پرسی ژینگە، پرسی ژیانە

ئومید تاهێری

ژیان لە ژینگەەوە سەرچاوە دەگرێت و پاراستنی ژینگە مەرجی مانەوەی ژیانە. زەوی، ئاو و هەوا سەرچاوەكانی ژیانی گیانلەبەرە.  ئەم فاكتەرانە وەكوو ئەندامانی بازنەی ژیان پێكەوە بەستراون و نەمان  یان قەیراناوی بوونی هەركامەیان كاریگەریی ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر چارەنووسی ئەوانی دیكە. قەیرانی ژینگە هەڵقوڵاوی دەستێوەردان و بەهرەوەریی گەمژانەی مرۆڤە لە سەرچاوەكانی ژیان بێ ئاگا لەوەی كە  لە ناوچوونی ژینگە، بوونایەتی و بەقای مرۆڤەكان دەخاتە مەترسیەوە. 
یەكێك لە باسە هەرە گرینگەكانی ژینگە، قەیرانی ئاوە. شەڕی دەستڕاگەیشتن و خاوەنداێتی لە سەرچاوەكانی بووەتە هۆی سەرهەڵدانی كێشە و دەرەنجامەكانی هەم وەكوو شەڕی نەرم و هەمیش شەڕی سەربازی خۆی نواندووە. پرسیارێك هەیە كە دەڵێن كۆمپانیایەك وەك ئەپێڵ بۆ بەرهەمەكانی لە وڵاتی چین بەرهەم دێنێت؟ ڕاستە مووچەی كرێكاران لەوێ كەمترە بەڵام بە ڕۆباتگەلێكی پێشكەتوو ئیمكانی بەرهەمهێنانی بە تێچووی كەمترەوە لە ئەمریكا لە بەردەستدایە. لە ڕاستیدا بۆ بەرهەمهێنانی یەك تەلەفوونی ئەپێڵ ١٥٠٠ لیتر ئاوی مەجازی سەرف دەكرێت و بەم پێیە چین هەموو ساڵێك دەریاچەیكی گەورە لە ئاوی وڵاتەكەی هەناردەی دەرەوە دەكات كە بە پێی نرخی هەر لیتر ئاو لە ساڵەكانی داهاتوودا خەسارێكی گەورەی ئابووری و بێ گەڕانەوەیە بۆ ئەو وڵاتە.
بەپێی لێكۆڵینەوەكان ٣٣ وڵات تا ساڵی ٢٠٤٠ تووشی قەیرانی جیددی بێ ئاوی دەبن كە ئێران لە پێگەی سێزدەهەمدایە. بەپێی ڕاپۆرتی نیۆیۆرك تایمز، قەیرانی ئاو لە هەركام لە وڵاتانی نیجێریا، سووریا، سۆمالی و ئێران لە ساڵەكانی داهاتوودا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانگەلی كۆمەڵایەتی، كۆچڕەوی و ئاڵۆزی و شەڕ. نموونەكانی لە ئێستای ئێراندا دەبینرێت، لە ساڵی ٢٠١٣ جوتیارانی ئیسفەهانی پێشیان گرت بە گواستنەوەی ئاو بۆ یەزد و لە ساڵ ٢٠١١ هێزەكانی ئێران كە دەیانویست بە كاناڵێك ئاوی هیلمەند لە ئەفغانستانەوە بگوازنەوە، لەگەڵ هێزەكانی ئەو وڵاتە تێكهەڵچوون. یەكێك لە هۆكارەكانی شەڕی ٨ ساڵەی ئێران و عێراقیش لەسەر ڕۆخانەی ئەڵوەند بوو. هەروەها كێشەی ئاوەكەی بڵ یا ڕێگری كردن لە هاتنی ئاوی سیروان بۆ دەربەندیخان كە بوویە هۆی ناڕەزایەتیی جەماوەری لە كوردستان (بەداخەوە بەشێكی زۆر لە سەرچاوە ئاوییەكانی كوردستان بەڕۆژانە دەفەوتێ یا تاڵان دەكرێت).
قەیرانە ژینگەییەكانی ئێران بە پێی ڕێژە و ئاستی قووڵبوون و بەرینی، هێڵی سووری بەزاندووە و سەرەكیترینیان قەیرانی ئاوە. ئێران لە ناوچەیكی وشك و نیوە وشك هەڵكەوتووە و دوو بیاوانی گەورەی تێدایە. جگە لە باكوور و ڕۆژاوای ئەم وڵاتە (داوێنی زاگرۆس) شوێنەكانی دیكەی بێ ئاو یا كەم ئاون. ڕیژەی بارینی باران یەك لە سێی ڕێژەی مامناوەندی جیهانی و ٣٥ لە سەدی ڕێژەی مامناوەندی ئاسیایە. لە لایەكی دیكەوە ئێران ٣ ئەوەندەی زەرفییەتی خۆی ئاو بەكار دێنێت، دوو لە سێی ڕێژەی بارینی تەبخیر دەبێت و ئەم ڕێژەیە سێ بەرابەری ئاستی مامناوەندی جیهانییە.
بە وتەی بەرپرسان لەم چەند ساڵەدا ڕێژەی باران تا ڕادەیك كەم بووەتەوە كە لە ٥٠ ساڵی پێشوودا بێ وێنە بووە. ڕۆچوونی ئاو بۆ ناو بەنداوەكان لە ئەمساڵدا ٥.٦ میلیارد متری چوارگۆشە بووە كە بە بەراوردی ساڵی پار لە سەدا ٣٧ دابەزیوە. هەروەها ئاستی ئاوی زۆربەی بەنداوەكان كەمی كردووە، بۆ نموونە ئاوی بەنداوی دێز ٥٣ لەسەد بە بەراوردی پار دابەزیوە. 
بەپێی ڕاپۆرتی سازمانی جەنگەڵەكان لە ساڵی ٢٠١٣، زیاتر لە دوو لە سێی خاكی ئێران واتە نزیكەی ١١٨ میلیۆن هێكتار لە خاكی ئەو وڵاتە بەخێرایی بەرەو بیاوان چوون دەڕوات. ٩٤ لە سەدی خاكی ئێران گیرۆدەی وشكەساڵی درێژماوەیە.  ٢٩٧ دەشت لە ٦٠٠ دەشتی ئێران بە تەواوەتی وشك بوون و كراون بە سەحرا. بە وتەی وەزیری پێشووی كشتوكاڵ ئەگەر چارەیەك پەیدا نەكەن، بەزوویی ٧٠ لە سەدی خەڵكی ئێران ناچار بە كۆچڕەویی دەبن. 
بە هەموو ئەمانەیشەوە دەسەڵاتی ئێران نە تەنیا پلان و پەرچەكردارێكی شیاوی بۆ كۆنتڕۆڵكردن و بەڕێوەبردنی سامانە ئاوییەكان نەبووە بەڵكوو بە هەڵوێستی ناڕەوا و پەیڕەوكردنی سیاسەتی هەڵە لە كەرتی كشتوكاڵ و كەمكاری لە فەرهەنگسازی بۆ پاشكەوتی ئاو، خەسارێكی گەورەی لەچارەنووسی نەسڵەكانی سەردەم داوە. دەوڵەتە یەك لە دوای یەكەكان بە مودیرییەتی نادرووست، لێدانی بەنداو، گواستنەوەی بێ حەساوی ئاو، كەڵكبردنی زیادە لە ئاوی ژێرعەەرز، بەهرەوەری زیادە لە دارستان و جەنگەڵەكان، پیسكردنی ئاوی دەریا و ڕۆخانەكان و بایەخ نەدان بە ژینگەی وڵات، بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانگەلێكی جیددی ژینگەیی كە تاوانەكەی خەڵكی سڤیل دەیداتەوە. 
بۆ نموونە، لە سەردەمی ڕۆحانی و ئەحمەدی نێژاد جەژنی بێ نیازی لە هاوردە كردنی گەنم گیرا بەڵام بە قیمەتی فەوتاندنی سەرچاوەكانی ئاو. بۆ بەرهەمهێنانی هەر تۆن گەنم ٢٥٠٠ مێتری چوارگۆشە ئاو پێویستە و بۆ هەر تۆن پستە ٧٥٠٠ مێتری چوارگۆشە بەڵام بۆ هەر تۆن پۆڵا تەنیا ٤ مێتری چوارگۆشە ئاو خەسار دەبێت.  بەپێی ئامارەكان، ٨٣٣ هەزار تۆن شووتی لە ساڵی ٩٣ی هەتاوی هەناردە كراوە، جێگەی ئاماژەیە بۆ بەرهەمهێنانی هەر كیلو شووتی ٤٠٠ لیتر ئاو سەرف دەكرێت، ئەمە بەواتای لە دەستدانی نزیكەی ٣٠٠ هەزار میلیارد لیتر ئاوە كە دەكاتە ٧ بەرابەری زەرفییەتی بەنداوی كەرخە كە گەورەترین بەنداوی ئێرانە.  لە بەرامبەردا و زیاتر لە داهاتی هەناردەكردنی شووتی، مەوزیان هاوردە كردووە كە میوەیەكی كەم ئاوە.
هەروەها بەهۆی نەبوونی بەرنامە و یاساگەلی تایبەت بە پاراستنی ژینگە، زۆربەی ئەو سەرچاوە ئاوییانە كە ماونەتەوە، ئالوودە بوون و بە كەڵكی خواردنەوە و ئیستفادە نایەن. لە لایەكی دیكەوە بەهۆی نەبوونی پەروەردەی درووست، ڕێژەی ئۆلگووی مەسرەفیی ئاو بۆ هەر تاكێكی ئێرانی چ بۆ سەرفی شەخسی و چ لە كەرتی كشتوكاڵ، ٤٠ تا ٧٠ لیتر لە ڕۆژدا زیاتر لە ڕێژەی مامناوەندی جیهانییە كە ڕۆژانە بەواتای فەوتانی ٣.٢ میلیارد لیتر تا ٥.٦ م لیتر ئاوە.  ئەمە لە كاتێكدایە ڕێژەی مامناوەندی بارینی باران بە بەرچاوگرتنی ٢٠ ساڵی پێشوو، نزیكەی ٤٠٠ میلیارد مێتری چوارگۆشەیە لە ساڵدا. زیاتر لە ٩٠ لەسەدی ئەم ڕێژەیە لە كەرتی كشتوكاڵ سەرف دەبێت كە تەنیا ١٠ لەسەدی بەرهەمهێنانی ناڕووتی ناوەكیی ئێران و یەك لە چواری هێزی كار لەخۆ دەگرێت و ئەركی سەر شانیەتی ئەمنییەتی خۆراكیی ٨٠ میلیۆن كەس دابین بكات بەڵام (نزیك بە ٥٠ لەسەدی ئەم ئاوە بە فیڕۆ دەچێت) و توانای تێركردنی تەنیا ٦٦ لەسەدی حەشیمەتی ئێرانی هەیە (كارایی ٣٥ لە سەد). كەمتر لە ٥ لە سەدی ئەم ئاوە بۆ خواردنەوە و تەندرووستی بەكار دێت و نزیكەی ٥ لەسەد بۆ پیشەسازی تەرخان كراوە. 
هاوكات بەشێكی زۆر لە زەوی و مەزراكانی ناوچە كەم ئاوەكان خراونەتە ژێر كشتو كاڵ و بەواتای كێشانی دوایین شیرەی سەرچاوە ئاوییەكانە. بۆ نموونە دەشتی ناوەندیی كاشان بەهۆی بەهرەبەرداری لەڕادە بەدەر ئێستا شۆرەزارێكە كە توانای كشت و كاڵی تێدا نەماوە.
ئێران لە مێژەوە خەریكە لە سفرەی ئاوی ژێرعەرز (سەرچاوە بێگەڕانەوەكان) هەڵدەمژێت و ساڵانە ٤ میلیارد مێتری چوارگۆشە پۆمپاژ دەكاتە سەر زەوی. ئاستی پاشكۆی ئاوە ژێرزەوینیەكان لە ٥٢٠ میلیاردەوە بۆ ٤٠٠ میلیارد لیتری چوارگۆشە دابەزیوە. بەهۆی بەرزبوونی پلەی گەرما و بارینی كەم، تا ٣٠ ساڵی داهاتوو ٣٠ لە سەدی دانەوێڵە كەم دەبێتەوە. لە ٣٠ تا ٥٠ ساڵی داهاتوو سفرەی ئاوی ژێرزەوینی و پاشكەوتی ئاوی نزیك بە نیوەی پارێزگاكانی ئێران بە تەواوەتی وشك دەبن و ئەمە بە واتای تینووییەتیی حەشیمەتێكی ٥٠ میلیۆن كەسییە كە هیچ وڵاتێكی دیكە توانای بەخێوكردنیانی نییە. 
درووست كردن و لێدانی بێ حسێب و كتێبی بەنداو، ئاستی ئاوی ١٣ ڕۆخانەی كەم كردووە كە دەڕژانە گۆڵی ورمێ كە وا سەردەمانێك گەورەترین دەریاچەی ڕۆژهەڵاتی ناڤین بوو و ئێستا بە بەراوردی ١٩٩٥  نزیكەی ٦٥ لەسەد بچووك بووەتەوە. هەروەها لێدانی بەنداو لەسەر ڕۆخانەی كۆر، دەریاچەی بەختەگانی وشك كرد كە دووهەمین دەریاچەی گەورەی ئێران بوو. ئێستا گۆڵی ورمێ، گاوخوونی، هاموون، بەختگان، تەشت، بەهارلوو، كۆمجان، كافتەر، شادگان و هوورۆلعەزیم  بوون بە دەشت و كانگایەك بۆ جەولەی تەپوتۆز.  هەروەها زۆربەی چەم و ڕۆخانەكانی ئێران وەكوو سەرچاوەگەلێك بەتوانای گەڕانەوە، وشك یان  لە وشك بووندان.

بە پێی لێكۆڵینەوەیكی وڵاتی هولەند تا ٢٠ ساڵی داهاتوو  ڕێژەی نێوان ١٥ بۆ ١٩ لەسەد لە سەرچاوە ئاوییەكانی ئێران كە توانای گەڕانەوەیان هەیە، لەناو دەچێت و ئێران لەم ماوەدا ٤٠ لە سەد زیاتر پێویستی بە ئاوە ڕەوانەكان دەبێت. ئێران بۆ دەستخستنی ٤٠ میلیارد مێتری چوارگۆشە ئاو بە نرخی ئێستا، پێویستی بە ساڵانە ٨٠ میلیارد دۆلارە كە یەك و نیو بەرابەری فرۆشی ساڵانەی نەوتی ئەم وڵاتەیە. 
قەیرانێكی جیددی تر قەیرانی پیسیی هەوایە. تۆفانی تەپوتۆز لە ٣ ساڵی ڕابردوودا ١٠ بەرابەر زیادی كردووە. بەوتەی سازمانی تەندرووستیی جیهانی، پیسبوونی هەوا یەكێك لە مەترسییەكانی سەردەمە بۆ سەر گیانی مرۆڤ. بە وتەی ئەم سازمانە، ٣ شار لە ٥ شاری ئالوودەی جیهان لە ئێرانە و بریتین لە ئەهواز، سنە و كرماشان (یەكیان خووزستان و دوو لە كوردستان) كە ئاستی ئالوودەیی دەگاتە ٤ تا ٧ بەرابەری ڕێژەی ستانداردی جهانی. بە وتەی بەرپرسی گشتیی هاوكاری خەڵكیی لە سازمانی پاراستنی ژینگەی ئێران، خەساری گیانی بەبۆنەی پیسبوونی هەوا تەنیا لە تاران لەگەڵ كەوتنی ١٠٠ فرۆكەی بووئینگی ٥٠٠ كەسی بەراورد دەكرێت كە دەكاتە ٥٠ هەزار كەس لە ساڵدا. ئێران لە بوار چۆنایەتیی هەواوە لە نێوان ٩١ وڵاتی لێكۆڵراو لە پێگەی ٨٦دا وەستاوە و ئەم قیرانە لە ساڵدا ١٦ میلیارد دولار زیانی ژینگەیی پێدەگەینێت.
قەیرانێكی دیكە، قەیرانی لە دەستدانی جەنگەڵەكان و بە سەحرا بوونیانە. ڕێژەی جەنگەڵ و دارستانەكان لە ١٨ میلیارد هێكتارەوە بۆ ١٢ میلیارد هێكتار دابەزیوە و تەنیا ١٥ لەسەدی ئەم وڵاتە پۆششی گیایی هەیە. هەروەها ١.٢ میلیۆن هێكتار لە دارستانە "بەڕوو"ەكانی زاگرۆس بەهۆی ڕوانینی ئەمنییەتی، وشكەساڵی، ئاگركەوتنەوە، بڕینەوەی دار و هێڵی گواستنەوە و هەناردەكردنی نەوت و گاز لە بەین چوون. ڕیشەی دار بەڕوو ٤ تا ٥ مێتر دەچێتە ژێر زەوی و  كاریگەرییەكی زۆری هەیە لە مژینی ئاوی سەر زەوی. پێش بە پووكانەوەی خاك دەگرێت و ئەم ڕێژەیە توانای نفووزی ٥٠ میلیارد مێتری چوارگۆشەی ئاوی بوو، واتە ٤٠ لەسەدی بارینی ساڵانەی ئێران. بە پێی بەراوەردی كارناسانی نێودەوڵەتی نرخی هەر دار بەڕوویەك ٢٠٠ هەزار دولارە. هەر هێكتارێكی توانای مهار و جەزبی ٦٨ تۆن تەپ و تۆزی هەیە و ٢.٥ تۆن هەوای پاك و ئۆكسیژێن بەرهەم دێنێت. 
قەیرانێكی دیكە، قەیرانی خاكە. ئەمڕۆكە بەنداوەكان كێڵگەیكی گەورەی شۆردنەوە و فەوتاندنی خاكن هەروەها ١٢٠ میلیۆن سەر ئاژەڵ سەرچاوەی  گیایی دەخۆن بۆ بەرهەمهێنانی تەنیا ١٢٠ هەزار تۆن گۆشت لە ساڵدا، بە وتەی بەرپرسی سازمانی ژینگەی ئێران، ئەم ڕێژە بە نرخەكەی پووكانەوەی ١ میلیارد تۆن خاكە، پێكهاتنی هەر سانتی مێتری چوارگۆشە خاك ٧٠٠ تا٨٠٠ ساڵ دەخایێنێت. 
ئاستی خەسارچوونی خاك لە ئێران، سێ ئەوەندەی ڕێژەی مامناوەندی ئاسیا و بەرزترینە لە ئاستی جیهاندا. هەروەها خێرایی درووستبوونی خاك یەك لە شەشی خێرایی لە دەستدانی خاكە. پووكانەوەی خاك لە هەر هێكتاری ئێراندا، ٣٣  تۆن لە ساڵدایە كە ٥ بۆ ٦ بەرابەری ڕێژەی ستانداردی جیهانییە. ئێران ساڵانە ٢ میلیارد تۆن خاك لە دەست دەدات و نرخی هەر تۆن خاك ٢٨ هەزار دولار مەزەندە كراوە. بۆ نموونە ساڵی ٩٥ بەرزترین ئاستی بەرهەمهێنانی كشتوكاڵ بووە و سەرجەم بڕی ٤٧ تا ٤٨ میلیارد دولار داهاتی بووە، لە بەرامبەردا ٥٦ میلیارد دۆلار خاك لە دەست دراوە. لەوانەیە قەیرانی ئاو بە تێچووی زۆرەوە و بە شێوەگەلێكی تایبەت وەكوو شیرینكردنی ئاوی دەریا كە تێچوویەكی زۆری هەیە تیمار بكرێت، بەڵام وڵاتێكی بێخاك، هیچ ڕێگایەكی بۆ سەندنەوەی خاك نییە. 
بەپێی بەراوەردی بانكی جیهانی، تێچووی ساڵانەی خەساری ژینگە بۆ ئێران ٥ تا ١٠ لە سەدی بەرهەمهێنانی ناڕووتی ناوەكییە، ئەمە لە كاتێكدایە بە وتەی ئیدارەی حەساورەسیی دەوڵەتی ئەمریكا، گەمارۆكانی سەر ئێران بەهۆی بەرنامەی ناوەكی ئەو وڵاتە تەنیا ٤.١ لەسەد ڕێژەی بەرهەمهێنانی ناڕووتی ناوەكیی كەم كردەوە. بە پێی پێوەری كرداری ژینگەیی لە لایەن زانكۆی یێل و كلمبیا لە ساڵی ٢٠١٢، بە پێی ٢٢ فاكتەر، ئێران لە نێوان ١٣٢ وڵاتدا پێگەی ١١٤ بە دەست هێنا.
لە لێكۆڵینەوەی ناوەندی ستراتیژیكی سەرۆك كۆماری ئێران بۆ ١٠٠ كێشەی سەرەكیی ئێران لە داهاتوو، قەیرانی تەپوتۆز لە پلەی حەوتمدا، كاردانەوەكانی قیرانی ئاو لە پلەی هەشتم و قەیرانی پیسبوونی هەوا لە پلەی پازدەهەمدا وەستاوە. ئەمە لە كاتێكدایە تەنیا ٢/. لە سەدی بوودجەی ساڵی داهاتوو بۆ ئەم پرسە گرینگە تەرخان كراوە. باسی ژینگە هێشتاكە قوربانیی بەرژەوەندی سیاسی و ئەمنی، بەرنامەی پیشەسازی و كەرتی كشتوكاڵ دەكرێت. بەڵام قەیرانی ژینگەیی بۆ ئێران بووەتە قەیرانێكی ئەمنییەتی و مرۆیی، تیاچوونی سەرچاوە سرووشتییەكان دەبێتە هۆی قەیرانی ئابووری و ناتوانی لە  تێركردنی خەڵك، سەرهەڵدانی نائارامیی كۆمەڵایەتی، كەم بوونەوەی ڕێژەی سەرمایەگوزاری بەهۆی دەستڕانەگەیشتن بە سەرچاوە پێویستەكان، كەمبوونەوەی ستانداردی ژیان و تەندرووستی و تەمەنی مرۆڤ و دەیان گرفتی دیكە.
لە كۆتاییدا جێگەی جەخت كردنەوەیە لە سیكلی كاتیی ٢٠ تا ٣٠ ساڵی داهاتوو كاریگەرییە بابەتییەكانی ئەم كارەساتانە، بێڕەحمانە بەرۆكی خۆمان و مناڵەكانمان دەگرێت. ئەگەر ژینگەمان لێ سەندرایەوە، جێگایەكمان بۆ ژیان و مەجالێكمان بۆ داخوازییە ڕەواكانمان نامێنێت. پرسی ژینگە، پرسی ژیانە!


PM:09:24:11/03/2018




ئه‌م بابه‌ته 588 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌