٢١ی خەرمانان، بزووتنەوەی جەماوەری و ئەركی سەر شانی حیزبەكان

بیژەن قوبادی

بەبێ هیچ دەمارگرژی و لەخۆبایی‌بوونێك پێویستە دان بەو ڕاستیەدا بنێین و قبووڵی بكەین كە كۆمەڵگای كوردستانی ڕۆژهەڵات كۆمەڵگایەكی جیاوازە. جا ئەو جیاوازیە هەم لە سۆنگەی ئێران و پانتایی ئێران و هەم لە بزووتنەوەی كوردیدا بە گشتی بەرچاو، دیار و حاشاهەڵنەگرە. بە گشتی كۆمەڵگای كوردی ڕاستە دێرتر چۆتە جەرگەی خەباتی حیزب و حیزبایەتی و خەباتی رێكخراوەییەوە بەڵام بەپێی كۆی ئاماژەكان، بە شێوازێكی عەقڵانی و ئۆسلوبی تایبەت بە خۆی چووەتە ئەو مەیدانەوە. جیاوازیی كاری حیزبی و ڕێكخراوەیی سیاسیی كوردستان لەگەڵ ئێران لەودایە كە لە ئیران شۆڕش و بەربەرەكانی و خەباتی سیاسی تەنیا لەسەر شانی بڕەكەسێكی تایبەتە كە دەبێت وەكوو خەباتكار و شوڕشگێڕی " حیرفەیی" ناویان لێ ببردرێت و حەسابیان لەسەر بكرێت. بە هۆی كۆمەڵێك فاكتۆر و تایبەتمەندی كە یەك لەوانە هەر ئەو بابەتەیە، هیچكات لایەنە ڕێكخراوەییەكانی ئێران نەیانتوانی ببنە ڕێكخراوی جەماوەری. گشت جم‌وجووڵە ڕێكخراوەییەكانی ئێران بەبێ خۆ فریودان و خۆ هەڵخڵەتاندن، لە بازنەی سێ گرووپی دیاری‌كراو كە بریتی بوون لە: خەباتكاران و شۆڕشگێڕانی حیرفەیی، خوێندكاران و ڕووناكبیران، نەچووە دەرەوە. ڕاستە لە بڕێك شوێندا لە نێو كرێكاران یان هێزە سەربازیەكاندا جم‌وجووڵێكیان هەبوو بەڵام ئەمانە كۆپیەك لە شێوازی " احزاب برادر"ی ستالینی و تەنیا بۆ مەبەستی تایبەت بوون و نەیانتوانی لەگەڵ كۆمەڵگا تێكەڵ بن و سیاسەت ببەنەوە ئەو شوێنەی كە مەبەستە  واتە كۆمەڵگا و باس و بابەتەكانی خۆیان بكەنە باس و بابەتی جەماوەری. 
بێ هۆ نییە كە سڵەمینەوە لە سیاسەت لە ئێراندا بابەتێكی گشتگیرەوە و سەرەڕای لێدوان لە هەموو باس و بابەتەكانی ڕۆژ، دەڵێن ئێمە سیاسی نین و لە سیاسەت بێزارین و سیاسەت بێ دایك و باوك و بە واتای درۆیە. ئەو بابەتە لە كوردستاندا جیاوازە و جەماوەر لەگەڵ سیاست و باس و بابەتە سیاسیەكان دەژین چونكە باش دەزانن كە پێوەندیی ڕاستەوخۆی بە ژیان و چارەنووسیانەوە هەیە. ئەگەر لە كوردستانی باشوور سیاسەت و سیاسەت‌كردن لەگەڵ عەشیرەت و عەشیرەتگەری و بەرژەوەندیی عەشرەتەكان تێكەڵە و سنوورەكانیان بە هەر مەبەستێكەوە تێكداوە، یان ئەگەر لە باكوور تاك‌ڕەوی و چەسپاندنی دەسەڵاتی شێوازێكی‌تر لە عەشرەتگەرایی لەژێر ناوی حیزبایەتی و تەنگ پێهەڵچنین بە لایەنە سیاسیەكانی‌تر و سەپاندنی ترس و دڵەڕاوكێ و ناچاركردنی كۆمەڵگا بە ملكەچ‌بوون بە بڕیاراتی لایەنێكی تایبەت بە سەر كۆمەڵگادا سەپێندراوە، یان كوردستانی ڕۆژاوا بە مەبەست كراوەتە پاشكۆ و سووتەمەنیی بەرژەوەندیی تایبەت بە تاقمێك لە پارچەیەكی‌تری كوردستان، بەڵام لە كوردستانی ڕۆژهەڵات ئەو بابەتە شێوازێكی بەتەواوەتی جیاوازی هەیە. 
بابەتی یەكەم ئەوەیە كە كوردستانی ڕۆژهەڵات لە خەبات و چالاكیی سیاسیدا داهێنەر بووە. بۆ وێنە سەرەڕای بەشداری‌كردنی لە ڕاپەڕینەكانی گەلانی ئێران بە دژی دەسەڵاتی پاشایەتی، بەڵام تێكەڵی ئەو فەزا گشتیە نەبوو و سەربەخۆیانە كۆمەڵێك داخوازی هەبوو كە جەسوورانە لەسەر بەدەستهێنانیان پێداگری دەكرد. هەرچەندە كە هەندێك لایەن وەك كەواسووری بەر لەشكر ویستیان جەماوەر بە لاڕێدا بەرن، بەڵام خۆیان ڕیسوا بوون و جیالەوە هیچیان بۆ نەمایەوە و تا ئەمڕۆش خاڵێكی ڕەشە بە نێوچاوانیانەوە. هۆی چی بوو كە جەماوەری خەڵكی كوردستان ئەو هەڵوێستە یەك‌دەنگەیان گرت؟ وڵامی زۆر سادەیە. هۆكارەكەی ئەوە بوو كە لایەنە سیاسی و ڕێكخراوەییەكان، تاقم و گرووپی جیاواز لە جەماوەر نەبوون و بەشێك لەو جەماورە و هەر خودی جەماوەرەكە بوون. ئەگەر جیا لەوەیە بۆ كۆماری ئیسلامی سەرەڕای لە بەردەستدا بوونی ڕادیو، تەلەفزیۆن و ڕۆژنامە و چی و چی و لە بەرانبەردا كۆمەڵێك خەڵكی یەكگرتوو شكستیان بە پرۆسەی بەناو گشت‌پرسیی كۆماری ئیسلامی لە كوردستان هێنا و ئەو بایكوتە مەزن و جوابە ڕاشكاوە بوو كە جەماوەری خەڵكی كوردستان لە ڕۆژی ١٢ی خاكەلێوەی ١٣٥٨ی هەتاویدا بە كۆماری ئیسلامییان دایەوە. 
كۆچی مێژوویی خەڵكی مەریوان، ڕێ‌پێوانی خەڵكی سنە، سەقز، بۆكان و... بەرەوە مەریوان بۆ پشتیوانی لە خەڵكی مەریوان، دامەرزاندنی ڕێكخراوە پیشەییەكان وەكوو یەكێتیی جووتیاران، مامۆستایان و... هەر درێژەی ئەو ڕەوتە تا ئەمڕو و پەرەپێدانی ڕێكخراوەكانی وەك ژینگەپارێزان، منداڵ‌پارێزان، ڕێكخراوی ژنان، شكاندن و سووتاندنی چەك و قەفەس و كەل‌وپەلی تایبەت بە ڕاو و ڕاوكردن و سەدان ڕێكخراوی تایبەتی‌تر یان خۆڕاگریی لە بەرانبەر هێرشی هەمە لایەنی دەسەڵاتی تاران بۆ سەر كوردستان و تۆماركردنی بەرگریەكی قارەمانە لە سەرجەم شارەكانی كوردستان هەر لە كامێران و پاوە و سنە و سەقز و مەریوان و بانە و بوكان و سەردەشت و پیرانشار و مەهابادە تا باقیی شار و شارۆچكەكانی. 
چل ساڵی ڕەبەقە خەڵكی كوردستانی ڕۆژهەڵات كە ئەمڕۆ بە خۆشحاڵیەوە ڕووبەرێكی بەرینێكی لەخۆ گرتووە، تەنیا بە ئیرادە و وەرەی پۆڵایینەوە لە گشت بەستێنەكاندا خەریكی شەڕ و ململانێن لەگەڵ هارترین و دڕندەترین دەسەڵاتی دیكتاتۆری و بێ‌وچان و بێ‌نووچدان بەرەو پێش هاتوون و ئەوە دوژمنە چۆكی داداوە و جەماوەری بە ئیرادەی كە پیرۆزی مەیدانە. هەروەك پێشتر ئاماژەمان پێدا، لە كۆمەڵگای كوردستان بە گشتی خەڵك و جەماوەر بەتایبەتی سیاسی و چالاكی سیاسی و مافی مرۆڤ و بەشداری جیدیی گشت بوارەكانن. جەماوەری خەڵكی كوردستان ڕچەشكێن و داهێنەر بوون و ئەمە لە حاڵێكدا بووە كە كۆماری ئیسلامی بە درێژایی تەمەنی چل ساڵەی  خۆی گشت پوتانسێلی خۆی لە هەموو ڕەهەندەكاندا خستۆتە گەڕ بۆ ئەوەی كورد و بزووتنەوە ماف‌خوازانەكەی پێ لاواز بكات. بەڵام ئەمڕۆ كوردستان، جەماوەرەكەی و بزووتنەوەكەی لەسەر لووتكەی بەرزی شانازیەوە وەستاون و ڕێ‌پیشاندەری ئازادی‌خوازان و ماف‌ویستانی ئێرانین. هەر ئەو بابەتە ئەركی سەرشانی خەڵكی كوردستان و بزووتنەوەكەی چەندقات دەكاتەوە و ئەو بابەتە خۆی لە خۆیدا ئەو ئەركە دەخاتە سەر شانی لایەنە سیاسی و ڕێكخراوییەكان كە خۆیان بەشێك لەو جەماوەرە و لەو كۆمەڵگایەن. كچی ئەم بنەماڵەكەیە، كوڕی ئەو بنەماڵەكەیە، خۆشكی ئەوی‌ترە لە فڵانە شاری كوردستان، برای ئەوی‌ترە لە فڵانە ئاوایی كوردستان، پیاو و ژن و لاو و گەنج و پیری پانتایی كوردستانن هەر لە سۆمارەوە تا سۆما. جەماوەری خەڵكی كوردستان متمانەی بە هێز و لایەنە سیاسیەكان بەخشیوە و چەندین جار ئەو متمانەیەی بە بەشداری‌كردنی ڕاستەوخۆ، قوربانی‌دان، ئەشكەنجە و زیندان، سووكایەتی و بێ‌حورمەتی، تەشهیر و ناوزڕاندن، دوورخستنەوە و دەرپەڕاندن و... سەرلەنوی واژۆ كردۆتەوە. 
ئێستا كاتی ئەوە هاتووە كە ڕێكخراو و لایەنی سیاسیەكان ئەو متمانە دوور و درێژەی خەڵك بە هەند وەربگرن و لە پێناو وڵام‌دانەوە بە جەماوەر هەنگاوی كرداری هەڵ‌بگرن. ئەو ئامادەگی و بەدەنگەوەهاتنە بۆ ماوەی نزیك لە نیو سەدە لەلایەن جەماوەرەوە لە بزووتنەوی كوردیدا دەگمەن و بێ‌وێنەیە. بۆیە، سەرمایە و سامانێكی لەبن‌نەهاتووە و پێویستە بە كەڵك‌وەرگرتن لە ئەزموونی باكوور، ڕۆژاوا و كوردستانی باشوور ئەو هەلە بە شێوەیەكی گونجاو و شایستە كەڵكی لێ وەربگیردرێت. ئەزمونی كوردستانی باشوور و دابەش‌كردنی خاك و ئاڵا و شار و هێزی پێشمەرگە و خەڵك و سامانە نیشتمانیەكان، ئەو ڕاستیەمان بۆ دەرەخات كە نابێت مەجال بدرێت ئەو ئەزموونە ناسەركەوتووە دووپات ببێتەوە. هەروەك هەمووان ئاگادرن و باسی دەكەن، گوڕانكاری لەم ناوچەیەدا بەڕێویە و نابێت چیتر كارتی كایەی ئەم‌وئەو بین و پێویستە خۆمان كارتەكانی خۆمان بەدەستەوە بگرین و كارتی‌تریش بگرینە خزمەت. ئەوەی كە بڵێین هێز و لایەنە سیاسیەكان ببن بە یەك، زۆر دوورە لە ڕاستیەوە، بەڵام لەم نێوەدا ئێمە كۆمەڵێك خاڵی هاوبەشمان هەیە و پێویستە  بازنەی كار و هەڵسووڕانمان ئەو خاڵە هاوبەشانە بێت. هەوڵدان بۆ بەستنی كۆنگرەیەكی نەتەوەیی لە كوردستانی ڕۆژهەڵات لە نانی شەو پێویست‌ترە،  هیچكام لەو لایەنە سیاسیانە نوێنەرایەتیی گشت كۆمەڵگای كوردی ناكەن و هەركامە نوێنەرایەتی بەشێك لەو كۆمەڵگایە دەكەن و ئەمە ئەو ڕاستیەیە دەبێت بكرێتە ئاڵقەی گوێی هەموومان. ئەو هێزانە لە حیزب و لایەنە سیاسیەكاندا كۆ بوونەتەوە  پێویستە لە زووترین كاتدا بكرێنە هێزێكی نیشتیمانی و لە ژێر فەرمانی بڕیاراتی كۆنگرەی نەتەوەیی كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا گردوكۆ بكرێنەوە. ئەگەر ئەو كارە بەپێی میكانیزمێكی گونجا ئەنجام نەدرێت، سبەی ڕۆژ لەگەڵ شێوازێكی هاوچەشنی هێزەكانی 70 و 80  و كۆمەڵێك میلیشیای حیزبی بەرەوڕوو دەبین كە مەترسیی دووپات‌بوونەوەی كەركووك و خانەقین و كوێ‌وكوێیان لێ‌دەكرێت.
كاتێك لەم دۆخەدا مەجال و ئیمكانی كاركردن لە حیزبێكدا لەلایەن لایەنە هاوتەریبەكانەوە نییە، با درگای هاوكاری و هاوئاهەنگی لە خۆمان دانەخەین و گرنگ‌تر لە هەمووی با متمانەی جەماوەر لەدەست نەدین. ئەوەتا دەبینین هەموو لایەنە ئێرانیەكەن لە چەپی چەپەوە تا ڕاستی ڕاست و ئایینی، كۆماری‌خواز و پاشایەتیەوە لە هەمان حاڵدا كە ئێرەیی بە كورد و ڕێكخستن و لایەنە سیاسیەكانی دەبەن، خەریكی فێربوون و خۆڕێكخستنن بۆ هەر ئەگەرێك.  بۆیە، پێویستە ئێمەی كورد بەو مێژووە پڕ لە شانازیەوە خۆمان ڕێك‌بخەین و بۆ دەرەوەی كوردستان وەكو كورد دەركەوین و لە ناوخۆی كورستانیشدا چاومان لە دەرهاویشتەی سندووقەكان و دەنگ و متمانەی گەلەكەمان بێت.  دامەرزاندنی بەرەیەكی كوردی  بە لەبەرچاوگرتنی خاڵە هاوبەشەكان و بێ لەبەرچاوگرتنی ڕێژە و قەبارەی لایەنە كوردیەكان، ئەو مێكانیزمە گونجاو و بەجێیەیە كە پێكەوە قودرەتی مانوڤری كورد لە هەموو بەستێنەكاندا دیاری دەكات. كۆماری ئیسلامی بە پڕوپاگاەندەی ژەهراویی خۆی ئەوەی بڵاودەكردەوە كە" ئەو لایەنە دژبەرانە هیچ پێگەیەكی كۆمەڵایەتیان نییە و كۆمەڵێك كەسانی دابڕاو لە خەڵكن". بەڵام لە ڕۆژی ٢١ی خەرماناندا جەماوەری خەڵكی كوردستان بە تێكڕا و لە گشت‌پرسیەكی كاربۆنەكراوی ڕانەگەێندراودا وڵامی شیاویان بەو دەسەڵاتە ملهوڕە دایەوە. بۆیە ئەو جەماورە شیاوی هەر چەشنە فیداكاری و قوربانی‌دانێكە چ بگات بە دەست‌هەڵگرتن لە كۆمەڵێك بەرژەوەندیی بەرتەسكی كورت‌ماوەی بێ‌مایەی ماوەبەسەرچوو.


PM:07:01:07/10/2018




ئه‌م بابه‌ته 257 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌