بڕگەی ئاوابوونی ڕێككەوتنە ناوكییەكەی ئێران ئاوا دەبێت؟

خەسرەو ئەڵماسی

لە ماوەی كەمتر لە دوو حەوتووی دیكەدا، سەرۆكی ئەمریكا دەبێت بڕیارێكی مێژوویی بدات لە سەر ئەو ڕێككەوتنەی بە خراپترین ڕێككەوتنی مێژووی ئەمریكا ناوی بردووە و لە وتارەكەشی لە كۆبوونەوەی گشتیی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان‌ بە مایەی شەرمەزاری بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكان پێناسەی كرد. لە ناوەڕاستی مانگی ئۆكتۆبەردا، بۆ جاری سێهەم نووسراوێك دەچێتە سەر میزی كاری سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكان بۆ پشتڕاستكردنەوەی ئەوەی ئێران بەپێی مەرجەكانی مامەڵەكە هەڵسووكەوتی كردووە و كۆنگرەی ئەمریكا لەوە دڵنیا بكاتەوە هێشتنەوەی ڕێككەوتنەكە لە بەرژەوەندیی ئاسایشی نیشتمانی ویلایەتە یەكگرتووەكاندایە. لەوە ناچێت ئەو واژۆیە بە ئاسانی بكرێت و بڕیاردان بۆ واژۆنەكردنیشی سانا نییە.

لە كاتێكدا سەرۆكی ئەمریكا و باڵیۆزی ئەو وڵاتە لە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دژی ڕێككەوتنەكەن‌ و بڕوایان وایە مۆركردن و جێبەجێ كردنی تەنیا لە قازانجی ئێران شكاوەتەوە و بەرژەوەندیی ئەمریكا ڕەچاو نەكراوە، بەڵام زۆرێك لە كاربەدەستانی دیكەی ئەمریكا لەوانەش بەرپرسانی باڵای وەزارەتی دەرەوە و ئاسایشی نیشتمانی و چەند ژەنڕاڵێكی پلە بەرز لەگەڵ هێشتنەوەی ڕێككەوتنەكەن و پێیان وایە ئێران مەرجەكانی ڕێككەوتنەكەی ڕەچاو كردووە و ڕیپۆڕتەكانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ناوكیش پابەندبوونی ئێرانیان بە مەرجەكانی مامەڵەكە سەلماندووە. دژبەرانی پووچەڵكردنەوەی مامەڵەكە لە سەر ئەو باوەڕەن كە لە ئەگەری هاتنە دەرەوی ویلایەتە یەكگرتووەكان‌ لە ڕێككەوتنەكە، هاوپەیمانە ئەورووپییەكان پشتگیریی ئەمریكا ناكەن و بەو هۆیەوە، پابەندێتی ویلایەتە یەكگرتووەكان بە ڕێككەوتنە نێودەوڵەتییەكانی دەكەوێتە ژێر پرسیارەوە و بە تایبەتی هەر ئەوەش دەبێتە هۆی ئەوەی كە هەوڵە سیاسی و دیپڵۆماسییەكان بۆ چارەسەركردنی كێشەی ناوەكیی كۆریای باكوور تووشی جۆرێك لە شكست و لەرزۆكی بن.

پێدەچێت تڕامپ بڕیاری خۆی دابێت لەوەی كە چی لە ڕێككەوتنەكە دەكات، بەڵام تا ئێستا بۆ كەسی نەدركاندووە و تەنانەت داوای سەرۆك وەزیرانی بەڕیتانیاشی بۆ ئاگادار كردنەوەی لە بڕیارەكەی ڕەت كردۆتەوه. كۆشكی سپی پێی وایە كە هێشتنەوەی مامەڵەكە بەو شێوەیەی ئێستای‌، بە هیچ شێوەیەك ڕێپێدراو و لە بەرژەوەندیی ئەمریكادا نییە و بۆ دووركەوتنەوە لە مەترسییەكانی تەریك كەوتنەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ئەگەری پووچەڵكردنەوەی تاكلایەنە، دەیانەوێت بەرپرسیارێتی كێشەكان بخەنە ئەستۆی ئێران. بۆیه،‌ كاربەدەستانی ئەمریكایی هەوڵ دەدەن ئەو گوتارە بهێننە ڕۆژەڤەوە كە واژۆنەكردنی نووسراوەكەی ئۆكتۆبەر بۆ سەلماندنی پابەندبوونی ئێران بە مەرجەكان بە مانای پووچەڵكردنەوە یاخود هاتنە دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ڕێككەوتنەكە نییە. ‌لە ئەگەری واژۆ نەكردنی نووسراوەكە، كۆنگرە لە ماوەی شەست ڕۆژدا گەمارۆكانی بە سەر ئێراندا دەسەپێنێتەوە و لە پراكتیكدا، ئەمریكا لە ڕێككەوتنەكە نەهاتۆتە دەرەوە بەڵام كاریشی پێ ناكات. لە دۆخێكی ئەوتۆدا كە ڕێككەوتنەكە هیچ دەستكەوتێكی ئابووریی بۆ ئێران نامێنێت و گەمارۆكان دەگەڕێنەوە، ئێران ناچار دەبێت ڕێككەوتنەكە لەلایەن خۆیەوە هەڵوەشێنێتەوە و بەرپرسیارێتی هەڵوەشاندنەوەكە دەكەوێتە ئەستۆی. 

لەگەڵ ئەوەی پێدەچێت ئەو سیناریۆیەی سەرەوە بە دڵی تڕامپ و دژەكانی مامەڵەكە بێت، بەڵام پلانی دووەمی كۆشكی سپی كە بە هاوتەریبی كاری بۆ دەكرێت و زۆربەی بەرپرسانی وەزارەتەكانی دەرەوە و بەرگری و ئاژانسی ئاسایشی نیشتمانی پشتگیریی دەكەن، دووبارە دانوستان كردنەوەی مامەڵەكەیە. بیرۆكەیەك كە لەو ڕووەوە گەڵاڵە بووە هێشتنەوەی ڕێككەوتنەكە بەو شێوەیەی ئێستای لەخۆدەگرێت، بەڵام خوازیاری زیادكردنی ڕێككەوتنێكی تەواوكەرە كە لەسەر كێشە ماوەكان و چۆنیەتی چارەسەركردنیان پەیوەستی رێككەوتنە سەرەكییەكە بكرێت. لەم ڕێككەوتنە تەواوكەرەدا، كە ئیسرائیل لەوە دەچێت پشتگیریی بكات و فەڕەنساش كراوەیی و ئامادەیی خۆی بۆ دەربڕیوه، كێشەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئێران دانوستانیان لەسەر دەكرێتەوە؛ لەوانەش سێ بابەتی گرنگی كە باسیان لێوە دەكرێت ڕێككەوتنیان لەسەر بكرێت ئەمانەن: بڕگەی رۆژاوا بوونی مامەڵەكە، پڕۆگرامی مووشەكیی بالیستیكی ئێران و هەروەها ئەو هەڵسووكەوت و كردارانەی ئێران كە ناسەقامگیریی لە ناوچەكە پەرەپێداوە و بە بەرجەستەكراوی پشتگیری ئێران لە گرووپە تیرۆریستییەكان. 

ئەو بڕگەیەی بە بڕگەی ڕۆژاوابوونی ڕێككەوتنەكە ناوی دەركردووە، لە ڕاستیدا ئەو نیگەرانییەی لای ئەمریكا و هەندێك لە هاوپەیمانەكانی بە تایبەت ئیسرائیل و سعوودیە دروست كردووە كه ئەم ڕێككەوتنە بەربەستێكی هەمیشەیی لە بەر دەم پڕۆگرامە ناوكییەكەی ئێران دانەناوە‌ و بە رەچاوكردنی مەرجەكان و پابەندبوون پێیانەوە لە ماوەی پانزە ساڵدا، چیدیكە بەربەستێك لە بەر دەم ڕێژیمەكەی ئێران نامێنێت بۆ ئەوەی پەرە بە پڕۆگرامە ناوكییەكەی بدات. ئەوەش نیگەرانییەكەی زۆری لای سەرۆكی نوێی ئەمریكا دروست كردووە و پێی وایە دەبێت ئەو بەربەستە لە بەربەستێكی كاتییەوە بۆ بەربەستێكی هەمیشەیی بگۆڕدرێت. 

بابەتێكی دیكەی جێی نیگەرانی ویلایەتە یەكگرتووەكان و هاوپەیمانەكانی، پڕۆگرامە مووشەكییە بالیستیكییەكەی ئێرانە. سەبارەت بەم پڕۆگرامە، تەنانەت وڵاتانی ئەورووپیش هاوڕا و پشتیوانی سەرۆكی نوێی ئەمریكان و هەموو باوەڕیان وایە تاقیكردنەوە مووشەكییەكانی ئێران پێچەوانەی مەرجەكانی رێككەوتنەكەن و پێویستە ئێران پەرەپێدانی پڕۆگرامە مووشەكییەكەی رابگرێت. بە هەمان شێوە، وڵاتانی هاوپەیمانی ئەمریكاش لە ناوچەكە و لە سەرووشیانەوە ئیسرائیل و سعوودیە پرۆگرامە مووشەكییەكەی ئێران بە هەڕەشە و مەترسی گەورە بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانی خۆیان دەزانن و لە هەموو بۆنە و كۆبوونەوەیەكدا، نیگەرانییەكانی خۆیان دەربڕیوە و داوایان لە ویلایەتە یەكگرتووەكان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كردووە بەربەستێك بۆ پرۆگرامە مووشەكییەكەی ئێران دابندرێت و پێش بە پەرەپێدانی زیاتری بگیرێت.

سیاسەت و جووڵەكانی ڕژیمی ئێران لە ناوچەكەش، یەكێكی دیكە لە هۆكارەكانی نیگەرانی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە رێككەوتنەكەیە. بەو شێوەیەی ئێستای، ڕێككەوتنەكە هیچ بەربەستێكی لە بەردەم هەنگاو و كردارەكانی ئێران بۆ پەرەپێدانی ناسەقامگیری و دەستێوەردان لە كاروباری وڵاتانی ناوچەكە دیاری نەكردووە و بە پێچەوانەوە، لادانی گەمارۆكان و دەسكەوتە ئابوورییەكانی ئێران لەو رووەوە، نەبوونەتە هۆی ژیانێكی باشتر بۆ خەڵكی ناوخۆی ئێران، بەڵكوو ڕژیمی ئێڕان لەو سەرچاوە ئابوورییانە بۆ دەستوەردانی زیاتر لە كاروباری وڵاتانی ناوچەكە و پەرەپێدان و بڵاوەكردنی ئاژاوە و ناسەقامگیری كەڵكی وەرگرتووە. لەوەش پڕ مەترسیتر، پشتگیریی سیاسی و دارایی و نیزامیی ئێران بۆ گرووپە تووندڕەوە تیرۆریستییەكان و هەروەها میلیشیا شیعەكان ناڕەزایەتی و نیگەرانیی زۆری لای وڵاتانی ناوچەكە و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دروست كردووە. 

بۆیە لە پلانی دووەمدا، لەوە دەچێت ویلایەتە یەكگرتووەكان، لەگەڵ هێشتنەوەی ڕێككەوتنەكە بەو شێوەیەی ئێستای، بەڵام بخوازێت لە سەر ئەو بابەتانەی سەرەوەش گفتوگۆ و دانوستان بۆ ڕێككەوتنێكی تەواوكاری لەگەڵ ئێران دەست پێ بكاتەوە و بەو شێوەیە نیگەرانییەكانی خۆی و هاوپەیمانەكانی لەمەڕ پڕۆگرامە ناوكییەكە و پڕۆگرامە مووشەكییەكە و هەروەها هەڵسووكەتی رێژیمی ئێران لە ناوچەكە بڕەوێنێتەوە. لە ناو وڵاتانی پێنج كۆ یەك، تا ئێستا فەڕەنسا بە شێوەیەك لە شێوەكان كراوەیی و ئامادەیی خۆی بۆ رێككەوتنێكی تەواوكاری لەو شێوەیە نیشان داوە. پێدەچێت ئەگەر ڕەزامەندیی ئێران بۆ دانوستان لەسەر ئەو بابەتانە بۆ گەیشتنە ڕێككەوتنێكی تەواوكاری مسۆگەر بكرێت، تڕامپ بۆ جاری سێهەم واژۆ لە سەر نووسراوەكە دەكات و دانوستانەكان دەست پێ بكەنەوە. 

لە وتارەكانی ڕێبەرانی سیاسی و نیزامیی ئێرانەوە بەردەوام دەبیستین كە بە كشانەوەی ئەمریكا لە ڕێككەوتنەكە و گەڕاندنەوەی گەمارۆكان، ئێران دەسبەجێ دەست دەكاتەوە بە پیتاندنی یۆرانیۆم و دەستپێكردنەوەی پڕۆگرامە ناوكییەكەی. بەڵام لە هەمان كاتیشدا، كاربەدەستانی ئێرانی بە بەردەوامی جەخت لە سەر ئەوە دەكەنەوە كە ئەوان پابەند دەبن بە مەرجەكانی ڕێككەوتنە و یەكەم لایەن نابن لە ڕێككەوتنەكە پاشەكشە بكەن. لە هەمان كاتدا، زۆربەی بەرپرسانی ئێرانی، دووبارە دانوستاندن كردن لە سەر ڕێككەوتنە ناوكییەكە ڕەت دەكەنەوە و لای ئەوان ئەو بابەتە كۆتایی پێ هاتووە و دۆسیەكەی داخراوە. بەڵام پێدەچێت لە ژێر گوشار و هەڕەشەكانی سەرۆكی نوێی ئەمریكا، ئێرانیش جۆرێك لە نەرمیی نواندبێت سەبارەت بە گفتوگۆ لە سەر بابەتەكانی دیكە و وەزیری دەرەوەی ئێران بە ڕوونی لە تویتێكدا وتوویەتی ئەگەر ویلایەتە یەكگرتووەكان خوازیاری وەرگرتنی ئیمتیازی زیاترە، دەبێت ئیمتیازای زیاتریش بدات. ئەمەش بە بڕوای زۆرێك لە بەرپرسانی ئیدارەی پێشووی ئەمریكا یەكێكە لە كێشەكان؛ لە ڕاستیدا، ڕێككەوتنە ناوكییەكە زۆربەی ئەو ئیمتیازانەی بە ئێران داوە كە ئەمریكا دەیتوانی دانوستانی لە سەر بكات و هەر ئەوەش هێزی مانۆڕی سەرۆكی ئێستای ویلایەتە یەكگرتووەكانی بەرتەسك كردۆتەوە. پێدەچێت لابردنی دۆسیەی مافی مرۆڤ لە ناوخۆی ئێران لە‌ لیستی ئەو بابەتانەی بۆ ڕێككەوتنی تەواوكاری ئاماژەیان پێدراو و وازهێنان لە سیاسەتی گۆڕینی ڕژیم ئەو ئیمتیازانە‌ بێت ڕژیمی ئێران وەك دەسكەوت بۆ خۆی مسۆگەر بكات. 

ناوەڕاستی مانگی ئۆكتۆبەر، گۆڕانكارییەكان لە سیاسەتی نوێی ویلایەتە یەكگرتووەكان بەرامبەر هەڕەشە و مەترسییەكانی ئێران دەردەكەون و بڕیاری واژۆ كردنی بە مەرج یان واژۆ نەكردنی نووسراوی سەلماندنی پابەندێتی ئێران بە مەرجەكانی رێككەوتنە ناوكییەكە، گۆڕانی گەورەی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لێ دەكەوێتەوە. دەرەنجامەكانی گوشار و نیگەرانییەكانی ئیسرائیل و سعوودیە و ئاماژەكانی دەركەوتنی پراكتیكی هاوپەیمانی نوێ دژی ئێران خۆیان دەردەخەن. لە هەمان كاتدا، ئەگەرەكانی ڕەچاوكردنی ئازار و خواستەكانی خەڵكی ناڕازی لە ناوخۆی ئێرانیش لەو ڕێككەوتنە تەواوكارییە، ئەگەر بچێتە ڕۆژەڤەوە، بە دیار دەكەون. هێندەی نەماوە بزانین ئەو بڕیارەی دۆناڵد تڕامپی سەرۆكی ئەمریكا لە سەر مامەڵە ناوكییەكە داویەتی و تا ئێستا ئاشكرای نەكردووە، چییە و لە ناو بژاردەكان كامیانی هەڵبژاردووە.‌  


PM:05:49:10/10/2017




ئه‌م بابه‌ته 234 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌