هەڵوەشاندنەوەی سیستمی ئۆرووپا

سەمیر ئەمین*  
و؛ هووشیار مەحموودی 

ئایا پێناسەی ئۆرووپا بوونی هەیە؟
ئەو ڕوانگەی كە دەبێ ئەم پرسیارە لەوێوە سەرنجی بدرێتێ برێتییە لە ناوخۆی ئۆرووپا. بۆ ڕوانگەی دەرەوەی ئۆرووپا (كە باشووری بە بەربڵاوی دەگرێتەوە) بێگومان "ئۆرووپا" وەكوو ڕاستییەك دەردەكەوێت. بۆ خەڵكی ئاسیا و ئافریقا (ئەوانەی كەوا زمان و ئایینیان "نائۆرووپایی"یە تەنانەت كاتێ ئەم ڕاستییە بەهۆی لە مەسیحییەت وەرگەڕاوانی بانگەوازكارەوە یان بەهۆی خۆگونجاندن لەگەڵ زمانی ڕەسمیی داگیركارانی پێشوو بچووك كرایەوە) ئۆرووپاییەكان بریتین لە "ئەوانیتر".  بەدڵنیاییەوە ئەم پرسانە لە ئامریكای لاتین  كەوا وەك ئامریكای باكوور لە پێكهاتەی "باقیی ئۆرووپاییەكانەوە" هاتووە، جیاوازن و پەیوەستن بە پەیكەربەندیی سەرمایەداریی مێژووییەوە.
بەڵام پرسیاری ڕاستەقینە سەبارەت بە پێناسەی ئۆرووپا تەنیا بە چاولێكردنی ئۆرووپا بەوجۆرەی لەناخۆوە دەبینرێت، دەتوانرێت باسی لەسەر بكرێت. بەڵام ئەم پشتڕاستكردن و نكۆڵیكردنە لەو مشتومڕانەدا بەریەكتر دەكەون كەوا پاڵ لە هەرلایەنەوە  دەنێ سەری دارەكە زۆرتر بەلای بەرژەوەندیی خۆیاندا بچەمێننەوە. كەوابوو هەندێ بانگەواز بۆ مەسیحییەت (هەرچەندە لێرەدا دەبێ ئاماژە بە مەسیحییەتی كاسۆلیك و پروتێستان و ئۆرتۆدۆكس بكەین) دەكەن لە كاتێكدا زۆر دوور ناكەونەوە لەو ژمارەی زۆر كەمەی ئەوانەی كەوا هیچ كردەیەكی ئایینی یان تەنانەت هیچ بڕوایەكی ئایینییان نیە. خەڵكی دیكە ئاماژە بەوە دەكەن كە سپانیاییەك ئاسوودەترە لەگەڵ ئارژانتینییەك لە بەراورد لەگەڵ لیتوانییەك، [هەروەها] ژنێكی فەرانسی لە ئەلجەزایرییەك باشتر تێدەگات لەبەراورد لەگەڵ بۆلگارییەكدا و بریتانییەك ئازادانە لەو شوێنانەی جیهاندا كە زمانی ئینگلیزی بەكاردێنن دەخولێتەوە لەبەراورە لەگەڵ ئەورووپادا. شارستانییەتی باوباپیرانی یونانی/ڕۆمی [جا ئیتر بەوجۆرەی كە بوو یان بەوجۆرەی بونیاتنرایەوە] دەبوو یۆنانی و لاتینی لەجیاتی ئینگلیزی بكەنە زمانی ڕەسمی ئۆرووپا (وەك چۆن لە چاخی ناوەڕاستدا). ڕۆشنگەری سەدەی هەژدە بەدەگمەن زیاتر لە سێكوچكەی لەندەن/ئامستێردام/پاریس ی تێپەڕی گەرچی بۆ پرووسیا و ڕووسیاش هەناردە كرا. دیمۆكراسیی جۆری هەڵبژاردنی نوێنەران هێشتا زۆر لەرزۆك و تازەترە لەوەیە كەوا بنەڕەتەكەی وا سەیری بكرێ كە دەگەڕێتەوە دواوە بۆ هەیكەلبەندیی فەرهەنگە سیاسییە جۆراجۆرەكانی ئەورووپا.
پیشاندانی هێزی هەنووكە ئامادەی شوناسە نەتەوەییەكانی ئۆرووپا كارێكی ئەستەم نیە. فەرەنسی، ئاڵمانی، سپانی و بریتانیای مەزن هەموو لە سەدەكانی شەڕە تاڵەكاندا درووست بوون. گەر سەرۆك وەزیری بێبایەخی لۆگزامبۆرگ دەتوانێ بڵێ كە زێدی باوباپیری  "ئۆرووپایە"، نە سەرۆك كۆماری فەرانسە و نە باڵوێزی ئاڵمان یان سەرۆك وەزیری بریتانیا ناوێرن شتێكی گەمژانەی لەوشێوە بڵێن. بەڵام ئایا بەڕاست شوناسێكی هاوبەش پێویستە بۆ ئەوەی پرۆژەیەكی ڕەوا بۆ تێكەڵبوونی سیاسی هەرێمی بێتە كایەوە؟ پێموایە بە هیچ شێوەیەك وانیە. بەومەرجەی جۆراجۆریی شوناسەكان (با بڵێین "نەتەوەیی") دانیپێدا بنرێت و [بەومەرجەی] هۆكارە بنەڕەتییەكان كە بەستێنی هاوبەش بۆ بونیاتنانی سیاسی پێكدێنن بەوردی پێشكەش بكرێت. ئەم بنەما تەنیا بۆ ئۆرووپا بەڕاست ناگەڕێ: [بەڵكوو] بە هەمان شێوە بۆ خەڵكی هەرێمی كارائیب و بۆ ئیبریای ئامریكا و بۆ جیهانی عەرەب و بۆ ئافریقاش. پێویست بە بڕوا بە "عەرەبگەرایی" یان "ڕەشپێستیی" نیە بۆ ئەوەی پڕۆژەی عەرەبی یان ئافریقایی وەكوو شتێكی تەواو ڕەوا پەسەند بكرێت. بەداخەوە، "ئۆرووپاچیەكان" بەم تێگەییشتنەوە هەڵسوكەوت ناكەن. بەشی هەرە زۆریان پێیان وایە هەر ئەوەندە بەسە كە خۆیان وەكوو "چەند-نەتەوەیی" و "دژە-باڵادەستی" ناودێر بكەن كە لە باشترین حاڵەتدا بێمانایە و ڕەنگە تەنانەت لەگەڵ واقیعدا نەیەتەوە. هەربۆیە باسی من لەسەر بایەخی پرۆژەی سیاسی ئۆرووپایی لەسەر تەپووتۆزی لەقی "شوناس" بونیات نانرێت بەڵكوو لەسەر بەستێنی قایمی كۆڵەكەی گرفتەكە و فۆرمە دامەرزاوەییەكان بۆ بەڕێوەبردنیان بونیاتنراوە. 
ئایا پڕۆژەی یەكێتی ئەورووپا بەردەوام دەبێ؟
پرسیار ئەوە نیە كە ئایا "یەك" پڕۆژەی ئۆرووپایی (كام پرۆژە؟ كە چی بكات؟) مومكین دەبێ _وڵامەكەی بەئاشكرا بەڵێیە_ بەڵكوو ئەوەیە كە ئەم پڕۆژەی ئێستا دامەزرا و دەوام دەهێنێت یان دەتوانرێت بگۆڕدرێت بۆ ئەوەی بەردەوام بكرێ. من گوێ نادەمە باڵی ڕاستی "ئۆرووپاچییەكان"، واتە ئەوانەی كەوا ملكەچی داواكارییەكانی سەرمایەداری گشتێنراون بۆ ئەوەی یەكێتی ئۆرووپا بەوجۆرەی ئێستاكە هەیە و تەنیا خەمی درووستكردنی چارەسەرێك بۆ كێشە "لێكدراوە" (كە من پێم وانیە بە هیچ شێوەیەك لێكدراون) هەنووكەییەنیان دەخۆن. من تەنیا گوێ لە بەڵگاندنەكانی ئەوانە دەگرم كەوا هاوار دەكەن "ئۆرووپایەكی دیكە دەشێت"، ئەوانەشی لەگەڵ بێت كەوا داكۆكی لە چاكسازیی سەرمایەداری بە ڕوخساری مرۆڤانەوە دەكەن، هەروەتر ئەوانەش كەوا هاوبەشن لە پێشبینیی ئاڵوگۆڕی سۆسیالیستی بۆ ئۆرووپا و جیهان دەكەن.
سەرەكیترین پرس بۆ باسكردن بریتییە لە سرووشتی ئەو قەیرانەی كەوا ئۆرووپا و جیهانی داگرتووە. تا جێگەیەك كە بۆ ئۆرووپا دەگەڕێتەوە، بڕگەی بەرایی قەیرانی هەرێمی ئۆرووپا و بڕگەی دوایی قەیرانی یەكێتی ئۆرووپا لێك جیا ناكرێنەوە.
لانیكەم لەكاتی پەیماننامەی ماتریخت و بەبڕوای من زۆر زووتر لەوە بونیاتنانی یەكێتی ئۆرووپا و هەرێمی ئۆرووپا فام كراوە و نەخشێنراوە وەكوو ناوەرۆكی بونیاتنانی گوایە بەجیهانیبوونی ئازاد_ كەوا بونیاتنانی سیستمێكە بۆ ئەرخەیانكردنی دەسەڵاتی ڕووتی سەرمایەداریی پاوانكاری گشتێنراو. لەم بوارەدا خاڵی دەسپێكی پێویست بریتییە لە لێكدانەوەی ناكۆكییەكان كە بەبڕوای من ئەم پرۆژە (هەربۆیە پرۆژەی ئۆرووپاشی لەگەڵ بێت) لە زیندوو مانەوە دەخەن. 
بەڵام لە كاتی داكۆكییەكی بێمەرج لە "یەك" پرۆژەی ئۆرووپاییدا (پرۆژەیەك كەوا درووست بوونەكەی قازانجی هەیە و هەر ئێستا لەدرووست بووندایە) دەوترێت دەتوانرێ گۆڕانكاریی بەسەردا بێت. بۆ ئەوەی دڵنیا بین دەتوانرێت وا بێت[ لە تیۆری ڕووتدا].  بەڵام چ هەلومەرجێ ڕێگە بەوە دەدات؟ من پێم وایە ئەمە جووتێ كەرامات دەخوازێت، و منیش بڕوام نیە بە كەرامات [واتە]: ١-بونیاتنانی ئۆرووپای نێونەتەوەیی دانپێدا بنێت بە سەروەریی نەتەوەیی و جۆراجۆری بەرژەوەندییەكان و [هەروەها] بە هەڵسووڕانی دامەزراوەیی لەسەر هەمان بنەڕەت ڕێكبخات. ٢-سەرمایەداری_ هەر لەكاتێكەوە كە چوارچێوەی گشتیی خۆی بۆ بەڕێوەبردنی ئابووری و كۆمەڵگە دەپارێزێت_ بەرتەسك بكرێتەوە بۆ هەڵسووڕانێكی جیاواز لەوەی كە لۆژیكەكەی خۆی دەیسەپێنێ و ئەوەی كە ئێستا بەهۆی پاوانكارە گشتێنراوەكان زاڵ بووە. من هیچ ئاماژەیەك نابینم كە زۆربەی ئۆرووپاچییەكان بتوانن بچنە ناو وردەكاریی ئەم پیێداویستییانەوە. چیتر نابینم كە زۆرینەی چەپەكانیان، كە دەچنەناو ئەو[وردەكاریی]انەوە، توانای هاندانی هێزە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكانی هەبێ بە مەبەستی بەهێزكردنیان بۆ هەڵگەڕاندنەوەی خۆپارێزیگەرایی لە بواری ئۆرووپاگەرایی بونیاتنراودا. هەر بەم بۆنەوە من بەو دەرئەنجامە دەگەم كە یەكێتی ئۆرووپا ناتوانێ شتێكیتر جیالەوەی كە ئێستا هەیە ببێت و قەیرانی هەرێمی ئۆرووپا لەئەگەرنەهاتوویی ئەمەی پیشان داوە.
پڕۆژەی "ئۆرووپایی" وەك چۆن دیاری كراوە لەلایەن پەیماننامەی ماستریخەوە و پڕۆژەی هەرێمی ئۆرووپا، هەڵمەتی پڕوپاگەندەوە فرۆشتوویەتی بە ڕای گشتی كە تەنیا وەكوو گەمژەیی و فریوكاری دەتوانرێ لێكبدرێتەوە. هەندێ كەس_ خەڵكی ئیمتیازداری دەوڵەمەندی ئەورووپای خۆرئاوا_ پێیان دەوترا كە لەڕێی سڕینەوەی سەروەرییە نەتەوەییەكانەوە كۆتایی بە شەڕە ڕقاوییەكانەوە كە كیشوەری ئەورووپای خوێناوی كرد، دێت (و سەركەوتوویی ئەم خۆتبە بەئاسانی فام دەكرێت). ئەمە بە دۆشاوێكەوە نۆش كرا:[واتە] دۆستایەتی دیمۆكراسیی مەزنی ئامریكا، شەڕی هاوشێوە بۆ دیمۆكراسی لەو باشووری گەوری پاشكەوتووەدا_ [كە بریتییە لە] شێوازێكی نوێی پەسەندی قیافەكانی ئیمپریالیزمی كۆن_ هتد. ئەوانیتر_ واتە شەیتانە هەژارەكانی ڕۆژهەڵات_ بەڵێنی دەوڵەمەندییان پێدرا كە لەڕێی "گەیشتنەوە" بە ستانداردی ژیانی ڕۆژاواوە دێتە دی.
بەشی هەرەزۆری دوو بەشەكەی ئۆرووپا_ ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات_ ئەم خوتبەیان قووت دا. وادیارە بەشی ڕۆژهەڵات پێی وابوو خۆنووساندن بە یەكێتیی ئۆرووپاوە توانایان دەكات بۆ ئەو "گەیشتنەوە" ناوزڕاوە، دانوستانێكی باشە لەڕاستیدا! بەڵام نرخێك كە دایان_ ڕەنگە وەكوو سزایەك بۆ پەسەندكردنی ئەو ڕژیمانەی كەوا ڕێبازی سۆڤییەتیی سۆسیالیزمیان (كە پێی دەگوترا كۆمۆنیزم) تاقیكردەوە_ بریتی بوو لە سازگاركردنێكی پێكهاتەیی٥ پڕئازار كە چەندین ساڵی خایاند. سازگاركردن_ كە بریتییە لە "دەسپێوەگرتن" (بۆ كرێكاران نەك بۆ بیلیۆنێرەكان)_ سەپا بە سەریاندا. بەڵام تاوانەكەی كارەساتێكی كۆمەڵایەتی بوو. و ئۆرووپای ڕۆژهەڵات بۆتە پەڕاوێزی ئۆرووپای ڕۆژئاوا. توێژینەوە شێلگیرانەكانی ئەم دواییانە پێمان دەڵین كە لە سەدا ٨٠ی ڕۆمانییەكان وای¬ بۆدەچن كە "لە سەردەمی چائۆشێسكۆدا شتەكان باشتر بوون"!٦ كەس دەتوانێ ئاماژەیەكی باشتری ناڕەوایی پەیدا بكا بۆ ئەو دیمۆكراسییەی كە گوایە تایبەتمەندیی یەكێتی ئۆرووپایە؟ ئایا ئەو خەڵكەی لەم كارەدا بوون وانەكانیان فێردەبن؟ ئایا تێدەگەن لەوەی كە لۆژیكی سەرمایەداری بریتی نییە لە "گەیشتنەوە" بەڵكوو بە پێچەوانەوە قووڵكردنەوەی نایەكسانییە؟ كێ چووزانێ!
ئەوەیكە یۆنان ئەمڕۆكە لە دڵی ململانێكەدایە یەكێ لەبەر ئەوەیە كە یۆنان بەشێكە لە هەرێمی ئۆرووپا و دووهەم چونكوو خەڵكەكەی هیواداربوو لە چارەنووسی با‌قیی وڵاتە پەڕاوێزكەوتووانی باڵكان هەڵدێن. خەڵكی یۆنان بەگشتی پێیان وابوو (یان هیواداربوون) گەر خۆیان ببوێرن لە بێبەختیی بەڕێوەچوون لەلایەن "كۆمۆنیستەكانەوە" (كە لە ساتە قارەمانانەكانی شەڕی جیهانیی دووهەمدا بەهێزبوون)_ و هەروەها لەلایەن كۆلۆنێلەكانەوە_ ئیتر ناچار نین ئەو نرخە بدەن كەوا سەپا بەسەر با‌قی وڵاتانی باڵكاندا. ئۆرووپا و یۆرۆ بە شێوەیەكی جیاواز كاری دەكرد بۆیان. هاوپشتیی ئۆرووپایی و بەتایبەت ئەوەی لەلایەن هاوماڵەكانی هەرێمی ئۆرووپاوە دەكرا _گەرچی سست بەڵام لە هەموو جێگەیەكیتریش (لەو جێگەی كە تاوانی "كۆمۆنیزم" دەبوو سزا بدرایە) ئەمەی پیشانیدا_ بە قازانجی خۆیان كاریان دەكرد.
یۆنانییەكان لە ئاكامی وەهمە ساویلكانەكانیاندا چەقیوەن. ئەوان ئێستا دەبێ لەوە تێگەیشتبن كە سیستمەكە پێگەی ئەوانیش دادەبەزێنی تا ئاستی دراوسێیە باڵكانییەكانیان وەكوو بولگاریا و ئاڵبانیا. چونكوو لۆژیكی هەرێمی ئەورووپا جیاواز نیە لەوەی یەكێتی ئۆرووپا: بەپێچەوانەوە تووندوتیژییەكەی زیاتر دەكات. لە چوارچێوەیەكی گشتیدا لۆژیكی كەڵەكەكردنی سەرمایە كەڵەكەكرنی نایەكسانی ناو نەتەوەكانیش بەرهەم دەهێنێت (ئەمە لە هەوێنی بونیاتنانی بەربەرەكانێی پەڕاوێز/ناوەنددا خەوتووە): و كەڵەكەكردنیش كەوا لەلایەن پاوانكارە گشتێنراوەكانەوەدەستی بەسەرداگیراوە، هێشتا لەمە زیاتر ئەم مەیلە گشتگیرەی ناو سیستمەكە بەهێز دەكات. دژ بەمەش وا دەگوترێ كە دامەزراوەكانی یەكێتی ئەورووپا ڕێگەیەك پەیدا دەكەن بۆ چاككردنی ئەم نایەكسانییە ناخۆییەی ئۆرووپا، ئەویش لەڕێی پشتیوانیی دارایی گونجاوەوە كە بۆ وڵاتانی بەجێماوی ناو ئۆرووپا دابین دەكرێت: وە بەگشتی ڕای گشتی لەسەر ئەم باوەڕەن. لەڕاستیدا ئەم پشتیوانییە (جیا لە كەرتی كشتوكاڵ واتە ئەو پرسیارەی كەوا لێرەدا باسی لێ¬ناكرێت) بۆ پێگەیشتن زۆر كەموكورتە: بەڵام  تەنانەت كوشندەتر ئەوەیە كە هاسانكاری دەكات بۆ تەشەنەسەندنی پاوانكارە گشتێنراوەكان و ڕەوتی گەشەی نایەكسان بەهێز دەكات ئەویش لە ڕێی كرانەوەی گەورەتری ئابوورییە جیاوازەكانەوە. بێجگە لەوانە، مەبەستی ئەم یاریدەدانە بەهێزكردنی ناوچەگەلێكی دیاریكراوی نەتەوە بندەستەكانە (بۆ نموونە باڤاریا، لۆمباردی و كاتالۆنیا) و بەمجۆرە مەبەستی لاوازكردنی توانایی دەوڵەتە نەتەوەییەكانە كەوا بەرنگاری فرمانەكانی پاوانكارییەكان دەبنەوە.
هەرێمی ئۆرووپا نەخشێندراوە بۆ خراپتركردنی زیاتری ئەو بزووتنەوە. سرووشتە بنەڕەتییەكەی بریتییە لە پێڕەوی بانكی ناوەندیی ئۆرووپا، كەوا قەدەغەكراوە وام بدات بە دەوڵەت-نەتەوەكان (و تەنانەت بە دەوڵەتی چەندنەتەوەیی  ئۆرووپاش، ئەگەر درووست بوایە كە شتی وا لەئارادا نیە)، بەڵام بە تەنیا دەدرا بە بانكەكان_ ئەویش بە ژمارەیەكی هێندە كەم كە گاڵتەجاڕ دەبوو_ كە لەجێی خۆیدا لە سەرمایەگوزاریی لە بواری قەواڵە نەتەوەییەكاندا ئەو كرێیەی ڕادەكێشا كەوا گوڕوتێنیان دەدا بە دەسەڵاتی پاوانكارە گشتێنراوەكانیان. ئەوەی پێی دەوترێت داراییكردنەوەی سیستمەكە لە هەناوی ئاسۆی ئەم پاوانكارانەدایە. هەر لە سەرەتای خۆیدا من ئەم سیستمەم  بە بێدەوام و ناچار بەهەڵوەشان_ بەزووترین كات كە سەرمایەداری بە قەیرانێكی بەبڕست لێی¬بدرێت_ لێكدایەوە: كەوا خەریكە لە پێش چاوماندا ڕوودەدات. من جەختم كردەوە كە تاقە بەدیلێك كەوا ڕەنگە پاڵپشتی لە بونیاتنانی قایم و بەشێنەیی ئۆرووپا بكات پێویستی بە پاراستنی دراوە نەتەوەییەكان هەیە كە گرێ¬درابێتەوە بە سیستمێكی دراوگۆڕینەوەوە كەوا وەكوو پێكهاتەیەكی كارای باسلێكراوی دراوگۆڕینەوە و سیاسەتی پیشەسازی فام كرابێت. ئەمە دواجار پێویستە بنەخشێنرێت تاكوو [سەرەنجام و زۆر دواتر] پێگەیشتنی فەرهەنگە سیاسییەكەی ڕێگەی دامەزراندنی دەوڵەتی كۆنفێدراڵی ئۆرووپا لە سەرووی دەوڵەتە نەتەوەییە پێشووەكانەوە خۆش بكات بەبێ ئەوەی بیانتەقێنێتەوە.
بەم پێیە هەرێمی ئۆرووپا چووەتە ناو قەیرانێكی پێشبینی¬كراو كە بەڕاستی هەڕەشە لە بوونی دەكات، وەك چۆن دواجار تەنانەت لە بروسلدا دانیپێدا نرا. چونكوو هیچ ئاماژەیەك نیە كە پیشان بدات یەكێتی ئۆرووپا دەتوانێت ڕادیكاڵانە ڕەخنە لەخۆبگرێت تا بیسەلمێنێت سیستەمێكی جیاوازتری یاسای دراو دابین دەكا و دەسبەرداری لیبراڵیزمی هەڵقوڵاوی ئەو پەیمانانە دەبێت كە هێشتا لە دەسەڵاتدان. 

* ئەم وتارەی لە خوارەوە پێشكەشتان دەكرێ بەشی دووهەم و درێژەی بەشی یەكەمە كە لە ژمارەی 137ی ئاسۆی ڕۆژهەڵاتدا بڵاوكرابووەوە و لەبەر كێشەیەكی تەكنیكی بەداخەوە نەمانتوانی تا ئەم ژمارەیە چارەسەری بكەین. هەر بەمبۆنەوە داوای لێبوردن لە خوێنەرانی ئاسۆی ڕۆژهەڵات و وەرگێڕەكەی دەكەین. ئاسۆی ڕۆژهەڵات.


PM:09:59:15/01/2018




ئه‌م بابه‌ته 133 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌