هێگل، دیالێكتیك و نەریتی ئەڵمانیی بیركردنەوە

گیۆرگ لوكاچ
و: هاوڕێ یوسفی

ئەم كتێبە* لە كۆتاییەكانی پاییزی 1983دا كۆتایی پێهات. ڕوودانی جەنگ بڵاوكردنەوەكەی بۆ چەند ساڵ دواخست. لە ساڵەكانی 8_1947، ئەو كاتەی كە كرا بڵاوبكرێتەوە، بەكۆی دەقەكەدا چوومەوە بەڵام لەبەر زۆریی كارەكانی دیكە تەنیا توانیم بەشێكی زۆر بچووك لەو بەرهەمانەی كە لە 1938 بەملاوە لەمەڕ هێگل نووسرابوون، لەبەرچاوبگرم. ئەم چاپە نوێیە، كە بۆ كۆماری فێدێڕاڵی ئەڵمانیا ئامادەكراوە، سەرلەنوێ پێیدا چوومەتەوە، بەڵام جگە هەمواركردنی نووسینەكەی گۆڕانكاریەكی ئەوتۆی تێدانەكراوە. 
خوێنەر لە پێشەكیەكەدا دەستی بە روونكردنەوەی تەواوەتیی ئەو تێبینیە مێتۆدۆدۆلۆژیكاڵانەی كە ڕێپیشاندەری نووسەر لە كۆی ئەم كتێبەدا بوون، ڕادەگات. لەم پەیوەندەشدا هۆكارێك بۆ گۆڕینی ئەو هەڵوێستانەی كە شازدە ساڵ پێش گرتوومە، نابینمەوە. ئەو هەوڵانەی كە لە فەرەنسا بۆ "مۆدێرنكردنەوەی" هێگل بەشێوەیەكی ئێگزیستانسیالیستی و ناعەقڵگەرا (irrationalist) ئەنجامدراون_ بەتایبەت لە كتێبە بەناوبانگەكەی ژان هیپۆلیتدا_ هانیان نەداوم بەڵگاندنەكانم ڕاستبكەمەوە یان تەنانەت تەواویان بكەم. ئەو ڕەخنە بنەڕەتیەی لێرەدا لە سیمای باوی هێگل لە سەردەمی ئیمپێریالیزمدا (1) گیراوە بەهەمان ڕادە دەربارەی ئەم هەوڵە فەرەنسیانەش، كە بۆ فەراهەمكردنی تەفسیركردنەوەیەكی دووبارە دەدرێن، وەڕاست دەگەڕێت، ئەگەرچی باری ناوەكی و دەرەكی بۆ " لەدایكبوونەوەی هێگلی"  لە فەرەنسەدا لەگەڵ وەها بارێك لە ئەڵمانیادا گەلێك جیاوازە.
جێی خۆیەتی چەند خاڵێك وەبیری خوێنەرە ئەڵمانیەكانی بەرهەمەكانی دیكەم، بەتایبەت بەرهەمە دواییەكانم، بهێنمەوە. تەفسیرەكەی من دەربارەی هێگلی گەنج لە زۆر ڕووەوە تەواوكەری كۆمەڵێك بیركردنەوەن كە لە خوێندنەوەكانی دیكەمدا سەبارەت بە مێژوو و ئەدەبیاتی ئەڵمانیا باسم كردوون. بەتایبەت، ئەم بەرهەمە ڕوانگەیەكی پۆزێتیڤ و ئیجابیە بۆ ململانێ لەگەڵ سەردەمی "كلاسیك"ی دژەعەقڵیدا، كە شرۆڤە و تەفسیرەكەی لە كتێبی "كەوتنی عەقڵ" (Destruction of Reason)دا هاتووە. لەو كتێبەدا، پەرژاومەتەسەر خوێندنەوەی نەریتی دژەعەقڵی، كە شێلینگ و دواكەوتوانی بەرپایان كردبوو. لێرەدا دەپەرژێمەسەر ڕەخنەی هێگل لە دژەعەقڵی و سەركەوتنی [بەسەر ئەم دژەعەقڵیەدا]، هەرچەند ئەم كارە وەك خۆی تەنیا فۆرمێكی نەرێنی/ سەلبی و ڕەخنەگرانەی ناواخنی سەرەكیی كتێبەكە، واتە داڕشتنی مێتۆدی دیالێكتیكیی ئایدیالیستی، دەردەخات. ئەم دوو كتێبە لە چەند ڕوویەكیتریشەوە تەواوكەری یەكترن. دەستڕاگەیشتن بە ڕاڤە و تەفسیرێكی ئیجابی و پۆزێتیڤ لەمەی كە بۆ بەتایبەت ئەمە فەلسەفەی هێگل بوو كە بووە لەمپەرێكی گەورە بۆ دژەعەقڵەكانی خول و دەورانی خۆی و بۆ دژەعەقڵان بە درووست هێرشەكانی خۆیان بۆسەری  وەك نوێنەری بەرجەستەی  فەلسەفەی بوورژوایی پێشڕەویی سەردەم چڕكردەوە، تەنیا لە خوێندنەوەی ئەم كتێبەدا دەربارەی هێگل مومكین و ئەگەردار دەبێت. لەهەمانحاڵدا ڕووندەبێتەوە بۆچی سنووردارێتی و لێڵیەكانی ئایدیالیزمی هێگل دەتوانێت بیانوویەكی باش بدات بەدەستیانەوە بۆ ڕەخنە لە دیالێكتیكی مێژووگەرا و وزەیان پێبدات بۆ بەرپاكردنی هێرشێكی تا ڕادەیەك ورد بۆ سەری. بەمجۆرە، لەڕێگەی خوێندنەوە و ڕەخنە لە گۆڕانكاریی سەرەتایی هێگل دەتوانین تێبگەین بۆ ناعەقڵانیگەرایی لە بەرهەمەكانی خولی سەرەتایی شێلینگدا هێشتا هەندێك نیشانەی لە جەوهەری فەلسەفی تێدابوو، و چۆن دواترەكان، ئەو كاتەی سۆسیالیزمی زانستی بۆ ململانێ لەگەڵیدا دیاركەوت، لە نیچەدا تەنانەت بەرحەقبوونە پاژەكیەشیان لەكیس دا. ئەگەر دەمانەوێت نەك پەی بە كاریگەریی ڕاستەوخۆی ماركس لەسەر گۆڕانكاریی ئەندیشەی ئەڵمانی بەڵكوو پەی بە دەسەڵاتی هەندێك جار لە ڕادەبەدەری نا ڕاستەوخۆشی ببەین، پێویستە هێگل، هەم گەورەییەكەی و هەم سنووردارێتیەكانی، بە شێوەیەكی ورد بناسین.
ئەمە بەهەمان ڕادە دیاریكەرە بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی زێڕینی ئەدەبیاتی ئەڵمانیش. من لە خوێندنەوەكانمدا سەبارەت بە هۆلدێرلین و هاینێ، و بەتایبەت لە باسەكانمدا دەربارەی فاوستی گۆتێ، لە ڕوانگەی ئەدەبیاتی ئەڵمانیاوە ئاماژەم داوە بەم پەیوەندیە. لەوێوە كە كاكڵی سەرەكیی ئەم كتێبە شیكردنەوەی دیاردەناسیی ڕۆح (The Phenomenology of Mind) ە، هەوڵمداوە خزمایەتیە قووڵە فیكری و فەلسەفیەكانی لەگەڵ فاوستدا دەربخەم، بەجۆرێك كە خوێنەری ورد و خورد دەتوانێت دەستی بە تەواوكەرێكی پەیوەندیدار بۆ خوێندنەوە پێشووەكانی من دەربارەی ئەم شاكارەی گۆتێ لە ئاسۆگەیەكی دیكەوە ڕابگات. ئەم خاڵە تا ڕادەیەك سەبارەت بەكۆی پرسەكانی ئەدەبیاتی پێشڕەوەی ئەڵمانیش وەڕاست دەگەڕێت. یەكێك لە ئەركە سەرەكیەكانی مێژووی ئەدەبیاتی ئەڵمانیا  یەكلاییكردنەوەی خۆیەتی لەگەڵ توخمە دواكەوتووەكانی ڕۆمانتیسیزمدا. هەرچی بە دواكەوتوویی نوێنەرانی ڕۆمانتیسیزم زیاددەبوو، ستایشكردنیان زیاتردەبوو، و لە ئێمپراتۆریای ئەڵمانیادا مێژوونووسە ئەدەبیەكان یان هەوڵیاندەدا لێكجیایی و جیاوازییەكانی [نێوان] كلاسیسیزم و ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانیا خەوشداربكەن یاخود ڕوانگە دواكەوتووەكانی خۆیان بەجۆرێكی زەق و هێرشبەرانە دەردەبڕی. لەم ڕووەوە، یەكێك لە كارە گرینگەكانی توێژەران بنیاتنانەوەی فیكریی دۆخی ڕاستەقینەی ئەو كاتە.
هاوكات، ئەمە كارێكە ناكرێت لە پرسە گشتیەكانی سیاسەتی كولتووری جیابكرێتەوە. لە كاتێكدا كە خەڵكی ئەڵمانیا لە هەوڵی دۆزینەوەی ڕێگەی خۆیاندان، لەكاتێكدا بەشێكی بەرچاوی ڕۆشنبیرانی ئەڵمانیا هێشتا بڕیاریان نەداوە بۆ پێشەوە بڕۆن یان بۆ دواوە، بوونی ڕوانگەیەكی درووست دەربارەی كێشمەكێشە فیكریەكانی ڕابردوو هاوكات دەتوانێت چرای ڕێی داهاتوو بێت. هەمیشە هەوڵمداوە لە خوێندنەوە فەلسەفی و ئەدەبیەكانی خۆمدا ئامانجەكانی دیكە بخەمە خزمەتی خەباتێكی گەورەوە كە واقیع هێناویەتیە پێشەوە. لەو باوەڕەدام روونكردنەوەی فەلسەفەی هێگل و هەروەها پەیوەندیەكەی لەگەڵ ڕەوتە پێشڕەو و پاشڕەوەكانی ڕۆژگاری خۆیدا هاوكات دەتوانێت یارمەتیدەریش بێت بۆ ڕوونكردنەوەی ئەم پرسە بەپەلە و گرینگە.
لەهەموو ئەم بڕیاردانە ئایدیۆلۆژیكانەدا، پرسی چۆنیەتیی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ماركسدا پرسێكی [چارەنووسساز و] دیاریكەرە. ئەم پرسە بەتەنها لەبەر گرینگیی ماركس وەك بیرمەند و سیاسەتڤان، فەیلەسووف، ئابووریزان و مێژوونووس نیە: گرینگ زانینی ئەم خاڵەیە كە ماركس لە ناوكۆیی كولتووری ئەڵمانیادا چ مانایەكی هەیە و هەنووكەش هەیەتی.  تووماس مان  سێ دەیە پێش ئێستا نووسی: "گوتم كە وڵاتی ئەڵمانیا هۆكارێك بۆ شادی بەدەستەوە نادات و قەت ناتوانێت لە خودی ڕاستەقینەی خۆی تێبگات مەگەر ئەوەی كارل ماركس لەگەڵ فێرێدریش هۆڵدێڕلین ئاشنا بكاتەوە_، ئەو ڕووبەڕووبوونەوەی هەنووكە خەریكە ڕووبدات. بیرمچوو ئەوە زیاد بكەم ئەگەر ئەم ئاشناییە یەك لایەنە بمێنێتەوە ناچارەكی نەزۆك دەرئەچێت".
لەڕاستیدا ئەمە چەشنێك گەڵاڵەی گەلێك هیوابەخشە، بەتایبەت ئەگەر هاوشان بێت لەگەڵ هەوڵ بۆ دۆزینەوەی هۆڵدێڕلینی ڕاستەقینە_ ئەو كارەی كە نووسەری ئەم دێڕانە لێرەو لەوێ كردوویەتی. سەرباری هەموو ئەمانە، وەهمێكی ترسناك دەبێت ئەگەر بەم دەرەنجامە بگەین كە جەماوەری نەتەوەی ئەڵمانیا لەم گەڵاڵەیەی تەنانەت بەشێوەیەكی كەمینە تێگەیشتووە، و بزربوونی ماركس لە ئاسۆی كولتووریی بەشێكی بەربڵاو لە خەڵكی ئەڵمانیا خاڵێكی لاوازە هەموو ڕۆژ و هەموو كاتژمێرێك لەهەموو پانتاكانی كار و كردەدا بەرچاو دەكەوێت. نەریتە شۆڕشگێڕانەكانی خەڵكی ئەڵمانیا لە ڕووی بابەتیەوە لاوازترن لە نەریتەكانی نەتەوەكانی دیكە و ناتوانێت بەرگەی باری قورسی چاوپۆشیكردن لەم میرات و كەلەپوورە دیاریكەرە بگرێت.
دەتوانرێت كاری بووژاننەوەی نەریتی ئەڵمانی لە ڕێگەگەڵی زۆرەوە پێشبخەین. یەكێك لەو ڕێگەیانە دۆزینەوەی ڕەگی بەرهەمەكانی ماركسە لە ئەدەبیاتی ئەڵمانیادا، بە جۆرێك لە ڕادەی [تێكەڵبوون و] دەرگیریی ماركس لەگەڵ نەریتی پێشڕەوی ئەڵمانیا، لە لێسینگەوە بگرە بۆ هاینێ، و لە لایبنیتزەوە تا هێگل و فۆێرباخ، پیشان بدرێت و بسەلمێت كە بەرهەمەكانی، لە بونیادی فیكریەوە بگرە تا شێواز و ستایلی نووسین، تا چ ڕادەیەك ئەڵمانین. شیكردنەوەی مێژوویی درووستی ئەندیشەی هێگل، كە لە ڕوانگەیەكی ماركسیستیەوە ئەنجام درابێت، دەتوانێت یارمەتیدەری چارەسەركردنی ئەم پرسە بێت. 
هەڵبەت، ئەم كتێبە پێش هەموو شتێك لێكۆڵینەوەیەكی توێژەرانەیە دەربارەی واقیعەكان و پەیوەندیەكان لە فەلسەفە و مێژووی فەلسەفەدا. بەهای [ئەم توێژینەوە] كەم و زۆر ڕوونكردنەوەی زیاتری ئەم پرسانە دیاریدەكات. سەرباری ئەمە، هیچ ناسینێك ناتوانێت لە تەریكی و لاتەریكیدا بوونی هەبێت. تێگەیشتنی درووست لە فەلسەفەی هێگل، ناچارەكی، ئەو پرسانەی هەنووكە هێنامانە ئاراوە زیندوودەكاتەوە و كتێبەكە بەجۆرێك داڕێژراوە كە ئەم پرسانەش ڕوونبكاتەوە. نووسەری [ئەم دێڕانە] ناتوانێت سەبارەت بە سەركەوتن یان نەكەوتنی كار/ بەرهەمەكەی حوكمێك دەربكات، بەڵام لەسەریەتی ڕاشكاوانە خوێنەرەكەی لەگەڵ مەبەستەكەنیدا ئاشنا [و ڕووبەڕووبكاتەوە].

بووداپێست، ژانڤیەی 1954

*ئەم وتارە پێشەكیی چاپی نوێی 1954ی ئەو كتێبەیە كە لە بەشی سەرچاوەدا ناوی كتێبەكە بەتەواویی هاتووە. 
ژێدەر:
1-گ. ل. ئەم وشەی بۆ نیشاندانی خولێك كە بەدوای دامەزراندنی ئێمپراتۆریای ئەڵمانیا لە 1870دا سەریهەڵدا، و بە دیارایكراوی، دوای سەردەمی ویلهێلمی دووهەم و جەنگی جیهانی یەكەم، بەكاردەهێنا. و.ئ.
سەرچاوە:
Georg Lukacs: The Young Hegel: Studies in the Relations between Dialectics and Economics.







PM:07:43:13/09/2017




ئه‌م بابه‌ته 150 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌