لە ئێران سیاسەت چۆكی بە ئاو و ژینگە داداوە

ئەردەڵان فەرەجی

ئەمڕۆژانە كە بەشێكی زۆری ئێران لە ژیر شەپۆلێكی بەرینی بەفر و باراندایە و بەفر و بارانیش سەرچاوەی سەرەكی ئاون لە ئێران نابێت ڕاستییەكی تاڵمان بیرباتەوە. ئەویش قەیرانی كەم ئاوییە لە ئێراندا.
حاشا هەڵنەگرە كە لە جیهانی ئەمڕۆدا، ئاو ئیتر تەنیا كاڵایەكی بەكاربەرەكی واتە مەسرەفی نییە، ئەمڕۆكە ئاو كاڵایەكی ستراتیژیك، ئابووری و پڕبەهایە و خاوەنی ئاو خاوەنی هێزی گەورەیە بۆ مشت و مڕ و دان و ستان و تەنانەت تێكدانی هاوكێشە سیاسییەكانی ناوچەكەی خۆیان و لە بەرامبەریشدا ئەو وڵاتانەی كە لە بەردەم هەڕەشەی بێ ئاوی و وشكەساڵیدان بە هەمان ڕێژەش لەبەردەم هەڕەشەی كۆچ و قات و قڕی و لاوازی و كێشەی ئاسایشی ناوخۆیین.
"ناسا" ( ڕێكخراوی نەتەوەیی هەوا و فەزای ئەمریكا) لە گۆڤاری "توێژینەوەی ژێئۆفیزیكی جوی" ئەنجامی ڵێكۆڵینەوە و توێژینەوەیەكی ناوەندەكەی بڵاوكردۆتەوە كە پێی وایە "ئەو وشكەساڵییەی دەیەی ڕابردوو كە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هاتۆتە ئاراوە، ڕەنگە خراپترین جۆری وشكەساڵی بێت لە مێژووی نزیك بە هەزار ساڵەی ئەم ناوچەیە". زانایانی ناسا مێژووی "ئاڵقەی دارەكە"یان لە ڕۆژهەڵاتی مەدیتەرانە –قبرس، ئیسرائیل، ئۆردۆن، لوبنان، توركیە و سوریە- تاوتوێ كردووە تا بزانن لە چ كات و سەردەمێكدا كەم ئاویی ڕوویداوە؟! بن كوك، نووسەری ڕاپۆرتەكەی ناسا و زانای گۆڕانكارییە ناوچەییەكان لە ئەنیستیتۆی زانستی فەزایی گاردی ناسا" بە پشت بەستن بە سەرچاوە مێژووییەكان و بەراورد كردنی لەگەڵ ئێستا دەڵێت: لە نێوان ساڵەكانی ١١٠٠٠ تا ٢٠١٢، وشكەساڵی لە مێژوودا سێ بازنەدا دۆزراونەتەوە كە بە پشت بەستن بە  سەرچاوە مێژووییەكان ئەم ناوچەیە خراپترین وشكەساڵی مێژووی ٩٠٠ ساڵەی خۆی ئەزموون كردووە و بۆ وێنە باس لە سوریە دەكات كە لە ناوچەی شام لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠١٢ نزیكەی لە سەتا ٥٠ (٥٠٪) وشكتر لە وشكەساڵ ترین دەورەكانی پێنج سەد ساڵی رابردوو و لە سەتا ١٠ تا ٢٠ وشكتر لە خراپترین وشكەساڵییەكانی مێژووی ٩٠٠ ساڵی ئەم ناوچەیەیە.
گومان لەوە دا نییە شێوەكردنی مرۆڤ لە سەر سروشت لە ماوەی سەد ساڵی رابردوو گەورەترین كاریگەری لە سەر گۆڕانە جەوی و ئاو و هەوای گۆی زەوی بووە. 
ئەگەرچی لێكۆڵینەوەكەی ناسا لێكۆڵینەوەیەكی زانستی ژئیۆفیزیكییە بەڵام باس لەوە دەكات لە كۆمەڵێك بەڵگە لە بەر دەست دان كە وشكەساڵییەكانی ٢٠٠٧ تا ٢٠١٢ لە پێكهاتنی ناكۆكی لە سوریە ڕۆڵی باڵایان بینیوە. ئەو وشكەساڵییە بۆتە تەشەنە سەندنی بەربڵاوی ئافەتی كشت وكاڵی و كۆچی بەرینی وەرزێران و بنەماڵەكانیان بۆ ناوەندی شارەكان و باس لەوەش دەكات كە سوریە و ئەو وڵاتانەی كە حوكمڕانییەكی لاواز و سیاسەتی ژینگەپارێزی و كشت و كاڵی ناجێگیریان بووە، وشكەساڵی كاریگەری سەرەكی لە ناڕەزایەتی و نائارامی سیاسی وڵاتەكانیان بووە و دەبێت.
بە پێی لێكۆڵینەوەكان ٣٣ وڵات تا ساڵی ٢٠٤٠ تووشی قەیرانی جیددی بێ ئاوی و وشكەساڵی دەبن. نیجێرییە، سوریە، سومالی و ئێستاش ئیران قەیرانی ئاو دەبێتە هۆی ناڕەزایەتی جەماوەری، كۆچ بە كۆمەڵ، ڕاپەڕین یان شەڕی هەمە لایەنە. ئێران كە خۆی لە یەكێك لە وشكترین ناوچە جوگرافیاییەكانی جیهانە، نوێترین نموونەی ئەو وڵاتانەیە كە قەیرانی ئاو ناڕەزایەتی گشتی لێ كەوتۆتەوە. ئەمە بە تایبەتی دەربارەی گوند و دێهات و شارە بچووكەكان پرسێكی حاشاهەڵنەگرە. بە میلیۆنان كەس لە گوند و دێهاتەكانیانەوە دەست بەرداری پیشەی وەرزێری و كشت و كاڵییەكانیان بوون و كۆچیان كردووە بۆ شارەكان و ئێستا بێكارن و دۆخی ژیانی ئێستایان بۆتە هۆی ناڕەزایەتییان. لە ساڵێ داهاتوو كە بە پێی ئامارەكانی خودی ڕژیمی كۆماری ئیسلامی وشكترین ساڵی مێژووی ٤٧ ساڵی رابردوو دەبێت، دۆخەكە ئاڵۆزتر دەكات.
ئێران بە دوای شۆڕشی گەلانی ئێران و بە تایبەتی تر لە سەردەمی سەرۆك كۆماری ڕەفسەنجانی بە لاسای كردنەوەی وڵاتانی پێشكەوتووی جیهان ویستی لە بواری خۆراكەوە سەربەخۆ بێت. سیاسەتەكانی ئەو ساڵەنە و تا ئێستا وای كرد كە دەوڵەت وەرزێران بۆ داشتنی مەزرا و زەوییە تینووەكان بۆ بەرهەم هێنانی دانەوێڵە هان بدات و كڕینی بەروبوومەكانیان بە نرخێكی باش، پاڵنەرێكی سەرەكییان بوو بۆ هەڵێنجانی زۆرتر ئاو لە چاڵاو و بیرەكان. ئەمڕۆكە خێرایی لەناوچوونی ئاوە ژێرزەمینییەكانی لە ئێران لە ئاستی جیهانی دا سەرسام هێنەرە. بە پێی ئامارەكانی خودی ڕژیم لە ئێران تا ٥٠ ساڵی داهاتوو سەرچاوە ئاوییەكانی ١٢ ئۆستان بە تەواویەتی وشك دەبن. 
جیا لەوانەش پێشبینییەكان باس لەوە دەكەن گۆڕانكارییە ناوچەییەكان ئێران گەرمتر و وشكتر دەكاتەوە. بە پێی ئاماری ڕێكخراوی دارستان و لەوڕگەكانی ئێران لە ساڵی ٢٠١٣ زیاتر لە دوو لە سەر سێی خاكی ئێران واتە ١١٨ میلیۆن هێكتار لە بەردەم بوون بە بیابانن بە خێراییەكی كەم وێنەوە.
هەڕەشەی گۆڕانكارییە ژینگەییەكانی مرۆڤ بێ گومان پاشهاتی نەخوازراوی سیاسی و كۆمەڵایەتی بەدواوە دەبێت. كۆچ، برسییەتی، پەراوێزنشینی شارەكان، لەناوچوونی كشت و كاڵی، لەناوچوون و فەوتانی جۆرە گیانلەبەر و گیاییەكان، لەناوچوونی ژینگە، لەناوچوونی تاڵاو و ڕۆچوونی زەوی و هەڕەشە لە سڵامەتی گشتی شارۆمەندان لە زومرەی كاریگەرییەكانی قەیرانی ئاون لە ئێران دا. بە پێی لێكۆڵینەوەكانی خودی ڕژیمی كۆماری ئیسلامی لە داهاتوویەكی نزیك دا ئێران وشكتر و گەرمتر دەبێت و سەرەكی ترین هۆكاری ئەم بابەتەش شێوەی نادروستی چوون بەرەو گەشە لە بوارە سیاسی و ئابوورییەكانە.
هۆكارەكانی كەم بوونی ئاو لە ئێران
١_ چوونە سەرەوەی حەشیمەت: لە سەدەی ١٨ی زایینی بۆ یەكەم جار تۆماس مالتۆس بەرامبەر بە مەترسی بەرزبوونەوەی ڕێژەی حەشیمەت و كاریگەرییەكان لە سەر كەم بوونی ئاو هۆشداری دا. لە ماوەی ٥٠ ساڵی ڕابردوو ڕێژەی حەشیمەتی گۆی زەوی زیاتر لە دوو بەرابەر بۆتەوە. لە ئێران لە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراق سیاسەتی دەسەڵات بۆ دروست كردنی ئەرتەشی ٢٠ میلیۆنی بەسیج بە فەرمانی خومەینی زیادكردنی حەشیمەتی ئێران بوو. لەو ساڵانە گەلێك سیاسەتی پاڵنەرانە بۆ دایك و باوكەكان بۆ خستنەوەی منداڵ و گەلێكیش بەربەستی یاسایی و پزیشكی بۆ پێشگیری لەوەی ژن و مێردەكان نەتوانن بەر بە منداڵخستنەوە بكەن ڕەچاو دەكرا. دواتر كە ئێران لە بەردەم تەقینەوەیەكی حەشیمەت دابوو، بە پەلە هەموو دام و دەزگاكانی یاسا دانان و بەڕێوەبەرایەتی و میدیا و ڕاگەیاندن و مزگەوت و حسێنییەیان خستەگەر بۆ كۆنترۆڵی حەشیمەت و ئەوجار ریكلام بۆ منداڵی كەمتر و ژیانی باشتر دەكرا. تا ئەمساڵانەی دوایی كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تووشی ئەم دۆخەی ئێستا و بە تایبەتی سوریە كە ئێران تێیدا ڕۆڵی باڵای كە شەڕ و ئاژاوەگێڕییەكانی نواندووە سەرانی كۆماری ئیسلامی ‌هێناوەتە سەر ئەو باوەڕەی كە بۆ ئەگەری شەڕ لە داهاتوویەكی نزیك دا و دوارۆژ بردنە سەرەوەی حەشیمەتی شیعە لە ناوچەكە فەرمان دەكرایەوە كە بە نییەتی پێنج و دوانزە ئیمامەكەی شیعە ژن و مێردەكان یاعەلی بڵێن و دەست بكەن بە منداڵ خستنەوە و خامنەیی داوای كرد كە حەشیمەتی ئێران ببێت بە ١٥٠ میلیۆن كەس، واتە دوو هێندەی ئێستا. لەم پێوەندەدا بیركاری یارمەتی دەرێكی باشە. چوونە سەرەوەی حەشیمەتی ٨٠ میلیۆنی ئێستای ئێران واتە خێراتركردنی ڕەوتی فەوتانی ئاو و نەمانی ئاو. 
٢_ بەفیڕۆ دانی ئاو لە كشت و كاڵدا. ئاودێری كۆن و كلاسیكی "ئاژین كردن" و چاندنی نەگونجاوی بەرووبووم بە پێی ناوچەكان لە بواری دابین بوونی درێژماوەی ئاو یەكێك لە سەرەكی ترین هۆكارەكانی بەفڕۆدانی ئاوە لە ئێران. بە پێی ئامارەكان لە سەتا ٩٤ (٩٤٪)ی ئاوی بەكارهاتوو لە ئێران دەچێتە بواری كشت و كاڵییەوە. ئەمە لە كاتێكدایە كە كشت و كاڵ تەنیا لەسەتا ١٥ (١٥٪)ی بەرهەمهێنانی ئێران پێك دێنێت. ئەمەش بەرهەمی سیاسەتی زێدەخوازی و نابەرپرسانەی كۆماری ئیسلامی بوو كە بە دوای شەڕی ئێران و عێراق و سەربەخۆیی بەروبووەمە كشت و كاڵییەكان ڕەچاو كرا. بە پێی ئامارەكان لە سەردەمی شادا تەنیا ١٩ بەنداو بوونی بووە بەڵام لە ئێستادا ٦٤٧ بەنداو بوونیان هەیە، جگە لەو بەنداوانەی لە بەر دەستدان بۆ دروست كردن. بە پێی لێكۆڵینەوەكان بۆ بەرهەم هێنانی یەك كیلۆ گەنم ١٤٠٠ لیتر ئاو و بۆ بەرهەم هێنانی یەك كیلۆ گۆشتی سوور پێویستی بە زیاتر لە ١٥هەزار لیتر ئاوە و ئەو بەرنامەی لە سەردەمی دەوڵەتەكانی بەناو سازەندگی و ئیسڵاحات بە بێ ڕەچاوكردنی پێوەری "ئاوی مەجازی" (ڕێژەی ئەو ئاوەی بۆ بەرهەم هێنانی بەرهەمێك پێویستە) پرۆژەی سەربەخۆیی خرایە بواری جێ بە جێ كردنەوە. نەبوونی ڕوانگەیەكی زانستییانە و كەمتەرخەمی بەرامبەر بە سەرچاوەكانی ئاوە ژێز زەمینی و سەرزەمینییەكان و نەگۆڕینی بەوەختی شێوەی ئاوداشتنەكان و ئەو سیاسەتە زێدەخوازانە و هەڵسووكەوتی ساویلكانە بەرامبەر بە بەرهەم هێنانی گەنم و جۆ وای كرد كە بەشێكی بەرچاوی سەرچاوە ئاوییەكانی ئێران لەناو بچن و ساڵانە زیاتر لە ٢ میلیۆن هێكتار زەوی ببن بە بیابان.
بە پێی یاسای بنەڕەتی ئێران، بەرپرسی پارێزگاری كردن لە سەرچاوە سرووشتییەكان دەسەڵاتە (حكومەت) و بەو پێیەش دەسەڵات دەبێت بەرپرسایەتی وەها فەوتان و لەناوبردن و ئەو خەسارە گەورە وڵامدەرەوە بێت.
٣_  گۆڕانكارییەكان لە كەش و هەوادا: هەروەك لە سەرەتادا باسی لێوەكرا گۆڕانی كەش و هەوا بە واتایەك "گەرم" بوونی زەوی یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی كەم ئاوییە لە جیهاندا. پیشەسازی بەرفراوان و گازە گوڵخانەییەكان و بە تایبەتی دی ئۆكسیدی كەربۆن پلەی گەرمای گۆی زەوی بردۆتە سەرێ. لە لایەكەوە ئەگەرچی باران بارین كەم بۆتەوە و بەهۆی گەرماوە (مەودای نێوان مۆلۆكوولەكانی ئاو زیاتر دەبێت)، چاڵ و كێوە بەفرینەكانی دوو جەمسەر دەتوێنەوە و بەناچارئاستی ئاوەكان بەرز دەێتەوە و زۆرێك لە شارە بەندەرییەكان بەناچار دەبێت چۆڵی بكەن، لە لایەكی دیكەوە ئەم گۆڕانە جەوییە دەبێتە هۆی وشك بوونی لایەكی دیكەی گۆی زەوی. 
هەڵكەوتەیی ئێران لە ناوچەیەكی گەرمی وشكی نزیك لە هێلی ئۆستوا و ناوچەیەكی كەم باران بەردەوام ئێرانی لە بەردەم هەڕەشەی كەم بارانی ڕاگرتووە. بە پێی ئامارەكان لە ماوەی ٦٠ ساڵی ڕابردوو ڕیژەی باران بارین لە ئێران نیو هێندە بۆتەوە. وڵاتی ئێڕان فەلاتێكی ناوەندی وشكە كە لە بواری ئاوەوە تەواو گرێدراوی دوو زنیجری كێوی زاگرۆس و ئەلبورزە. بە گشتی زۆربەی ڕووبارەكان لەم دوو زنجیرە كێوەوە سەرچاوە دەگرن و سەرچاوەی پاشكەوتە ئاوییەكانیش لە وەرزی گەرمادا هەمان بەفر و بارانی بەرزاییەكانی وەرزی سەرما و زستانن.
٤_ شێوەی نادرستی بەكارهێنانی ئاو: سەرانەی جیهانی بۆ هەر تاكێك ٥٨٠ میتری چوارجاریە لە ساڵێكدا كە ئەم ڕێژەیە لە ئێران نزیكەی ١٣٠٠ میتری چوارجایە واتە دوو ئەوندەی هەموو جیهان. لە لایەكی دیكەوە بەفیڕۆچوونی ئاو لە ئێڕان ٢٠ تا ٣٠٪ لە كاتێكدا ئەم ڕێژەیە لە جیهاندا ٩ تا ١٢٪. بەكارهێنانی نادروستی ئاوی پاكی خواردنەوە بۆ جل شۆری، ماشێن شۆرین، حەمام و ئاوداشتنی باخچەكان نزیكەی ٧٠ بۆ ٨٠٪ زیاتر لە ستانداردە جیهانییەكان. بە پێی ئامارەكان هەر تاكێك لە ئێران ١٥٠ لیتر لە شەو و ڕۆژێكدا بەكار دێنێت كە بریتین لە: حەمام كردن ٥٠ لیتر، سرویسی بێهداشتی ٣٠ لیتر، جل شتن ٢٠ لیتر، بۆ دروست كردنی چێشت ١٥ لیتر، قاپ و حاجەت شۆردن ١٥ لیتر، خاوێن كردنەوەی ماڵ و ئاوداشتنی باجچە و گوڵدانەكان ١٠ لیتر، كولێر ٥ لیتر و خواردنەوە و شتی تر ٥ لیتر. ئەمە دەری دەخات ئۆلگوی بەكارهێنان و شێوە بەكار بردنی دروستی ئاو لە ئێران كێشەیەكی كولتوورییە، بەڵام بە هەموو ئەمانەشەوە تەنیا لە سەتا ٨ ئاوی ئێران بۆ بەشی بەكارهێنانی خانگی تەرخان بووە.
بەچاوپۆشی لە هۆكارە سرووشتییەكانی وشكەساڵی و بێ ئاوی، گرنگتر لەوانە سیاسەتی نەزانكارانە و هەندێك جارانە دوژمنكارانەی دەسەڵاتدارانی كۆماری ئیسلامییە كە قەیرانی كەمی ئاو و هەموو پاشهاتە مەترسیدارەكانی بە چەند ئەوندە قووڵتر كردۆتەوە. هەر لە زێدەخوازی سیاسی و هەڵگیرساندنی شەڕ و كوشتار و خستنەوەی منداڵ بۆ ئەگەری ئەو شەڕانە بگرە تا لەبەرچاونەگرتنی زانست و داشتەگەلی خۆجێی بۆ سەربەخۆیی خۆراك و لەبەرچاو نەگرتنی پاشهاتەكانی ئەم سیاسەتە، دروست نەكردنی گیانی ژینگە دۆستی و وشیاری بەخشی لە سەر كولتوری بەكاربردنی تەندروستی ئاو و... هەموو لە ئەستۆی دەسەڵات و سیستمی حاكمییەتی ئێرانە.


PM:09:19:11/03/2018




ئه‌م بابه‌ته 380 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌