژن لە ئاوردا سووتان.
ڕۆژی ٨ی مارس وەك خەباتی ژنان بە دژی بارودۆخی خراپی كار لە بیرەوەرییەكاندا ماوەتەوە. لە ساڵانی دوایی لە وڵاتانی ئۆرووپایی و ئامریكا، خەباتی ژنان بە شێوەی جۆراوجۆری مانگرتن  و  دەڕبڕینی ناڕەزایەتی بە ئاپارتایدی ڕەگەزی، نەبوونی حەقدەستی یەكسان و بە گشتی نەبوونی یەكسانی یماف لە كۆمەڵگا درێژەی كێشا. یەكێك لە بەناوبانگترین چالاكانی مافەكانی ژنان كلارا زێتكین، لە وڵاتی ئاڵمان (١٨٥٧-١٩٩٣) خواستەكانی ژنانی خەباتكاری ئاڵمانی لەسەر ٨ ساعەت كار لە ڕۆژدا، پشووی منداڵ بوون و یەكسانیی ماف لە بەرابەر یاسادا هێنایە بەر باس. هاوكات لە ئۆرووپا دووهەمین كۆنفرانسی سۆسیالیستیی نێونەتەوەیی ژنان بە بەشداریی سەد ژن لە زیاتر لە ١٧ وڵاتی جیهان، بە پێشنیاری كلارا زێتكین لە ٢٧ی ئاگۆستی ساڵی ١٩١٠ لە كۆپێنهاك ڕۆژی ٨ی مارس وەكوو ڕۆژی ژن و پشتیوانی لە مافەكانی ژنان لە بەرابەر هەڵاواردنی ڕەگەزیی هەمەلایەنە دەستنیشان كرا.
ئەگەرچی بە هۆكاری قەیرانی ئابووری لە جیهان و مەترسیی درووست بوونی فاشیزم لەو ساڵانەدا، پرس و مەسەلەی ژنان كەوتبووە پەراوێزەوە، لە میانەی دوو شەڕی جیهانی جیا لەو خواستانەی تا ئێستا باس كرابوون پرسی یاسایی كردنی مافی لەباربردنی منداڵ و پشتیوانی لە دایكان گرینگی پەیدا كرد. ئەو خواستە بوو بە جووڵە و حەرەكەتێكی گەورە، بە هۆی قەیرانی هەمە لایەنەی ئابووری لە ئۆرووپا دیاردەی لەباربردنی نایاسایی منداڵ ڕوو لە زیاد بوون بوو و تەنیا لە وڵاتی ئاڵمان لەو كاتەدا لە ساڵی ١٩٣١دا زیاتر لە ٤٤ هەزار ژن گیانیان لە دەست دا. لە لایەكی دیكەوە، خواستەكانی وەك حەقدەستی یەكسان لە بەرابەر كاری یەكسان و كەم كردنەوەی كاتژمێری كاری لە خواستەكانی ژنان بوون كە تا ئێستاش و لە مەسیری موبارزەی ئێمە لەم سەردەمەشدا شتێكی نامۆ و نا ئاشنا نین.
لە ماوەی دوو سەدەی ڕابڕدوودا، سەركەوتنەكان لە بە فەرمی و ڕەسمیەت ناسینی مافە ئینسانییە سەرەتاییەكانی ژنان كەم نەبوون. لە زۆربەی وڵاتانی جیهان مافی دەنگدانی ژنان و هاتنە ناو بازنەی سیاسی و كۆمەڵایەتیی ژنان بە ڕەسمیەت ناسراون. بە هەمووی ئەوانەوە ڕێگەیەكی دوور و دژوار بۆ بە ئەنجام گەیاندنی ئەو خواستانە لە بەردەم چالاكانە. ژنان هێشتا لە زۆر بواردا لە بنەماڵە، كۆمەڵگا و لە شوێنی كار دەكەونە بەر شەپۆلی تووندوتیژی، هێشتا لە زۆر وڵات و لەوانە لە ئێران یاسا دژە ژنەكان لە سەر كارن و بەڕیوە دەچن، هێشتا حەقدەستی یەكسان تەنانەت لە وڵاتە پێشكەوتووەكان لە بەرانبەر كاری هاوبەش زۆر بە كەمی دابەش دەكرێت و هێشتا داهاتی ڕێژەیی و نیسبیی ژنان بە نیسبەت پیاوان زۆر كەمترە لە ئاستی جیهانیدا. دەستگەیشتنی ژنان بە كەرەسەی پەروەردە زۆر كەمترە لە پیاوان، سێ لە چواری نەخوێندەوارانی جیهان لە ژنان پێك دێن، ژنان زۆربەی ئاوارە و پەنابەری شەڕ پێك دێنن، هێشتا لە زۆر وڵات كوشتنی ژنان بە بیانووی ناموسی تاوان بە ئەژمار نایەت، دەستنیشان كردنی پۆشش بۆ ژنان و حیجابی زۆرەملێ یان پێچەوانەكەی، بەرتەسك بوونی مەجالی ژن بۆ دەستێوەردانی سیاسی لە كار و باری وڵاتی خۆی، قاچاخی ژنان و سووئیستفادەی جنسی لە ژن، ئەوانە و زۆر كێشە و لەمپەری دیكە هەن كە پێویستە هەڵ بۆ سڕینەوەیان لە ئارمانەكانی چالاكانی ژنان بێت. 
لە ئێران و لە دوای ناڕەزایەتییەكانی 7ی بەفرانباری ساڵی ١٣٩٦ و هاتنە سەرشەقامی خەڵكی ناڕازی بە بارودۆخی خراپی ئابووری و ڕادیكالیزە بوونی زووبەزووی ئەو ناڕەزایەتییانە، ژنان ئەگەرچی هەر لە سەرەتاوە بەشێك لە هێزی بزوێنەری ناڕازیی سەر شەقامەكان بوون، بەڵام بە ڕواڵەت بە بێ خواستی فۆرمولە كراوی ژنانە لە ناڕەزایەتییەكاندا پێناسە دەكران و ڕەخنەیان لەسەر بوو. بەڵام لە ڕۆژانی دوایی ناڕەزایەتییەكان ژنان بە وەڕێخستنی حەرەكەتێكی ئێعترازی و بە لابردنی سەرپۆشەكانیان و بەستنەوەیان بە دارەوە سەرەتا لە مەیدانی ئینقلابی شاری تاران و دواتر لە گۆشە گۆشەی مەیدانە ئەسڵیەكانی  شارەكانی دیكە لە ئێران و كوردستان،  حەرەكەتێكیان وەڕێ خست كە فۆنداسیۆن و بناغەی مەشرووعییەتی كۆماری ئیسلامی بە شێوەیەكی مەدەنیانە خستە لەرزەوە. ئەم حەرەكەتە ئەگەرچی ئاستی موتالباتی هێشتا بەو ڕادەیە دارێژراو نییە یان بە واتایەكی دیكە ژنان لە ئێران لەوەی كە  چیان ناوێ دڵنیا بوون بەڵام هێشتا لەسەر ئەوەی داخوازیان چییە بۆ داهاتوو كەمتر ڕێكخراون. وێڕای ئەوانەش ئەو حەرەكەتە بۆ ژنانی ناوەند هەنگاوێكی گەورەیە و كاریگەریی ئەو حەرەكەتەش لە وتەكانی چەن ڕۆژ پێشی حەسەن ڕوحانی سەبارەت بە بە دواداچوون و ڕووبەڕوو بونەوە لەگەڵ هێزە ئینتزامیەكانی دەزگای سەركوتی كۆماری ئیسلامی كە بە تووندی هێرش دەكەنە سەر یەكێك لە كچانی ناڕازی دەردەكەوێت. ئەو هەڵوێست گرتنەی ڕوحانی كز بوونی وڵۆمی هێزی كۆماری ئیسلامی لە بەرانبەر چوونە سەرێی هێزی خەڵكی ناڕازی و بە تایبەت ژنان نیشان دەدات كە نە تەنیا ڕوحانی  ناچار بوو لە تریبونە ڕەسمیەكانی خۆیانەوە دان بەو حەرەكەتەدا بنێت بەڵكوو لە ژێر فشاری ئەو جوڵەیەدا ناچار بە ڕەخنە گرتن  لە دەست و پێوەندەكانی خۆیان بۆ سەركوتی خەڵك بوو و بۆ كۆنتڕۆڵی فەزا و هێور كردنەوەی ناڕازیان بەڵێنی بەدواداچوونی ڕوو بە خەڵك هێنایە بەر باس.
لە سەرەتای شۆرشی گەلانی ئێرانەوە  و بەدوای هاتنە سەر كاری كۆماری ئیسلامی و بۆ ئیسلامیزە كردنی كۆمەڵگا بەپێی لێكدانەوەی خۆیان یەكەم هەنگاویان كۆنتڕۆڵی جەستە و ئازادیی ژنان بوو، لێسەندنەوەی هەرچی زۆرتری مافی ژن بە سەر جەستەی خۆی و جۆری لیباس جل لەبەر كردنی و لەبەرچاو نەگرتنی ڕۆڵی ژن لە كۆنتڕۆلی ژیانی خۆی یەكەم هەنگاوی لێسەندنەوەی زیاتری هەموو مەیدانە عەمەلیەكان بوون لە ژنان.
ئەمرۆكە و دوا بە دوای تێپەڕینی زیاتر لە چوار دەیە تەمەنی كۆماری ئیسلامی، ژنان هێشتا خاوەنی پێگەیەكی یەكسان لەگەڵ پیاو نین و بە گشتی هەردوو ڕەگەز پێگەی ئینسانیان لە چوارچێوەی یاساكانی كۆماری ئیسلامی لە ئێراندا بۆ لەبەر چاو نەگیراوە. سەرەتاییترین مافەكانی ژنان وەك مافی تەڵاق، مافی وە ئەستۆ گرتنی منداڵ لە دوای تەڵاق و تەنانەت حەقی سەفەر یان وەرگرتنی پاسپۆرت بە بێ ئیجازەی پیاوی سەرپەرەستیان لێ زەوت كراوە. ئەوانە و هاوتەریب لەگەڵ ئەو گوشارانە كولتووری پیاوسالارانەی كۆمەڵگای ئێران كە شان بە شانی یاسا دواكەوتووانەكانی كۆماری ئیسلامی یارمەتی دەگەیاند بە كۆنتڕۆڵی هەرچی زیاتری ژنان لە كۆمەڵگای ئێران، هێزی كاریگەری ژنانی خستبووە بەردەم زۆر كۆسپ و لەمپەر.
هەموو گێچەڵەكانی بەردەم ژنان یاسا و كولتووری دژە ژنی سیستمی كۆماری ئیسلامی نین، خۆ فۆرموولە كردن و خۆ ڕێكخستنی هەرچی زیاتری ژنان و هاوكات نزیك كردنەوەی خواستەكانی ژنانی ناوەند و ژنان لە حاشییە یان بە واتایەكی دیكە هەڵگرتنی خواستی هاوبەش لە نێوان ژنانی چینی كەم داهات لەگەڵ ژنانی چینی مام ناوەندی كۆمەڵگا بە تایبەتی لە بارودۆخی ئێستای ڕژیمی كۆماری ئیسلامی كە لە لاوازترین حاڵەتی خۆیدایە و هەروەها بە گیانی دووبارە گرتنەوەی بزووتنەوەی ژنان، یەكێك لە گرنگترین و كاریگەرترین ئەركەكانی چالاكانی ژنان لە ئێستادایە.
پرسێكی دیكە كە نابێت لە بیر بچێت سیاسەتی بەرنامە بۆ داڕێژراوی كۆماری ئیسلامییە لە هەمان دەستپێكەوە ئەویش هەولی بۆ سڕینەوەی فرە چەشنی لە ئێران دا و ناساندنی شتێك بە ناوی پێناسەی نەتەوەییە. بە چاو خشاندنێكی كورت بەسەر بارودۆخی هەموو كەمایەتییەكان لە ئێران، ئەوەمان بە ڕوونی بۆ دەر دەكەوێت. لە ڕاستیدا ئەم سیاسەتەی كۆماری ئیسلامی كاریگەر بووە لە سەر كوالیتەی بزووتنەوەی ژنان لە ئێران و هەمیشە وەك بەنداوێك بووە لە بەر شەپۆلی یەكگرتووییی و هاوپشتیی ژنانی ناوەند لەگەڵ دەرەوەی خۆی. هەردوو سیاسەتەكە چ ئیسلامیزە كردنی كۆمەڵگای ئێران و چ سڕینەوەی خواستەكانی كەمایەتییەكان لە ئێران، ڕۆڵی نێگەتیڤیان گێراوە لە سەر بزووتنەوەی ژنانیش. بۆیە، پێموایە بە هەڵگرتنی درووشمی گەورەتر و هەمەلایەنەتر بۆ ژنان وەك دامەزراندنی كۆمەڵگایەكی سێكۆلار و وڵامدەرەوە بە خواستەكانی هەموو كەمایەتییەكان دەتوانرێت دەستپێكێكی باش بێت بۆ مسۆگەر كردنی دانانی بناغەیەكی بەهێز لە دەسەڵاتی سیاسیی داهاتووی ئێران كە بە بڕوای من بە دور لەو سیستمە پرسی ژن و موبارزاتی ژنان بە سەرئەنجامێكی باش ناگات. ژنان پێویستە كۆنتڕۆڵیان لە سەر مودیریەتی ژیانی خۆیان بگرنەوە دەست و یەكەم هەنگاو بۆ ئەوە جیا كردنەوەی ئێ‌یدیۆلۆژییە لە دەسەڵات و وەك زەروورەت دەسەڵات و داڕشتنی  یاساكانی بە بنچینەی مافی مرۆڤ خشتی یەكەمی داهاتووی خەباتی ژنان دادەنرێت.


PM:10:07:06/03/2018




ئه‌م بابه‌ته 358 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌