دەربارەی رێفراندۆم

ئاوات قوڕەیشی

 لە ئاستی ناوچەیی و تەنانەت جیهانیشدا، بابەتی رێفراندۆمی خەڵكی كوردستانی باشور لە 25ی سێپتامبری داهاتودا یەكێك لە گرنگترین و پڕدەنگۆترین بابەتە سیاسیەكانە. بەرەبەرە و بە نزیكبوونەوە لەكاتی دیاریكراوی ئەو رێفرۆندامە زیاتر سەرنجی میدیا و ناوەندەكانی لێكۆڵینەوە و شرۆڤەی بابەتە نێونەتەوەییەكان روودەكاتە ئەم پرسە هەستیارە وەك بابەتێك كە بێگۆمان كاریگەریی تایبەتی لەسەر چەندین رەهەندی دیكە لە هاوكێشە ناوچەییەكان دەبێت. هەوڵی رێفراندۆم وەك هەنگاو بۆ سەربەخۆیی لە بەشێكی كوردستاندا، جیا لەوە كە پێشینەیەكی دەرونی و زەینی و باكگراندێكی مێژوویی پڕ لە رووداوی لە پشتەوەیە، لەم قۆناغەدا دەتوانین وەك بەرهەم و پاشهاتی سیاسیی "شەڕ" خوێندنەوەی بۆ بكرێت. هەروەك دەركەوتنی سەرجەم كیانە سیاسییەكانی پاش شەڕی جیهانیی دووهەم لەسەر بنەمای دەوڵەت نەتەوە و هەروەها كیانە سیاسییەكانی پێشوتریش لە مێژوودا بەرهەم و پاشهاتی شەڕبوون و هەن، هەوڵی رێفراندۆم و سەربەخۆبونی ئەم بەشە لە كوردستانیش بەرهەمی دوو قۆناغ لە شەڕە، واتە شەڕێكی خاوەن مێژووی هەنگاو بە هەنگاوی خودی كورد بۆ دەستەبەربوونی مافەكانی و شەڕێكی هاوچەرخ كە تێیدا كورد هاوسەنگەری كۆمەڵیك دەوڵەت بووە وەك بەرەیەك بۆ بەربەرەكانێ كردنی دوژمنێكی هاوبەش بەناوی داعش. بەدوای ئەو رووداوانەدا كە سەرەتا بەگشتی بەناوی بەهاری عەرەبی ناوی دەركرد، شەپۆلەكانی كە لە ئەفریقای باكورەوە دەستیان پێكرد، گەیشتنە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت سورییە و عێراقیان خستە ژێر كاریگەرییەكی قوڵەوە. جیا لەو كاریگەرییانەی كە ئەم شەپۆلانە لە وڵاتانی دیكەی ناوچەكەدا بوونە هۆكاری، ئاخێزە سەرەتاییە جەماوەرییەكان و سەركوتی حكومەتی لە سورییە و پاشان بۆشاییەكانی دەسەڵات و هاتنەكایەی چەك و گرووپە چەكدارەكان لەو وڵاتە و لەوانە هێزی توندڕەوی ئیسلامیی داعش و هێرشی ئەو هێزە بۆ عێراق و كوردستان، "جیا لە هۆكارەكانی سەرهەڵدانی داعش لەوانە دەستێوەردانی ئێران لە عێراق" و بەشوێنیدا پێویستییەكانی پێكهاتنی بەرەی نێودەوڵەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو دیاردەیە، زنجیرەیەك لە رووداویان خوڵقاند كە زەمینەی سیاسی وەها بیرۆكەیەكیان لای كورد بەهێزتر كردوە. بە بەیانێكی دیكە، گەمارۆدانی نێودەوڵەتی و مێژوویی كورد لە ناوچەكەدا و بێ ناو و نیشان بوونە كوشندە چەندین ساڵەكەی وەك دوو فاكتۆری قورس و كاریگەر و رێگر لەسەر رێگای ئەم نەتەوەیە، پاش ئەم شەڕ و رووداوانە لە مەنتەقەكەدا، خەریكن لە حاڵەتی پێشوی خۆیاندا نامێنن و مەجالی هەناسە بۆ كورد كراوەتەوە. ئەم گۆڕانكارییە هاوكات هەمان دەرفەتی سیاسی و نێودەوڵەتییە كە كورد وەك كاراكتەری سیاسی لە ناوچەكەدا لێی بەهرەمەند دەبێت لە ئەگەری جوڵانەوەی شیاو و وشیارانەی سیاسیدا. ئەمانە هەموو لە حاڵێكدان كە پێدەچێ تەبایی یەكسان و خوێندنەوەی یەكسان بە هۆكارگەلی جیاواز، لە ناوخۆی خودی كوردستانی باشوردا سەبارەت بە رێفراندۆم و هەنگاو بۆ سەربەخۆیی لەم قۆناغەدا بەدی نەكرێت.  مەبەست ئەوەیە كە لە پاڵ سەرجەمی ئەو فاكتۆرە مێژوویی و هاوچەرخانەدا و لە پاڵ ئەوەدا كە گەلێك فاكتۆری دەرەكی بۆ هەنگاونان بەرە و سەربەخۆیی لە بەشێكی كوردستان، ئێستا لای یەكتر ریزبوون و حازرن، هۆكاری تەبابوونی ناوخۆیی لەسەر ئەو پرسە غایبە وەك هۆكارێكی بنەڕەتی و چارەنوسساز. ئەم ناتەباییە ریشەی لە كۆمەڵێك پێشینەی ناوخۆیی و دەرەكی و ناوچەییدایە و لە سەرەتای هاتنەئارای باسی سەربەخۆییەوە ناوەبەناوە زەق بووەتەوە. لەم قۆناغەدا ئێمە دەتوانین شاهێدی ئەوەبین لە تەمەنی سیاسی خۆماندا كە چۆن ئەو پرسە لە پرۆسەی رێفراندۆمدا وەك كێبەركێیەك لەنێوان لایەنگرانی سەربەخۆیی و ناسەربەخۆیی لەم قۆناغەدا لە كوردستان یەكلادەبێتەوە. بەهێزترینی ئەو بیرۆكانە كە ناتەبابوون پیشاندەدا دەرحەق بە رێفراندۆم بۆ سەربەخۆیی و درێژەی پرۆسەكە، هەڵگری دروشمی ئازادییە دێموكراتیكەكان و عەداڵەتی ئابورییە و ئەم خاڵانە بەتەواو نازانێ لە كوردستانی باشوور و مێژووی ئەزمونەكەی لە حوكمڕانی دوو دەیەی رابردوودا. ئەم دیدگایە هەرچەندە سەبارەت بە گەشەنەكردن و تەكامولی دێموكراسی و عەداڵەتی ئابوری لەو بەشەی كوردستاندا بناغەی لە كۆمەڵێك واقعییەتی عەینی و رێژەییدا هەیە، بەڵام لاوازە لە دەرك و هەزمی ئەو بابەتە كە لە بەرامبەر یەكتر دانانی پرسە نیشتمانی و عەداڵەتخوازییەكان وەك دوو بابەتی یەكتربڕ لە كوردستاندا، كوشندەیە. بەواتایەكی دیكە دەتوانین ئەو دیدگایە ئاوا خولاسە كەینەوە كە دەڵێ نان لە بەرابەر نیشتماندایە. ئەم خوێندنەوەیە بۆ رێفراندۆم و سەیركردنی بابەتەكە نە لە ئاستی مێژوویی و پرۆسەی تەكامولەكەیدایە بەڵكە لە ئاستی ململانێ حیزبی و ناوخۆییەكاندا و گرێدانی بە چەشنێك پۆپۆلیزمی تایبەت بە گرفتە لۆكاڵییەكانەوە، نائاگایەنە خەریكە زەربە لە خودی رەوتی عەداڵەتخوازی ئابوری و داواكاری بۆ دێموكراسی زۆرتر دەدا لە كوردستانی باشوردا. رەوتی داواكاری بۆ عەداڵەتی كۆمەڵایەتی و ئازادی زیاتر لە كوردستانی باشور، لە ئێستادا توشی حاڵەتێكی وەهایە كە دیار نییە دەبێ داواكارییەكانی و خەباتەكەی ڕوو لە كامە دەسەڵات بكات. ئایا دەسەڵاتی بەغدا یان دەسەڵاتی هەولێر؟ بۆیە لە ئەگەری سەركەوتنی پرۆسەی رێفراندۆم و دواترەكان سەربەخۆییدا، ئەم رەوتە لەو حاڵەتە سەرلێشێواییە لەنێوان دوو ناوەندی دەسەڵاتدا دێتەدەر و بە ئاسانییەكی زیاترەوە دەتوانێ خەبات بۆ دابینكردنی مافە دیموكراتی و ئابورییەكانی بكات. ئەمە ئەو خاڵەیە كە لەلایەن رەوتی دژە رێفراندۆمەوە بایەخی پێنادرێ یان بە هەر هۆكارێك خۆی لە باسكردنی دەبوێری. بەگشتی لە ئەگەری سەركەوتنی رێفراندۆم و دەنگهێناوەی بە زۆرینە، كێشەی ناتەبایی ناوخۆیی كۆتایی پێدێت و وەك بەڵگەیەكی بە هێز دەچێتە پاڵ باقی فاكتۆرە دەرەكی و مەنتەقەییەكانەوە كە ئەمەش خێرایی و قورساییەكی زۆر زیاتر دەبخشێتە هەنگاوەكانی پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان. ئەم پرۆسەیە ناتەباییەكی قوڵی هەیە لەگەڵ پلانەكانی بلۆكی ئێران لە ناوچەكەدا بۆ نفوز و دەسەڵاتی مەنتەقەیی و هەروەها نیگەرانی زۆر لای ئەو دەسەڵاتە سازدەكات كە رێژەیەكی زۆری كورد لەناو سنوورە هەنووكەییەكانیدا و لە هاوسنوورایەتی كوردستانی باشووردا دەژین. لە پاڵ ئەمەدا، ئێران وڵاتێكی فرە نەتەوەیە كە بەتایبەت لەم ساڵانەی ئاخردا زۆر حەساس بووەتەوە بە پرسی ئەو ئەگەرە كە لەوانەیە سێناریۆی داهاتووی لێكترازانی سیاسی لە دەسەڵاتەكەیدا، لە رێگای هەڵچونی كەمایەتیە نەتەوەییەكان و جوڵانەوەیان بۆ مافەكانیان بێت؛ واتە نیگەرانییەكانی كۆماری ئیسلامی لە رێفراندۆم و پرسی سەربەخۆیی لە كوردسانی باشوور بۆ كاردانەوەكانی ئەو پرۆسەیە و ئەنجامەكانی لەسەر دوو بواری سیاسەتی ناوچەیی و ناوخۆیی ئەو حكومەتە دەگەڕێتەوە. لە ئاستی دەرەكیدا فەرزی كۆماری ئیسلامی ئەوەیە كە شكڵگرتنی ئاوا كیانێك بە هاوكاریی رەقیبە نێودەوڵەتی و ناوچەییەكان دەبێت و هەروەها دەبێتە تێرمیناڵی ئەو دژبەرانەی كە ئێران ناكۆكی قوڵی هەیە لەگەڵیان. ئەو دژبەرانە دەتوانن كۆمەڵێك هاوپەیمانی كورد بن وەك وڵاتانی كەنداو یان ئیسراییل یان هێزە رۆژئاواییەكان. هەروەها ئێران یەكجار هەستیارە بەو بابەتە كە پاش رزگاربوونی موسڵ و پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان، فاكتۆری عەرەبی سوننی لە مەیدانی سیاسی عێراقدا دێتەوە كایە و بێگومان بە داڕشتەی دەسەڵاتی ئێستای عێراق كە لەلایەن شێعە و لایەنە سەربە ئێرانەكانەوە قۆرخكراوە، رازی نابێت و سەربەخۆیی كوردستان هاندەر و پاڵنەری بەهێز دەبێ بۆ ئەوەی چاوەڕوانی ئەوان بۆ كیانێكی سەربەخۆ لە عێراقدا زیاد بكات و هەڵكشێ. ئەمە وا لە ئێران دەكات كە لە ئەگەری سەركەوتنی ئەو سێناریۆیەدا، پلانەكانی بۆ گەیشتن بە بوون بە تاكە دەسەڵاتی ناوچەكە توشی گرفتی زۆر بێت و خەونی لەمێژینەی هیلالی شێعە تێكچێ و لە عێراقیشدا دەسەڵات و نفوزی لە باشوری ئەو وڵاتەدا قەتیس بمێنێتەوە. دەربارەی كاریگەرییەكانی سەربەخۆیی لە باشوور، ئێران مەترسیەكی بێ ئەندازەی لەو بابەتە هەیە كە كوردەكانی رۆژهەڵات ئیلهام وەرگری ئەو بابەتە بن و لە كاریگەرییە دەرونناسییەكانی ئەو بابەتە لەسەر كوردی رۆژهەڵات لە كورت ماوە و دێژماوەدا ترساوە. بەگشتی كۆماری ئیسلامی بە چاوی كێشەی ئەمنییەتی ناوخۆیی و دەرەكی دەڕوانێتە پرسی سەربەخۆیی لە كوردستانی باشوور تێدەكۆشی سەرجەم ئامراز و پێوەندییەكانی بۆ بەرەنگاری لەگەڵ ئەو رەوتە بەكاربێنێ. ئەمە لە حاڵێكدایە كە ڕای گشتیی نێونەتەوەیی بەو زەینییەتەوە ناڕوانێتە پرسی سەربەخۆیی لە كوردستان و ئەگەر ببێتە ئەمری واقع قبوڵی دەكات و تەنانەت پشتیوانیشی لێدەكات. لە ئەگەری تەبا بوونی كورد لە ناوخۆیاندا و لە ئەگەری سەركەوتنی ئە رێفراندۆمەدا و تەنانەت راگەیاندنی سەربەخۆیشدا، كۆماری ئیسلامی ئێران یان هەر هێزیكی دیكەی ناوچەكە ناتوانێ مەترسیی ئەمنییەتی بۆسەر ئەو پارچەیە لە كوردستان درووست بكات كە نە هەر ئێستا و بە پرسی رێفراندۆم و سەربەخۆییەوە، بەڵكە چ لە دەستووری بنەڕەتیی عێراقدا و چ پێشتریش وەك واحێدێكی سیاسی ناسراوە. رێفراندۆمی 25ی سێپتامبر لە كوردستانی باشوور، دەبێتە خاڵێكی وەرچەرخانی تاریخی لە بزوتنەوەی كوردیدا بەگشتی و كاریگەرییەكانی لەسەر باقی پارچەكان یەكجار قووڵ و هاندەر دەبێت. هەرچەندە نرخاندنی ئەو كاریگەرییانە بۆ كورتماوە و دەستنیشانكردنیان لە كاتی خێرادا لەوانەیە ئەو گرنگایەتییەی نەبێت كە لە درێژماوەدا لەسەر دەروونناسی بزوتنەوەی كوردی دادەنێت لە پارچەكانی دیكەدا. بۆیە بەگشتی ناتوانین رێفراندۆمەكە و پاشهاتەكانی تەنیا وەك بابەتێكی تایبەت بە كوردستانی باشوور و لە نیگایەكی بەربەستداروەوە لێی بڕوانین. دەبێ ئەو رووداوە لە زەمینەیەكی گەورەتری گشتگیردا بخوێنینەوە و كاردانەوەكانی لەسەر رەوتی خەباتی كوردستانی رۆژهەڵات هەڵسەنیگێنین. هەرچەندە شەرت نییە سەرجەمی كاردانەوەكانی سەربەخۆیی لە باشوور قازانجی خێرا و فەوری ببێت لەسەر كوردستانی رۆژهەڵات و تەنانەت بێ ئەگەریش نییە كە خوددی سەربەخۆیی لە باشوور كۆمەڵێك بەربەرستی تازە لەسەر رێگای خەباتی پارچەكانی دیكە دابنێت، بەڵام ئەوە راستییەكە كە پاش ئەو پرسە، خەباتی كورد بەگشتی پێ دەنێتە قۆناغێكی وەهاوە كە گراندنەوەی مەحاڵ دەبێت. 


PM:10:37:02/08/2017




ئه‌م بابه‌ته 436 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌