25ی نوامبەر، ڕەنگدانەوە و ئەزموونەكانی ئێمە

ژنان پێگەیەكی دیاری كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری و ئایینیان لە سەر جەم چاخەكاندا داگیر كردووە و رۆڵێكی كارایان هەبووە لە بەرێوەبردنی كاروبارەكانی ژیاندا. بە گوێرەی سەردەم و كاتیش گرینگی و پێگەیان گۆرانكارییان بەسەر هاتووە. پەیماننامە و راگەیاندنە نێودەوڵەتییەكان مافی ژنانیان پشت گوێ نەخستوەوە و پێویستیی یەكسان بوونیان لەگەڵ پیاوان دووپاتكردوەتەوە لە دەقی پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكاندا هاتووە گەلانی ئەندامی نەتەوەیەكگرتوەكان دەبێت جەخت لەسەر باوەڕی تەواوی خۆیان بكەنەوە بەمافە بنەڕەتیەكانی مرۆڤ و رێزگرتن لە تاكەكان و تواناكانیان و رەچاوكردنی یەكسانی ژن و پیاو لە سەرجەم بوارەكاندا. راگەیاندنی جیهانی تایبەت بە مافەكان مرۆڤ لەسەر پڕەنسپێكی بنەڕەتییەوە هاتە كایەوە ئەوەیش ئەوەیە هەموو مرۆڤێك بە ئازادی لە دایك دەبێت و لە رێز و ئازادیی ومافەكانی دیكەدا یەكسانن و بەبێ ئەوەی جیاوازای لە نێوان هیچ رەگەزێكدا بكرێت.
رۆژ نییە لاپەڕەیەك لە رۆژنامە یان هەواڵێك نەخوێنینەوە كە سەبارەت بە توندوتیژی بنەماڵەیی باسێكی تێدا نەبێت. ژن یان كچێك كە قوربانی توندوتیژییە، لە واقێعدا قوربانی كۆمەڵگایە. كۆمەڵگایەك كە دەبێت هەڵوێستێكی رۆشن و بەهێز سەبارەت بە توندوتیژی دژ بە ژنان بخاتە گەڕ و ئەمەش پێویستیی هەستیاركردنەوەی كۆمەڵگایە سەبارەت بە دیاردەی توندوتیژی دژ بە ژنان و جۆرەكانی توندوتیژی.

مێژووی 25ی نوامبر:
لە رێكەوتی 25ی نوامبەری ساڵی1960ی زایینی‌ لە وڵاتی دۆمینیكن‌ و لە سەردەمی دەسەڵاتداریەتی سەرەڕۆیانەی "رافایل تورئیلۆ”دا، سێ خوشك بە نێوەكانی، "ماریت ترزا، بتریە میرابل ‌و منیروا” پاش ئەوە ماوەی چەند مانگ لە بەندیخانەدا بە تاوانی تێكۆشانی سیاسیی دژی حكوومەت لە سێدارە دران، خوشكانی میراباڵ، لە كاتێك دا، بۆ دیتنی مێردە بەندكراوەكانیان دەیان بردن، بەدەست بەكرێگیراوانی "ترۆئیلۆ" و بە فەرمانی ڕاستەوخۆی ناوبراو، كوژران. ئەم تاوانە بەجۆرێك بووە هۆی وەڕێخستنی تووڕەیی و بێزاریی گشتیی خەڵك كە بۆخۆی بووە یەكێك لە هۆكارەكانی بەرەوپێشبردنی خەبات بە دژی دیكتاتۆریی تروئیلۆ. ساڵێك دوای كوشتنی خوشكانی میراباڵ، حكوومەتی ملهوڕی تروئیلۆ كۆتایی پێهات. 
21ساڵ دوای ئەو رووداوە واتە ساڵی 1981 لە رۆژانی 17 تا 21 ژوئیە لە شاری "بوگوتا" پێتەختی وڵاتی كۆلۆمبیا كۆنفرانسێك لەلایەن رێكخراوەكانی داكۆكیكاری مافی ژنان ‌و لایەنگرانی مافی یەكسانی لە ئەمریكای لاتین ‌و دووڕگەكانی "كارائیب” بەڕێوە چوو. لەو كۆنفڕانسەدا پێشنیاركرا، وەكوو بە بیرهێنانەوە و رێزگرتن لە خەباتی ئەو سێ خوشكە رۆژی ئێعدامی ئەوان بە رۆژی خەبات دژ بە توندوتیژی دژی ژنان دیاری بكرێت، بەڵكوو ئەوە دەرەتانێك بێت بۆ ئەوەی كۆمەڵانی خەڵك پتر لەگەڵ توندوتیژی دژ بە ژنان ئاشنابن‌، لایەنەكانی بناسن ‌و دژبەری لەگەڵدا بكەن. لەو كاتەوە لە زۆرێك لە وڵاتانی جیهان بەتایبەتی لە وڵاتانی ئەمریكای لاتین رۆژی 25ی نوامبر وەك رۆژی بەرەنگاربوونەوە لە دژی توندوتیژی دژ بە ژنان رێزی لێدەگیرا بەڵام لە ساڵی 1999 رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانیش ئەو بۆنەیەی بە رەسمی پەسەندكرد.

مەبەست لە توندوتیژی
توندوتیژی لە دژی ژنان دیاردەیەكی بەربڵاوی كۆمەڵگەی جیهانییە و بە شێوەیەكی بەربڵاو بەتایبەتی لە كۆمەڵگە دواكەوتووەكاندا بەبیانووی نەپاراستنی بەهاكانی نێو بنەماڵە، بە توندترین شێوە ئازار دەدرێن تەنانەت دەكوژرێن. ژنی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستانیش وەكو پارچەكانی دیكەی كوردستان بە هۆی نەریتی پیاوسالاری و سیستمی سیاسی ئابووری بارودۆخێكی باشی نییە. لە جاڕنامەی پێشگیری لە توندتیژی دژی ژنان پەسندكراوی كۆمەڵەی گشتیی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكاندا هاتوە، مەبەست لە "توندوتیژی دژی ژنان"، هەر كردەوەیەكی توندوتیژ لەسەر بناغەی جنسیەتە كە ببێتە هۆی ئازاردان و زیان پێگەیاندنی جەستەیی، جینسی، یان دەروونیی ژنان، وەك لێدان، هەڕەشە، بێبەشكردنی زۆردارانەی ئەوان لە ئازادی، زۆرلێكردن و هتد لە ریزی رەفتار و كردەوەی توندوتیژدان".

هۆكارەكانی توندوتیژی
توندوتیژی كۆمەڵگا پەیوەستە بە ئاستی هۆشیاری كۆمەڵگاوە، تووندوتیژی لەزۆرێك لە كۆمەڵگاكاندا باوە بەتایبەتی لە كوردستان، نزمی ئاستی هۆشیاری تاكەكان لە كۆمەڵگا و ئەو داب و نەریتە و سیستمە كۆنە كە بەدرێژایی مێژوو گەلان تووشی بوون. تووندوتیژی دژ بە ژنان لە هەر كۆمەڵگایەكدا بەدی دەكرێت، بەڵام ئاستی ئەو تووندوتیژیانە لە كۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگایەكی دیكە جیاوازە. بەو مانایە كە تووندوتیژی لە وڵاتە دێموكراتەكانیشدا كە لە ئاستێكی باشی رفاهی كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدان بەدیدەكرێت، بەڵام جیاوازیەكە لەوەدایە كە لە وڵاتانێك كە قانون و یاسا حاكمە، رێگە بە هیچ توند و تیژیەك نادرێت و مافی ژنان و پیاوان لە یاساكان مسەوگەركراوە و لەوانەشە لە هەندێك بواردا مافەكانی ژنان لەو وڵاتانەدا زیاتر بێت لە مافەكانی پیاوان، بەڵام بەداخەوە لە كۆمەڵگا سونەتیەكاندا، یاساكان لەسەر بنەمای دین و مەزهەب دارێژراون كە لە زۆر بواردە دژیاتی هەیە لەگەڵ یاساكانی مافی مرۆڤ. دیاردەی توندوتیژی دژبە ژنان پیوەندی نیە بە كومەڵگایەكی تایبەت، واتە دەسەلاتی سیاسی یان كومەلایەتیەكی تایبەت، بەڵكوو لەهەمو كومەڵگایەكی مروڤایەتیدا بەرچاودەكەوێت.

جۆرەكانی تووندوتیژی
تاكوو ئێستا لە 53 وڵاتی جیهاندا سووكایەتیكردن بەرامبەر بە ژنان لە چوراچێوەی هاوسەرداریدا بە تاوان دانانرێ. لە كوردستانیش لەم دواییانەدا یاسای قەدەغەكردنی تووندوتیژی خێزانی بەرامبەر بە ژن و منداڵ دانراوە، بەڵام هەندێك كەسایەتی و رێكخراوەی لایان وایە ئەمە كۆمەڵگا بەرەوە بەرەڵایەتی و خێزان بەرەو هەڵوەشانەوە دەبات و لێدان وەكوو دیسپلین بۆ ژن و منداڵ بە واجیبێكی دینی دەزانن. لە ئاكامی لێكۆلینەوەی نێودەۆڵەتی سەبارەت بە تووندوتیژی كۆمەڵایەتی لەسەر ژنان نیشاندەدات یەك لەسەر شەشی ژنان بەدەستی هاوسەرەكانیان یان بنەماڵەیانەوە توشی تووندوتیژی دەبنەوە. جۆری تووندوتیژی لەبەرامبەر ژن و مامەڵەكردنی لەناو خێزان جیاوازە، ئێمە دەتوانین تووندوتیژیە قورسەكانی وەك سوتاندن و كوشتن لەگەڵ تووندوتیژیە سووكەكانی وەك ئازار و ئیهانەكردن لێكجیابكەینەوە. بەگشتی دەتوانین جۆرەكانی تووندوتیژی دژبە ژنان بەم جۆرە ناو لێبەرین: 1- تووندوتیژی گیانی 2- رەوانی 3- رەگەزی 4- بنەماڵەیی 5- سیاسی‎ 6- یاسایی‎ 7- كولتووری

بارودۆخی ژنان لە ئێران
مافی ژنان لە كۆمەڵگای ئێراندا لەباروودۆخێكی دژواردایە بارودوخی ژنان بە شێوەیەكی ترسناك رووی لە خرابی كردوەوە دوابەدوای هاتنەسەركاری رژیمی ئاخوندی باروودۆخی ژنان لە ئێران گەیشتە لووتكەی خراپیی. رێكخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و رێكخراوە ناحوكمییەكانی تایبەت بە ماڤی مرۆڤ و كۆمەڵگەی مەدەنی بە سەدان بەڵگەی پێشێلكاریان دژبە ژنانی ئێران بەڵگە كردووە، بەشێكی زۆری ئەو پێشێلكاریانەش لە سەردەمی دەسەڵاتی تازەی رەشی كۆماری ئیسلامیدا ئەنجامدراون.
لە ئێران تەنانەت نەك مافی ژنان نەپارێزراوە بەڵكوو زۆڵم و زۆرێكی بەردەوامیان بەرامبەر كراوە. زۆرجار پروپاگەندە لەلایەن كاربەدەستانی رژیم كراوە كە لانیكەم بەشێك لە مافەكانی ژنان دەستەبەر بكرێت بەڵام واقێعی ئێران ئەوەی سەلماند و هیچ یەكسانییەك لە نێوان پیاوان و ژنان نەهاتە كایەوە بەتایبەتی لە ناوچە سنووری و كوردنیشەنەكانی ئێران. مافەكانی ژنان لە ئێران لە پاشەكشێدایە و ناتوانن بە ئازادانە باس لە خواستەكانی خۆیان بكەن. بەهۆی ئەو هەموو تیرۆرە كە دژ بە ژنان دەكرێت مافی چوونەدەرەوە و بەشداریكردن لە چالاكییە مەدەنییەكان و بەشداریكردنیان لە پرۆسەی سیاسی وڵات زۆر سنوورداركراوە و بەهۆی عەقڵیەتی پیاوسالارییەوە ژنان بێبەشكراون لە بەشداریكردن لە بڕیارە سیاسییەكانی وڵاتدا.

سەرەنجام
25ی نوامبەر ڕۆژیكی نێونەتەوەییە و لە وڵاتە پێشكەوتووەكان یادی دەكرێتەوە. بەڵام بەداخەوە ئەو ڕۆژە لە ئێران نەك هەر نێوی لێنەبردراوە و باسی لێوە ناكرێت ، بەڵكوو‌ وەك ڕۆژێكی ئاسایی سەیر دەكرێت و بەشێوەی ڕەسمی كۆبوونەوەی و كۆنفرانسی بۆ ساز ناكرێت. دیاردەی تووندوتیژی دژبە ژنان یەكێك لەو پرسە كۆمەڵایەتیانە كە تا ئێستا لە زۆربەی وڵاتان چارەسەرنەكراوە، زۆربەی حاڵەتەكان وایكردووە كە ئێمە بە بیستنی هەواڵی لەم چەشنە وەك خۆكوشتنی ژنان تووشی شۆك نەبین. ئەمە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە ژیانی مرۆڤ چەنێك گرینگی هەیە لەو كۆمەڵگایەدا. لەماوەی ساڵانی رابردوودا هەزاران ژن كوژراون و چارەسەرێك نەدۆزراوەتەوە بۆ كەمكردنەوەی ئەو دیاردەیە یان لانیكەم بۆ بنەبڕكردنی وەك نموونە كوشتنی ژنان لەسەر شەرەف كە دەكرێت بنەبڕ بكرێت بەڵام دیارە كاری بۆ نەكراوە بۆیە چووەتە ئاستێك كە ئەم دیاردەیە زۆر نۆڕماڵ و ئاسایی بووەتەوە.



AM:12:52:26/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 279 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌