بزووتنەوەی عەرەبەكانی خوزستان و خاڵە هاوبەشەكانی نێوان نەتەوە ژێردەستەكان لە ئێران

بەختیار عەلیار

رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە درێژایی مێژوو گۆرەپانی كێشمەكێش و ململانەی سیاسی بووە و ئەمە بەهاتنە ناو سەدەی بیستەمەوە و پێویستی هەرچی زیاتری زڵهێزانی جیهانی تا هاتووە لایەنی بەربڵاوتر و قووڵتری بە خۆیەوە بینیوە. دوا بەدوای كۆتایی خولی كۆلۆنیالیزمی كلاسیك و دابەشكردنی نادرووست و هەڵەی ئەم ناوچەیە و سەرهەڵدانی چەند وڵاتی نوێ، ئەم ململانەیە تا هاتووە زیاتریش بووە و كاریگەریەكانی تا ئێستا جێگای تێڕامانی نوێ و لێكدانەوی خورد و وردە. بەناوبانگترین رێككەوتنی زڵهێزان كە پەیوەندیی بەو سەردەمەشەوە هەیە پەیماننامەی (سایكس- پیكۆ)ی بەناوبانگە؛ پەیماننامەیەك كە بە سەرهەڵدانەوەی هەر گۆڕانكاری، شەڕ و ئاڵۆزییەكی ناوچەیی دێتەوە بەر شرۆڤە و ناو و ناوەرۆكی دەكەوێتە سەر زمانی هەموو لایەك و لەو كێشمەكێشانەی ئەم دواییانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بۆ جارێكیتر دیسان ورووژاوەتەوە. 
ئێران كە وڵاتێكی بەرین لە باری جۆغرافیایی و كۆن و تاریخیشە بەردەوام لە ناوەندی هەموو لێكدانەوەكان و گۆرانكاریە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكاندا بووە و ئەم پێگەیە تا ئێستاش هەر بەردەوامە؛ جێگەو پێگەیەك كە پەیوەندی راستەوخۆ و دیالێكتیكیی لەگەڵ تەواوی وڵاتانی ناوچەكە و پێشهات و گۆڕانكاریە پەیوەندیدارەكانیدا هەبووە. 
دەستپێك و سەرەتای ئێرانی ئێستا دەگەڕێتەوە بۆ حكوومەتی پەهلەوی یەكەم، حكوومەتێك كە بە مۆدێرنیزاسیۆنی غەربی دەستپێدەكات و سەرئەنجامەكەی دەگاتە دەستەواژەی ( دەوڵەت/نەتەوە). دەورەیەك كە دەبێتە هۆی لە دایكبوون و گەشەی ئابووری و پیشەسازی لە ناوەندی ئێران و دەرئەنجامەكەشی دەبێتە لە پەراوێزكەوتنی هەرچی زیاتری كەمایەتییە نەتەوەیی و ئایینیەكانی ئێران، و ئیزۆلەكردنی هەرچی زیاتریان دەبێتە بەرنامەی دەسەڵاتی حاكم لەو وڵاتەدا. لەو دەورەیە لە مێژووی ئێراندا كاریگەریی كەمایەتییەكان لە دیاریكردنی چارەنووسی سیاسی وڵاتدا دەگاتە خوارترین ئاستی خۆی و هەموو مێژوو و رابردووی خۆی لەم پەیوەندەدا، بەتایبەت دەورانی ملوك الگوایفی (دەورانی قاجار) و پێگەی و قورسایی ئەم ناوچانە بەتەواوی لە بیر دەبردرێتەوە. 
هەر لەو سەردەمەدا و لە بەستێنی ناڕەزایەتی گشتیی لەم ناوچانە، لەهەمان كاتیشدا بە كەڵكوەرگرتن لە گۆرانكارییە ناوچەییەكان و لاوازبوونی وردە وردەی دەسەلاتی ناوەند لە ئەسەر كێشمەكێشە جیهانیەكانی پەیوەندیدار و جەمسەربەندییەكانی شەڕی جیهانیی دووهەم، بزووتنەوەگەلێك وەك كۆماری خودمۆختاری ئازەربایجان و كۆماری كوردستان سەرهەڵدەدەن و هاوكات چەند راپەرینی كۆمەڵایتی تریش لە باقی ناوچەكان وەرێ دەكەون.
ئەم سەردەمە لە مێژوودا، لەگەڵ هەموو هەستان و نشستەكانی كۆتایی پێدێت و لەگەڵ راپەرینی گەلانی ئێران لەساڵی 1357ی هەتاوی لاپەرەیەكی نوێ لە مێژووی ئێراندا دەكرێتەوە. هەموو نەتەوەكانی ئێران هاورێ و هاوكات لەگەڵ بەشە ناوەندیەكانی ئێران دژی رژیمی پاشایەتی دەكەونە سەر پێ و بە هیوای دەستپێكردنی سەردەمێكی نوێ، هەڵسووڕاوانە تێیدا  بەشداردەبن. رژیمی نوێ سەرەڕای بەڵێنە ناڕاستەكانی پێش بە دەسەڵاتگەیشتنی لەمەڕ بابەتە پەیوەندیدار  بە كەمایەتیكان هەر رێگای رژێمی پێشوو، تەنانەت بێبەزەییانەتریش، دەگرێتەبەر. ئەوجارەیان مانای ئاسیمیلاسیۆن و پاوانخوازی لە فۆرمی ئۆممەتی واحیدەدا خۆدەنوێنێ و درێژە بە ژیانی خۆی دەدات. هەر لە سەرەتاوە خواستە بەرحەق و داواكارییە سیاسی و كۆمەلایەتیەكانی ئەو ناوچانە، بەتایبەت كوردستان و توركمەن سەحرا بە دڕندانەترین شێواز سەركوتدەكرێت و ئەم بارودۆخە تا ئێستاكەش هەر بەردەوامە.
هاوكات لەگەڵ پێشێلكردنی سیستێماتیك و بەردەوامی سەرەتاییترین مافە ئینسانییەكانی كەمینە نەتەوەییەكان، سیاسەتی هەڵاواردنی ئابووری لەو ناوچانەدا بەشێكی دانەبڕاو لە دەسەڵاتی رژیمی ئێران بووە. بەپێی ئەو ئامارانەی كە خودی دەزگا ئیجراییەكانی كۆماری ئیسلامی بڵاوی دەكەنەوە، كوردستان، بەلووچستان، خوزستان (كە ئەكسەریەتی دانیشتوانی عەرەبن) لە دواكەوتووترین شوێنەكانی ئێرانن و كەمترین پرۆژەی ئاوادانكردنەوەی تێدا بەرێوەچووە. تەنانەت مافی خوێندن بە زمانی دایكی كە یەكێك لە سەرەكیترین خواستەكانی ئەو نەتەوانە بووە، هەتا ئێستاشی لەگەڵ بێت و سەرەڕای هەموو بەڵێن و پەیمانەكان،  لە هیچ كام لە دەوڵەتە جۆراوجۆرەكانی ئەم رژیمەدا بە ئاكام  نەگەیشتووە و تا ئێستاش ئەم هەوڵانە بێئەنجام ماونەتەوە. هەڵاواردن و داپلۆساندنی هەمیشەیی لە سیستان، لە سێدارەدانەكانی كوردستان، زیندان و بەندیخانە و حوكمە قورسەكانی سەر مافخوازانی ئازەربایجان و ئاسیمیلاسیۆنی بەردەوام لەو شوێنانەی كە عەرەبی تێدا نیشتەجێن، تەنیا بەشێكی بچووك لە كارنامەی كۆماری ئیسلامی بووە لە پەیوەند لەگەڵ نەتەوەكان لە ئێران لە دەیەكانی رابردوودا.
هاوكات لەگەڵ ئەم بارودۆخە، دەنگی ناڕەزایەتی و سەرهەڵدانی بزووتنەوە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان بەشێكی دانەبڕاو بووە لە مێژووی ئەم نەتەوانە لە ئێراندا و هەرواش دەمێنێتەوە. بە درێژایی مێژووی دەسەڵاتداریی كۆماری ئیسلامی، بەهێزترین و شێلگێرتین بزووتنەوە دژە دیكتاتۆریەكان لە ناوچە نەتەوەییەكان سەریهەڵداوە و هاوكات هەموو جارێكیش ئێران هەوڵیداوە بەناو و ناتۆرەی وەك پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی بێگانە و سەربەخۆییخوازی سەركوتیان بكات. 
دوایین نموونەی ئەم پێشهاتانە، بزووتنەوەی خەڵكی عەرەبی ئێرانە كە دژی بارودۆخی ئاڵۆزی ئابووری_ ژینگەیی خۆیان وەگیان هاتوون و رژاونەتە سەرشەقامی شارەكانی ئەم ناوچەیە. ساڵانێكی درێژە خەڵكی ئەم ناوچەیە، سەرەڕای ئەوەی كە بەشی هەرە زۆری نەوت و گازی ئێران لەم ناوچەیە دابیندەكرێت، لە خراپترین بارودۆخدا دەژین و كەمترین هەولێك بۆ ئاوادانكردنەوە و سازكردنی دەرفەتی كار لەم ناوچانە نەدراوە. سەرەڕای هەبوونی كێڵگە گەورە نەوتی و گازیەكان لەم ناوچەیەدا هەموو كات خەڵكی هاوردەی شوێنەكانی تری ئێران دادەمزرێنن و كەمترین هەلی كار بۆ خەڵكی ئەم ناوچانە نییە. ئاستی زانیاری و سەوادی خەڵكی ئەم ناوچەیە بەهۆی نەبوونی خوێندنگە و زانكۆی پێویست لە خوارێ راگیراوە و هەر دەم دەسەڵات سەركەوتوویی خۆی لەم ناوچەیە  بەوەوە گرێداوەتەوە. لە باری ژینگەییەوە و بەهۆی ئەوەی ئەم ناوچەیە شوێنێكە كە نەوت و گازی  تێدا بەرهەمدێت، خەتەری جیددی لەسەر بووە و خەڵكی ئەم ناوچەیەی ناڕازی و  عاسی كردووە؛  تەپ و تۆزی زۆر، ژیانی لە دانیشتوانی ئەم ناوچەیە تێكداوە و هەنووكەش لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە هیچ چارەسەرێكی بۆ نەدۆزراوەتەوە. 
دیارە تەپ و تۆزی ئەم دواییانە دیسان بۆتە هۆی ناڕەزایەتی خەڵكی ئەم دەڤەرە و  بەهۆی سەركوتی بێبەزییانەی هێزە سەركوتكەرەكانی كۆماری ئیسلامی 2 كەس گیانیان لەدەستداوە و چەندین كەسیش برینداربوون.  تەپ و تۆزی ئەم جارەیان لە ئەسەر ویشككردنی زەلكاوی (هورالعڤیم) لەلایەن كۆمپانیای نەوتی ( پێرشییەن ئۆیل) و بوونی ئەم شوێنە بە شۆرەزار لەلایەك و هەناردەكردنی ئاوی كەرەخە و كاروون بۆ ناوچە ناوەندییەكانی ئێران و سەدسازی و بەنداوی بێبەرنامە  بووە و هەر بەم هۆیەشەوە ئاو و بەرقی ناوچەكەی خستۆتە ژێر كاریگەری خۆیەوە.
دەسەڵاتی شێخەكان لەم ناوچەیە  هەتا ئێستاشی لەگەڵ بێت هەر زۆرە و بەشێكی بەرچاو لەم شێخانە  بە هۆی بەرژەوەندی بەرتەسكی  خۆیان لەگەڵ دەوڵەت هاودەنگ دەبن و دژی خەڵكەكەی خۆیان كە لەژێر گوشاری بێڕادەدا دەژین  هەڵوێست دەگرن و لە سەرهەڵدانەكەی ئەم جارەشیان هەر وا بووە، بەڵام خەڵكی توورە ئەم سونەتەیان وەژێر پێ ناوە و هەڵوێستی بوێرانەی خۆیان دژی ئەوانیش دەربڕیوە. هەر وەك زۆربەی ئێعترازە جەماوەرییەكان، ئەم سەرهەڵدانەش سەرەتا  لە شاری فەللاحیەوە دەستیپێكرد و دواتر شارەكانی تری ئەم ناوچەیە بۆنموونە ئەهواز، ماهشەهر، خۆرەمشەهر و كۆمەڵێك شار و شارۆچكەی تریشی گرتەوە. 
شاراوە نییە كە كێشەی سەرەكی لە ئێران، دەگەرێتەوە بۆ ئەسڵێكی حاشاهەڵنەگر كە نەتەوەكان لە ئێران لە بنەرەتدا بە رەسمی نەناسراون و تا كۆماری ئیسلامیش بەو شێوازە فێكری و ئیدۆلۆژییەوە لەسەر دەسەڵات بێت ئەمە غەیری موممكین دەنوێنێت كە ددان بە مافی نەتەوەكاندا بنێت و هەر بەم هۆكارەشە كە دەسەلات لە ئێران بە درێژایی مێژووی 100 ساڵی رابردووی ئەم وڵاتە تێروانینێكی ئەمنیەتی بەو ناوچانە بووە و هەموو دژكردەوەكانی بۆ ئێعتراز و داواكارییە كۆمەڵایەتیەكانیش بە دڕندانەترین شێواز وڵام دراوەتەوە و لەو روانگە پاوانخوازانەوە سەرچاوەی گرتووە.  لە كردەوەشدا دەوڵەتە یەك لەدوای یەكەكانی دەسەڵاتدار لە ئێران هەر بەم روانگەیە پێشیان بە گەشەی هەمەلایەنەی ئەم ناوچانە گرتووە و بوونەتە هۆكاری سەرەكی بۆ سەرهەڵدانی دەیان كێشەی گەورە و بچووكی ئەم ناوچانە كە هەر جارێك بە شێوازێك خۆدەنوێنن.
تاك لەناو نەتەوە ژێر دەستەكانی ئێران، هەر دەم لەگەڵ كێشەی شۆناسی نەتەوەیی خۆی رووبەروو دەبێتەوە و سەرچاوەی هەموو كێشە ورد و درشتەكانی خۆی لەوە دا دەدۆزێتەوە.
تاكی نەتەوە ژێر دەستەكان لە رووبەروو بوونەوە لەگەڵ هەرچەشنە كێشەیەكی تەنانەت رۆژانەو مەعیشەتی خۆشی دا  پەیوەندییەك لەنێوان ئەو كێشانە و حاشا كردن لە شۆناسە نەتەوەییەكەی دەدۆزێتەوە و هەر بەم هۆكارەشەكە دەسەڵات بچووكترین كارداناوەی جەماوەری لەم ناوچانە راستەوخۆ لە دژی دەسەڵاتی خۆی دەبینێ و بەم شێوازە دژكردەوەی لە دژی ئەنجام دەدات.
ئاشكرایە كە  هەر كام لەو ناوچانەی كە نەتەوە ژێر دەستەكان لە ئێران تێیدا نیشتەجێن كێشەی تایبەت بە خۆیان هەیە  و رەنگە شێوازی ناڕەزایەتی و بزووتنەوەكانیشیان فەرقی هەبێت. بەڵام ئەوی كە لە نێوان هەموو نەتەوەكانی ئێراندا هاوبەشە، ئەوەیە كە حكوومەتی ناوەندیی كۆماری ئیسلامی هیچ مافێكی بنەڕەتی و هیچ ئیمتیازێكی تایبەت بۆ هیچ لایەك دابینناكات و چارەنووسی هەموو ئەم نەتەوانە بەیەكەوە گرێدراوەتەوە. هاو ئاهەنگی و هاودەنگیی نێوان ئەو نەتەوانە دەتوانێت كاریگەری زۆر و زووتر بە سەرئەنجام گەیشتنی هەر شێوەیەك لە چۆنییەتی دەستەبەركردنی مافی نەتەوەیی ببێت. لەم ناوەشدا دەوری دیار و تاقانەی كورد و بزووتنەوەی كوردستان لەناو سەرجەم ئۆپۆزیسیونی ئێرانیدا ئاشكرایە و هەمووان بەجۆرێك دەتوانن كاریگەری لە كورد و بزووتنەوەكەی وحیزبەكانی وەربگرن. 
لەم ناوەشدا ئەركی كورد و بزووتنەوەكەی پشتیوانی هەمەلایانە لە هەر چەشنە داواكارییەكی مافخوازانەی هەموو نەتەوە ژێردەستەكانی ئێرانە كە بە دڵنیاییەوە لە ئاكامی خۆیدا دەبێتە هەنگاوێكی هاوبەشی قایم بۆ دابینكردنی مافی نەتەوەیی بۆ هەمووان و  لەڕاستیشدا چوونە سەرەوەی ئاستی ووشیاری سیاسی و بەرەوپێشچوون و بە سیاسیتركردنی هەرچی زیاتری بزووتنەوەی ئەم نەتەوانە دەبێتە خاڵێكی بەهێز و پاڵپشتێكی قایم بۆ بزووتنەوەی مافخوازانەی نەتەوەیی بەگشتی لە ئێران و  دەبێتە گوشارێكی كاریگەر لەسەر دەولەت و دەسەڵات. كەواتە لەبەرچاونەبوون و پشت گوێ خستنی هەر بزووتنەوەیەكی لەم دەستە لە قازانجی بزووتنەوەی كوردستان نییە و هەوڵ بۆ پەرەپێدان و گەشەی زیاتری ئەو سەرهەڵدانانە لەلایەن هەموو هێزە كوردیەكانەوە، هەنگاوێكی ئەرێنی دەبێت لە بەرەوپێشچوونی بزووتنەوەی مافخوازانەی نەتەوەیی لە هەموو ئێران بەگشتی و بۆ بزووتنەوەی نەتەوەی كوردستانیش بەتایبەتی.
    


PM:03:21:11/03/2017




ئه‌م بابه‌ته 550 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌