دیاریی سەما و مەرگ

دیاریی مینە جێ ماوەكان پاش شەڕی ئێران و عێراق
ئارام محەمەدی

شەڕی نابەرابەر لەگەڵ مینە پووچەڵ نەكراوەكان، ململانێیەكی نائارام لە ئەزموونێك تاڵ، تاڵتر لە تاڵ، لە خشتەی ژیانی سنوورنشینانی یادگاری شەڕ. گرمەی تەقینەوەی مینە جێ ماوەكان، وەك نێزەیەك ئاسۆی خۆر دەبڕێ و گەڵایەكی ڕەش لە ڕاستییەكی تاڵ و خوێناوی هەڵدەوەرێنێ. ئایا كەس چیرۆكی ژیانی پڕئازاری خەڵكی كوردستان و كەمینی مینە مەرگاوییەكان بیستووە بۆ شرۆڤە؟ بەڵام فەلسەفەی ئەم دەردە، كۆتایی پووچەڵی ئەرك و شەرمی حاكمان وێنا دەكات. بەڕاستی ئازاری تەقینەوەی مینە چێنراوەكان هەموو كات خامۆش و لە كەمیندا بۆ خەڵكی كوردستان، برینێكی سارێژ نەبووی لەشی خەڵكانی ئەم دەڤەرەیە. برینێك لە بەركەوتنی دەردێك كە هەر وێمان كەوتووە و وێمان دەكەوێتەوە. مناڵێك كە وەسەر مین دەپەڕێت و سەمای ئەنجامە پڕراو و هەلاهەلا بووی خۆی لە ئاسمانی تەمگرتووی دووكەڵ دەبینێت، لێكدانەوەی بۆ ژیان چ دیمەنێكی لەم ژیانە دەبێت؟ دواڕۆژەكانی، هاواری وردبوونی بێ دەنگی هیواكانی دەبیستێت و بەردەوام لە گوێی دا دەزرینگێتەوە. وا وێ دەچێ مینە چێنراوەكان خاك و كاتیان لە پاوان گرتووە بۆ ناڵەی بینەرانی سەمای لەشیان لە ژەهری جامی شەوكەران! دەپێم بڵێ كە چۆن ڕیشە و دەمارەكانی ژیان هاوار دەكات وڵاتەكەم بریندارە. ئێستا بیبیستەوە ئەی ملهوڕی داگیركە دڵ پڕ لە قین، گەڵای منداڵە هەڵوەریوەكانی هێرشی تاڵ و خوێن لە سەر ئەم سەرزەمینە، لەوپەڕی دواڕۆژ بە هەزاران لق و پۆپەوە وەك قوقنووس باڵ لێك دەدەن و دەفڕن...
هەروا كە دەزانین، ئێران یەكێك لە ناوەندە گەورەكانی قوربانیانی مینە لە جیهاندا. بە تێپەڕبوونی نزیك بە ٣٠ ساڵ پاش كۆتای هاتنی شەڕی ئێران و عێراق، سنوورەكانی ئەم وڵاتە هەروا بە مین ڕێژكراوی ماوەتەوە و لە ماوەی ئەم ٣٠ ساڵەدا ڕۆژانە خەساری گیان و ماڵی بەر دانیشتوانی ئەو ناوچانە دەكەوێت. لە ١٦١ وڵاتی جیهان، ئێران لە پلەی ٣٦ی ئەو وڵاتانەدایە كە پەیماننامەی بەكارنەهێنانی مینە چێنراوەكانی واژۆ نەكردووە. لە ئێستادا بە پێی ئامارەكان ١٧ میلیون مینی پووچەڵ نەكراوە لە سنوورەكانی ئێران بوونیان هەیە و ڕژیمی كۆماری ئیسلامیش تا ئێستا سەرەڕای پانتایی بەرینی زەوییە مێن ڕێژكراوەكان (٤٢٠٠٠ میتری دووجا لە ناوچەكانی ڕۆژئاوای ئێران - كوردستان) بەم كۆنوانسیۆنە (ئەتاوا) پەیوەست نەبووە. بە پێی مادەی ٤ تا ٧ی ئەم پەیماننامەیە وڵاتانی ئەندام بەرپرس و پابەندن بە چاندن، دروستكردن و دێپۆ (ئەنبار) كردنی هەموو جۆرەكانی مین.
بە لەبەرچاوگرتنی یاسا نێونەتەوەییەكان و ڕەخنەی ڕێكخراوەكانی پێوەندی دار و دامەزراوە مافی مرۆییەكان بۆ بەكار نەهێنانی مینی چێنراو لە دەورووبەری زەوییە كشت و كاڵییەكان، گوند و شارە سنوورییەكان، حكومەتی ئێران لە چاندن و بەكارهێنانی ئەو مینانە بەردەوامە. لەم بوارەدا، كۆبوونەوەی ٢٨ـەمی ئەنجوومەنی ئاسایشی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان كە بە پێشنیهادی هەندێك لە وڵاتانی جیهان بەڕێوە چووە، لێكۆڵینەوە و چاودێری دەورەیی پێشێل كارییەكانی كەڵك وەرگرتن لە مینە چێنراوەكانی خستۆتە ئەجێندای كاری خۆیەوە، ئێرانیش لەو بارەیەوە بەڵێنی پاكسازی جیددی و كەڵك وەرنەگرتنی لەو جۆرە مینانەی داوە بەڵام لەمبارەیەوە تاكوو ئێستا ڕژیمی ئێران هیچ خاڵ، هەنگاو و جووڵەیەكی پوزەتیڤ و ئەرێنی لەم بوارەدا نەناوە و تەواو بەرامبەر بەم پرسە گرنگە كەمتەرخەمە.  هەروەها ڕێكار و یاسا نێونەتەوەییەكانی پەیوەست بە بەكارنەهێنانی مینە چێنراوەكان لە ڕوانگەی ڕژیمی كۆماری ئیسلامییەوە هاكەزایی و بە ئەنقەست لە جێ بەجێ كردنی ئەو یاسایانە خۆی بواردووە.
ئەمە لە كاتێكدایە كە قوربانیانی مین و بنەماڵەكانیان لە هیچ چەشنە یارمەتی و دەرمان و قەرەبووكردنەوەیەك بێ بەشن و هیچ دامەزراوەیەكی دەوڵەتی ڕاستەوخۆ بەرپرسیارییەتی ئەوانی وەئەستۆ نەگرتووە. خاڵی جێی داخ لەو پەیوەندەدا ئەوەیە كە هیچ دۆسییەیەك لەوبارەیەوە لە دەزگای دادوەری و دادگاكانی ئێران بۆ بەدواداچوونی بنەماڵەی قوربانیان مین بوونی نییە و ئیزنی ئەو بەدواداچوونە بە بنەماڵەكانیان نادرێت. تەنانەت ئەو بابەت لەگەڵ یاسا ناكارامەكانی مەجلیسیش ناتەبایە. هەروەها چین و توێژە جیاوازەكانی كۆمەڵگای مەدەنیش و توێژی بەرینی دانیشتوانی ناوچە سنوورییەكان و لەوانە خەڵكی كوردستان و وەرزێرانی كورد و بنەماڵەكانیان (ژنان و منداڵەكانیان) و چینی كرێكار و ... ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ گیرۆدەی كێشە مینە چێنراوەكان لەو ناوچانەن. بۆ وێنە دەیان منداڵ و گەورە ساڵ لە كاتی كاری كشتوكاڵی و باغداری و لەوەڕاندنی مەڕ و ماڵات، بە هۆی نەبوونی هێما و نیشانەكانی وەبیرهێنەروە بە بوونی مین لە ناوچەكانیان، فێركردن و وشیاری دروست لە كاتی ڕووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ مینە پووچەڵ نەكراوەكان ڕۆژانە تووشی ڕووداوی تەقینەوەی مین دەبن و زۆر جارانیش گیانیان لە دەست دەدەن و یان لانی كەم ئەگەر نەبێتە هۆی گیان لە دەست دانیان، بە لە دەست دانی لاق و دەست و چاو و یان یەكێك لە ئەندامانی لەشیان، كەم ئەندام دەبن و خەساری گەورەی قەرەبوو نەكراوەیان لێ دەكەوێت. كاریگەرییە دەروونییەكان ئەم ڕووداوانە لە سەر ژنان و منداڵان تا ساڵانێك ساڵ هەروا لە سەر ڕۆحیان دەمێنێتەوە.
وەرزی بەهار و بەدوای باران و شۆڕدنەوەی زەوی مینەكان دەردەكەون و یان خود لەگەڵ خورەی ئاوەكان بەرەو شار و گوندەكان دەڕۆن ئەمەش خۆی كێشە و گرفتی جیددی بۆ شارۆمەندان و گوندنشیان دەخوڵقێنێت و ئەمەش سەرباری هەموو كێشە و گرفتەكانی خەڵكی ئەو ناوچانە زیاد دەبێت. بارینی باران لە وەرزی بەهار لەگەڵ ئەوەی كە هیوای بووژاندنەوەی ژیان دەبێت، زەنگێكی مەترسیدارە بۆ ئەو نەهامەتییە كە بەرۆكیان پێ دەگرێت. بیرمان نەچۆتەوە كە ساڵی ڕابردوو كریكارەكانی شارەداری مەهاباد لە كاتی كۆكردنەوەی زبڵ و خاك و خۆڵ و ئەنجامی كارەكانیان گیانیان لە دەست دا.
ناوەندی لەناوبردنی مینی ئێران سەر بە وەزارەت بەرگری كۆماری ئیسلامی، بەرپرسایەتی پاكسازی و سەرپەرشتی ڕاگواستنی ئەو مینانەی لە لایەن هێزە ئینتزامی و سەربازییەكان و باقی ناوەندەكانی پێوەندی داری لە ئەستۆیە. ئەم پرسە بە هۆی زاڵ بوونی بۆچوونی بەرپرسانی سیاسی و زەختی دامەزراوە ئەمنییەكان و لە سەروو هەموویانەوە وەزارەتی ئیتلاعات نەخراوەتە بواری جێ بەجێ كردنەوە. تەقینەوە یەك لە دوای یەكەكانی هەر ڕۆژەی مینە چێنراوەكان لەو ناوچانە و بە تایبەتی لە دێهلۆران، قەسری شیرین، مەریوان، ورمێ، سنە، سەردەشت، پیرانشار، مەهاباد و بانە و... دەرخەری پاك نەبوونەوەی دروست و زانستییانە و كەمتەرخەمی دامەزراوە و ئۆرگانە پێوەندی دارەكان ڕژیم و سەرەنجام تاوانی گەورە بەرپرسانی ئەم ڕژیمەیە. خاڵی جێی سەرنج لێرەدا ئەوەیە كە تەنانەت ئەو دام و دەزگایانە بۆ فریوكاری ڕای گشتی ئاماری كوژراوەكان و قوربانیانی مینە پووچەڵ نەكراوەكان بە ڕاگەیاندن ناكرێن.
تا ئەو كاتەی ساڵی ڕابردووی زایینی (٢٠١٦) زیاتر لە ٧٦ كەس لە شارۆمەندانی ئێرانی لە دوو بەشی سەربازی و مەدەنی بوونە قوربانی مین كە بە پێی ئامارەكان زیاتر لە ٩٠٪ قوربانییەكان خەڵك ئاسایی و سڤیل و بە تایبەتی كۆڵبەران بوون. هەروەها كۆكردنەوە و لەناوبردنی دروستی مین و گولە تۆپەكانی پووچەڵ نەكراوە لە كوردستان و هەندێك لە ناوچەكانی خوزستان بۆتە مایەی ترس و نیگەرانی دانیشتوانی ئەو ناوچانە. شارۆمەندانی ناوچە سنوورییەكان و پیس بوو بە مین، چەندین جار لەوبارەیەوە دەستیان داوەتە گردبوونەوەی ناڕەزایەتی، بەڵام تاكوو ئێستا هیچ هەوڵ و بەرنامەیەكی گونجاو بۆ پاكسازی ئەو ناوچانە نەخراوەتە ئەجێندای كاری بەرپرسانی ڕژیمی كۆماری ئیسلامی. بەرپرسایەتییەك كە ڕاستەوخۆ لە ئەستۆی دەوڵەت و دامەزراوەكانیەتی. ئاشكرایە كاربەدەستانی دەوڵەتی و حكومەت لە هەر دۆخێك دا لە بەرامبەر بە قوربانیانی مین لە هەر ناوچەیەك بەرپرسیارن.
بە پێی ستاندارد و ئەجێندا جیهانییەكان، كاربەدەستانی خۆجێی و ئوستانی بەرپرسن بەر لە كۆتایی هاتنی پرۆسەی پاكسازی ناوچە مین ڕێژكراوەكان و ڕادەست كردنەوەیان بە خەڵك، دەبێت ئەو زەوی و زارانە تا ساڵەها لە ژێر چاودێری ئەوان دا بێت و دڵنیایی ببخشنە دانیشتوانی ئەو ناوچانە. پاشان بە شارۆمەندان و ڕێبوارانی ئەو دەڤەرە ڕابگەیەنن كە ئەو ناوچانە بۆ ژیان و كار و هات و چۆ دەبێت یان نا؟! بەداخەوە ئەم ڕێكارانە لە هیچ شوێنێك ڕەچاو نەكراوە و پاش ڕوودانی كارەساتی مینیش كاربەدەستان ئامادە نین ناوچە پیسبووەكان بە مین دەست نیشان و هێمای وشیاركردنەوە بەكار بێنن. بە وتەی زوربەی قوربانیانی مین نەبوونی هێمای وشیاركردنەوەی ستاندارد بۆ ئەو ناوچانە بوونی نییە. ئەو كۆڵبەرانەی كە بە هۆی دۆخی داڕماوی ئابووری و سەختی دەستەبەر كردنی بژیوی ژیان بە ناچار پەنا دەبەنە بەر ئەم كارە نامرۆڤانەیە و ناچاریشن لەو ناوچانەوە هات و چۆ بكەن لە زومرەی قوربانیانی ئەم دیارەییە ڕەشەی پاشماوەی شەڕن. ئەو كۆڵبەرانە ئەگەر لە سەختی ڕێگا و لە ژێر هەرس و یان بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزەكانی ڕژیمی كۆماری ئیسلامی گیانیان لە دەست نەدەن و كەم ئەندام نەبن، ئەوا دێوەزمەی مین هەر دەم لە كەمینیان دایە و دەیانكات بە داوی خۆیەوە.
لە ئێستاشدا بە لەبەرچاوگرتنی خاڵە ئاماژە پێدراوەكانی سەرەوە و هۆشداری ڕێكخراوە پەیوەندیدارەكان و ڕێكخراوە مافی مرۆییەكان، جێی پرسیارە كە بۆچی دەسەڵات و حكومەتی كۆماری ئیسلامی و كاربەدەستانی ئەم پرسە گرنگە پاش كۆتایی هاتنی نزیك بە ٣ دەیە شەڕ، لە ناوچە سنوورییەكان و بە تایبەتی كوردستان هیچ هەوڵێكی جیددی بۆ ڕەواندنەوەی ئەو مەترسییە شاراوەیە ئەنجام نەدراوە؟! و لە هەندێك شوێن بە ئەنقەست خۆیان دەستیان داوەتە چاندنی ئەو مینانە؟ گومان لەوەدا نییە كە لە ڕوانینی ئەمنییەتی سیاسی كاربەدەستانی ڕژیمەوە بەرامبەر بە كوردستان سەرچاوە دەگرێت. 

سەرچاوەی ئامارەكان: ناوەندی هەواڵنێری ئاسۆی ڕۆژهەڵات، ئامارە ڕاگەیەنراوەكانی دەوڵەت، ویكی پێدیا، هرانا.


PM:09:30:15/01/2018




ئه‌م بابه‌ته 390 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌