خرۆشی ئەمجارە؛ شەڕێك بۆ ماف و نان و شوناس

ئۆمید تاهێری

لە كاتێكدا كە عەداڵەت بە پێوەری سەلیقە و حیكمەتی دەسەڵات پێناسە دەكرێت، هاوڵاتییەكی بێ وڵات و دەرەجە چەندم، زمان و بیر و ڕات لە بنەوە دەبڕدرێت، باڵای ئازادی تاكوو لەبەركردنی جلوبەرگەكەت كۆرت دەكرێتەوە، هەڵاوردنێكی چەند ڕەهەندی بەشێوە سیستێماتیك بەڕێوە دەچێت، سەرەكیترین مافەكانی ژیانت لێ زەوت دەكرێت، ناوچەكانت بووەتە پادگانێكی گەورەی نیزامیی و لەسەر بڕوا و باوڕە ڕەواكانت دەستبەسەر دەكرێیت، بێكاری و هەژاری لە كۆمەڵگادا پەنگی خواردووە، لاوانت لە سێدارە دەدرێن، منداڵان بە بندەستی و لە بندەستیدا پەروەردە دەكرێن، ژنان خراونەتەوە ناو یەغانی دیوەكان و لە ناچاری خۆیان دەسووتێنن، لاوێتی سەركوت دەكرێت، ئاگر لە كرێكاران بەر ئەدەن، كۆڵبەری بووەتە ئامرازێك بۆ بژێوی ژیان و هاوكات هەموو دەلاقەیەك بەرەو ژیانی شیاو داخراوە، تۆ و من و كۆمەڵگاش دەستە وەستان ناوەستین و لە بەرامبەردا كاردانەوەمان دەبێت. 
كوردستانی ڕۆژهەڵات لە هەمبەر خەفەقان و سیاسەتە نگریسەكانی كۆماری ئیسلامی لە چووار دەیەی ڕابردوودا، قەت سەری دانەنەواندووە و هەموو كات مەكۆیەك بووە بۆ بەرنگاری و دژایەتی لەگەڵ هەڵوێستە سەركوتگەرانەكانی ئەم ڕژیمە. شاخ و شەقامەكانی شاری كردووە بە پێناسەیەكی ڕوون و ئاشكرا بۆ ناڕەزایەتیی خۆی و ئەم بەرنگاربوونەوە هەر لە كۆچی مێژوویی مەریوان و بەرنگاریی نەتەوەیی ٢٨ی گەلاوێژ و دەنگی نا بۆ هاتنە سەركاری ئەم سیستمە لە سەرەتاوە هەتاكوو ئێستاش، لە شێواز و ڕواڵەتی جۆراوجۆر چ وەك خەباتی مەدەنی یان چەكداری و چ وەك چالاكی و جووڵانی تاك یان جووڵە و خرۆشانی كۆمەڵگا بەردەوام بووە.
ماوەیەكی پێش لە بانە كوژرانی دوو كۆڵبەر بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزەكانی ڕژیم، وەكوو نموونەیەكی ئاشكرا لە ناعەداڵەتی و ئاپارتایدێكی ئابووری كە بە برسییەتی ئەتهێڵیتەوە و بە گوللە تێرت دەكا، بووە هۆكاری ناڕەزایەتییەكی جەماوەری كۆمەڵگایەك كە لە ساڵێكدا زیاتر لە ١٤٠ كۆڵبەری لێكوژراوە. ئەم دژەكردەوە لە شارە سنوورییەكانەوە دەستی پێكرد و تا ناو قووڵایی سنوورە دەستكردەكان گوازرایەوە. لە دوای ماوەیەكی كورت و ئەمجارەیان بەبۆنەی گشتپرسیی سەربەخۆیی لە باشوور، شەقامی زۆربەی شارەكانی ڕۆژهەڵات بووە مەكۆی تاكی یاخی بوو كە قۆڵبەقۆڵی یەك و شانبەشانی یەكدی، بە گوڵ و شیرینی و هەڵپەڕكێ بەگژ تاریكی و ئەستەمایەتیی نەتەوەییدا چوونەوە و لەناو مانگی محەڕەمی ڕەشدا وانەكانی هاوخەباتی و یەكێتی و سەركەوتن و ڕەنگامەیی دووپات كردەوە. 

ئەگەرچی ووشیاری، هەڵوێست و بانگەشە و ڕێكخستنی حیزبەكان لەم ڕووداوانەدا ڕێخەر و بزوێنەری گەل بوو، بەڵام ئەوە دەنگی ناڕەزاییەتیەكی قووڵ و قەبووڵ نەكردنی كۆمەڵگایەك بوو كە كارد بە ئێسقانی گەیشتووە و بە هەموو تێچووەكانیشیەوە بە بەردەوام بوونی دەسەڵاتی ئێستا ڕازی نییە؛ یەكەم، هاواری گەلێك بوو بۆ نان و دووهەم، خرۆشانێك بوو بۆ دەستەبەركردنی مافە سرووشتی و ئینسانییەكان كە یەكێكیان قەیرانی شوناسە. لە خاڵی یەكەمیندا چینی هەژار و خوارەوەی كۆمەڵگا هاتە سەر شەقام و لە دووهەمیاندا چینە مامناوەندەكانی و بازاڕ و ئاییندارانیش هاتنە پشت سەرهەڵدانەكان. ئەم دوو وانەیە تەمرینێكی سەركەوتووانە و ڕوونكەرەوی گۆڕانێكی بنەڕەتیی و دەسپێكی قۆناغێكی نوێی ڕۆژهەڵات بوو كە هەوێنی ڕاپەڕینێكی گشتگیر و هەژێنەری بەدواوەیە. 
پێویستە لە پێشدا ئاماژە بە چەند خاڵی گرینگی زەمانی-مەكانی بدەین: 
١- ئێران بە گشتیی و ڕۆژهەڵات بە تایبەتی، بۆشكەیەكی گەورەی بارووتە كە تا ئێستاش بە فێڵ و زەبر و زەنگی ڕژیم بەدوور لە گڕ ماوەتەوە. لە ئێران هەموو ڕەوایی و خوێندنەوەی شوناسی تاك و كۆمەڵگای بە فارسەوە بەستراوە و وەكوو كاردانەوەیەكی پێچەوانە، شوناسخوازی و مافخوازی پەرەی سەندووە و لە تورك و كورد و بەلووچ و عەرەب و ... بەدوای سەرەتایی ترین مافەكانی خۆیانەوەن. هەر بۆیە ئەم گەلانە بە خولیای ڕزگارییەوە بە هەر بیانوو و بۆنەیەكەوە، ناڕەزایی خۆیان دەردەبڕن.
زۆربەی خەڵكی ئێران بە فارسیشەوە، لە شێوازی بەڕێوەبردن و ژیانی ئێستایان ناڕازیین و لە گێژاوی نەبوونی ئاڵترناتیڤی باوڕپێكراو و ڕێكارێكی ڕوون و ڕزگاریدەر، تووشی سەرلێشێواویەك بوون كە توانای دۆزینەوەی ڕێگای درووستیان نییە. 
٢- خەڵكی ئێران و هەمیسان كوردستان چەند ئەوەندە لە جیاوازیی چینایەتی و هەڵاواردنی ئابووری بێزارن. خەڵك برسین و زیاتر لە ٦٠ لە سەدی خەڵك لەژێر هێڵی هەژاریدان، زیاتر لە ٣٠ لە سەدی خەڵك كاری بەردەوامیان نییە و ئەوەیشی كار دەكات مەعاشەكەی پێنادەن، هەڵكێشانی گرانی و لەكار كەوتنی كەرتی بەرهەمهێنان هاوكات لەگەڵ گەندەڵیی ئابووری و گەمارۆ ئابووریەكان، بووەتە هۆی ئابوورییەكی نزۆك و ڕووخاو. داهاتەكانی وڵات عادڵانە دابەش ناكرێت و یەك ژەمی خواردنی هەندێك كەس بووەتە بژێوی ژیانی مانگێكی بنەماڵەیەكی هەژار. دیاردەكانی پەراوێزنشینی و كارتۆنخەوی پەرەی سەندووە و لە نەبوونی كارخانە و كێڵگەی بەرهەمهێنان، دەستفرۆشی و كۆڵبەری هاوتای كار و بژێوە بۆ ژیانی چینی بندەست.
٣- لە ئاكامی سیاسەتی هەڵە و نەزانكاری بەو هەموو سەرچاوە سرووشتییانە لە ئێران و بە تایبەتی لە كوردستان، ئەم وڵاتە تووشی قەیرانێكی قووڵی ژینگەیی بووە و دەرئەنجامەكانی بەزوویی لە كەرتی كشتوكاڵ و خواردن و خواردنەوەدا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی كێشەگەلێكی بەرفراوانتر لە بوارە ئابووری، كۆمەڵایەتی و حەشیمەتیەكاندا. 
سەرهەڵدانەكانی ئەم دواییە و تەشەنەی بۆ شارەكانی دیكەی كوردستان، چەند جیاوازییەكی تایبەت و چەند پەیامێكی نوێ
١- ناڕەزاییەكانی ئەم دوواییە هاوتەریب بوو لەگەڵ سیاسەت و ستراتیژی نوێی حیزبەكان. حیزبەكان لە دوای ٢٠ ساڵ پەراوێزكەوتوویی لەژێر چەمكی ڕۆژهەڵات تەوەریدا بۆ جارێكی دیكە خۆیان نوێكردەوە، ئاسۆیان بردەوە ڕۆژهەڵات و پێوەندیی خۆیان زیاتر لە جاران تووندوتۆڵتر كردەوە. لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا ئەم حیزبانە چ بە ئاشكرا و چ بە نەهێنی، چ لە ڕێگەی خەبات و كاری مەدەنی و چ لە ڕێگەی نیزامیەوە ڕوویان لە ناوخۆ بووە و كارنامەشیان ئەگەر پڕدەسكەوت نەبووبێت، بە خوێنی شەهیدان ڕازاوەیە. حیزبەكانی ڕۆژهەڵات بە هەموو كەم و كوڕییەكانەوە ئێستاش تەنیا سەرچاوە و مەرجەعی ناسراو و باوڕپێكراوی خەڵكن كە ڕێكیان دەخات و بە ئامانج و ئاواتەكانیان هیوا دەبەخشێت. خەڵك بەو بڕوایە گەشتوون كە چیتر تەنیا نین و ئامراز و ڕێكخراوە و حیزبێك بۆ پاڵپشتی و سەرخستنیان بوونی هەیە بۆیە بە هەر بیانوو و لە هەركاتێكدا بە دەم بانگەوازەكانیانەوە دەچن و چارەنووسی خۆیان بەوانەوە گرێ دەدەن. 
٢- سەرهەڵدانەكانی ئەم دوواییە هاوكات بوو لەگەڵ پرسی بەڕێوەچوونی ڕێفراندۆم و پرسی سەربەخۆیی لە كوردستانی باشوور. كۆمەڵگا بەپێی ڕابردوو و تەعەلوقات و بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی، پەیوەندییەكی بزۆز و ئۆرگانیكی هەیە. لە ئەگەری قیران و سەرهەڵدان لە یەك شوێندا، دەیگوازێتەوە بۆ شوێنەكانی دیكە، هەر جووڵەیەك پاڵپشتی و پشتیوانی لایەن و شوێنەكانی دیكە بەدوای خۆیدا دێنێت و هەنگاوێكی گرینگ بۆ سەربەخۆیی لە پارچەیەكی كوردستان، جیا لە ئاكام و دەرەنجامەكانی، لە سەر بەشەكانی دیكەش كاریگەری دەبێت؛ جەماوەرێك كە شوناس و مافی خۆیان لە چوارچێوەیەكدا بە فەوتاو و خوراو دەزانن، بە ئاوەها كاتالیزۆرێكەوە ورە و وزەیەكی تایبەتیان پێ دەبەخشرێت. 
٣- خرۆشەكانی ئەم دواییەی كوردستان هاوشان بوو لەگەڵ ناڕەزایەتیی چین و توێژە جۆراوجۆرەكانی كۆمەڵگای ئێران. خەڵكی ئێران و كوردی بندەستی ئەو وڵاتە بە دوو ئەوەندە، لەباری دەروونییەوە ڕووخاون، تەحقیركراون، بێهیوا بوون و لە سەركوت و گوشار و خنكاندن ماندوون. بەدوای خاك و سامانەیەك بۆ ژیانی نوێدا دەگەڕین و لەو ئاستەدان كە هەر ڕووداو یان پێشهاتێك ببێتە هۆی دەربڕینی تووڕەییە درێژماوەكانی. مامۆستایان، كرێكاران، خوێندكاران، ژنان و لاوان لە مەیدانن و ڕۆژ نییە هەواڵی تێكهەڵچوون و مانگرتن و ناڕەزایەتیی مەدەنییانە لە ئێرانەوە نەبیستین. مانگرتن و خۆپیشاندانی كرێكاران بە بەردەوامی ڕوو لە هەڵكشانە. خەڵك بەبۆنەی خواردنی پارەكانیان لەلایەن ناوەندە بانكی و داراییەكانەوە شەوانە لەسەر شەقامەكان دەخەون. كۆمەڵگای مەدەنی شیڵگیرانە داوای ئازادیی بەندكراوانی سیاسی، بەشداری ژنان لە كۆمەڵگا و دەستەبەركردنی مافەكانی دەكات. 
٤- هەروەها خرۆشی جەماوەریی ئەم جارە هاوكات بوو لەگەڵ بەرەیەكی جیهانی دژی ئێران و دەنگدانەوەیەكی بەرچاوی لە ئاست مێدیای جیهانیدا هەبوو. ئێران لە سێ وڵاتدا حوكم دەكات و لە چەندین وڵات ئامادەیی و حوزووری سیاسی و نیزامی هەیە و بەهۆی دەستێوەردان و سیاسەتی دەرەكیی هێرشبەرانە، گوشارە دەرەكی و ناوچەییەكانیش بەرامبەری بەرز بووەتەوە و ئەم وڵاتە لە مەترسیی كاتیەوە بووەتە دوژمنێكی ستراتیژیك.
كۆماری ئیسلامی بە گەمارۆدانی قودرەت و سروەت و بە گرتنەبەری سیاسەتی پاكتاوكردن و سڕینەوەی دژبەران، هەمووكات هەوڵی داوە تاكوو ویست و خواستی خۆی بەسەر كۆمەڵگادا بسەپێنێت و دەسەڵاتی خۆی یەكپارچە و هێزە ناوەندییەكەی بە هێز بێڵێتەوە، بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجانەش لە هەموو هێز و توانای سەربازی و ڕێكخراوە تۆقێنەرەكانی كەڵكی وەرگرتووە و بە مێكانیزمگەلی جۆراوجۆر هەموو كون و كەلەبەرەكانی گۆڕان و گۆڕانخوازیی داخستووە. هاتنی ڕێفورمخوازەكانیش بێجگە لە دووپات كردنەوەی ئەزموونێكی دۆڕاو گۆڕانێكی ئەوتۆی درووست نەكردووە و بەدواشیدا لە سەردەمی ڕۆحانیدا بچووكترین كرانەوە و ئاڵوگۆڕێكی سیاسی_كۆمەڵایەتیی دڵخۆشكەر نەبینرا و تەنانەت پۆستە دەستە چەندمەكانیش، وەكوو پارێزگار و موعاون و ڕاوێژكار بە كمینەكان نەسپێردران. جوودایی و جیاوازیە بنچینەییەكانی گەلانی ئێران و ململانێی نێو باڵەكانی دەسەڵات، خەڵكی بەسەر چەند بەرە و هەر بەرەیەكی لە نێو چەند كەرتدا دابەش كردووە و ئەمە سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە كە بەپێچەوانەی پرۆپاگاندای ڕژیم، ئەو دەسەڵاتە یەكجار شكەنەندە و لەرزۆكە. ئەگەرچی سیگناڵگەلێكی هاوشێوەی ڕاپەڕین لە سەرانسەری ئێران دەبیسترێت، بەڵام نەبوونی ئەزموون، ڕێكخراوەی ڕەسەن و ڕێبەرایەتییەكی سیاسی-سێنفیی ووشیار لەو ناوچانەدا، ڕۆژهەڵات و خەباتەكەی بەشێوازێكی نەزەری و پراكتیك بردووەتەوە مەدارێكی سەرترەوە و ئەم دیاردە خۆهاوئاهەنگ كردن و هاوهەنگاوی لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانیدا زیاتر لە جاران سەخت كردووە.
بزووتنەوەی كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات هەموو كات خوازیاری چارەسەركردنی كێشەكانیەتی لە ڕێگای ئاشتیخوازانەوە، هەر لە سازكردنی كەمپەین، مانگرتنی سەراسەری، سەرتاشینی مامۆستای مەریوانی، شكاندنی تاپڕ و قەدەغەی ڕاو، كێڵانی دارستانەكان و لەناوبردنی ژێنگە و پێشگرتن لە سەقامگیربوونی كولتووری ژینگەپارێزی و دەیان نموونەی بابەتیی دیكە، هەوڵی داوە خۆی و كۆمەڵگا هەنگاوێك بەرەو پێش ببات، بەڵام لە ئەگەری ناكارامە بوونی ئەم ڕەوتە، بژرادەی دیكەیشی لە بەر دەستدایە. لە نێوان ناوچەیەك كە لە دوای سەرهەڵدانی شارستانییەت و پێشكەوتوویەكی بێ وێنەوە، بەرەو خوار بوونەوەیەكی ناوەكی و دواكەوتوویی و قین و شەڕ و نەهامەتییەكان لەسەر دەستی وڵاتانی داگیركری یەك لەدوایەك بەسەر كورستاندا فەرزكراوە و كوردستان بە هەموو ئەو غەدرانەی كە لە ڕووی جوگرافیا یاخود لە ڕووی غەرەزەوە لێی كراوە، بەردەوام وڵاتێكی زیندوو و كۆڵنەدەر و ڕەنگاوڕەنگ بووە. كوردستانی ڕۆژهەڵات وەكوو بەشێك لەم نیشتمانە گشتیە، پێناسەیەكی ڕوون و ئاشكراو و زیندووی لە مرۆڤایەتی و خەبات و تێكۆشان هەیە. بێگومان نەتەوەیەك كە یەكەمین شارستانیەتیی لەم ناوچە كەونارادا هەبووە، خاوەنی یەكەمین ئیمپراتۆریا بووە، بۆ یەكەمین جارەكان كشت و كاڵی كردووە و زمانی دایكیی زۆربەی زمانەكانی دەور و بەریەتی، ناچێتە ژێر ڕكێفی هیچ چەشنە سۆڤێنیزمێكەوە. 
ئەزموونی حكومەت و دەوڵەتداریی كۆماری ئیسلامی ئێران فەشەلی هێناوە و بووەتە نموونەی دەسەڵاتێكی فاشیستی و مۆركی ناكارامەیەوە و دێر یان زوو بە بچووكترین موحەركی ناوەكی یان دەرەكیی بنەماكانی لەبەریەك هەڵدەوێشێتەوە. پێویستە كۆمەڵگای كوردی و حیزبەكانیش بۆ هەر ڕووداو و ئەگەرێكی كاتی_ لە ناكاو یان لە ڕاستای ڕابوونێكی پلان بۆ دارێژراو، ئامادە بن و بۆ ئامادەسازیی سەخت ئەفزاری_ نەرم ئەفزاری و دابینكردنی كەرەستە پێویستەكان هاسانكاری بكەن. پێویستە بە زووترین كات خەڵك لەم سەرلێشێواییە دەربێنن، بەرنامە و ڕێگا و شێوازی خەباتی خۆیان ڕوون كەنەوە و خۆیان ساق كەنەوە لە چوارچێوەی ئێراندا بە دوای مافە ئینسانی و سرووشتییەكاندا دەگەڕێن یاكوو لە چەمكی كوردستانییەوە مافە نەتەوەییەكان دەستلەبەر دەكەن. بەڵام ئەوەی ئاشكرایە چ بە شەڕ و چ لە ڕێگای ئاشتی، ڕێگای ڕزگاری ڕۆژهەڵات لە تارانەوە تێپەڕ دەبێت. 
كات بەزوویی تێپەڕ دەبێت و كۆبوونەوەی حیزب و لایەنەكان لە دەور پلاتفورمێكی هاوبەش بۆ هاوكاری و هاودەنگی و هاوخەباتی زەروورەتێكی گشتگیرە؛ بەرژەوەندیی باڵا هەموو كات بۆ ئێمە ئەولەوییەت بووە و هیوادارم ئەحزاب و لایەنەكانی دیكەش بەو عەقڵییەتە و بەو ئاستە لە هەست بە بەرپرسایەتیی بگەن و دەست بەكاربن بۆ گۆڕانێكی گەورە و بنەڕەتی.



PM:11:26:08/10/2017




ئه‌م بابه‌ته 281 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌