ڕۆژاوا، توركیە و هەڵوێستی ئەمریكا

سۆران سەلیمی

هێندێك ناوەندی هەواڵنێری لەسەر زاری بەرپرسانی پ.ی.د بڵاویان كردەوە كە گوایە ڕووسیا خیانەتی لە كورد كردووە؛ ئەمە بۆچوون و كاڵفامیەكی سەیرە لە جیهانی سیاسەت و پێوەندیە نێودەوڵەتیەكان كە تا ئەم ساتەش بەرۆكی بە كورد بەرنەداوه ‌و كورد هەر پێیوایە دەبێ دۆستایەتییە‌كان هەتا سەر بێت، تەنانەت لە پرسی كەركووكیش هەمان عەقڵیەت لای زۆرێك لە ڕێبەڕان هەبوو كە ئامریكا خیانەتی لە كورد كردوو و پشتی تێكردووین. بەڵام ڕاستیەكی سەلمێنراو و هەڵبەت خاوەن بنەمای فكری و ئینسانی هەیە بە ناوی بەرژەوەندیی نەتەوەیی، ئەوەش فاكتەری سەرەكیی هەموو دەست و پێوەندیەكانی جیهانی ئیمڕۆیه ‌و جگە لەوەش هیچ بنەمایەكی دیكە بوونی نیە. هەڵبەت ئەوەیكە بەرژەوەندیی نەتەوەیی لە چاو ڕژیمێكی وەك كۆماری ئیسلامی لەگەڵ ئەوەی ئامریكا یان ڕووسیە یەكێكە یان نا‌ بابەتێكی دیكەیه ‌و پێوەندیی بە باسەكەی ئێمەوە نیە. دواتر هەواڵێك بڵاو كرایەوە كە گوایە مۆسكۆ پێشنیاری بە كورد داوە بۆ‌ ڕادەست كردنی "عەفرین" بە هێزەكانی ئەسەد و بەمە هەڕەشەی توركیە پووچەڵ بكەنەوە، ئەوە ڕێك بنەمای پێوەندیە جیهانی و ناوچەییەكانە لە جیهانی سیاسەتدا، واتە ئیمتیازێك دەبێ بدەی تا شتێك وەدەس بێنیت، جا هەرچەندە هێزت هەبێ لەو دانوستانەدا زیاترت بەر دەكەوێ. 
دەمانەوێ لەم وتارە كورتەدا بە گشتی ئاماژەیەك بە بەرژەوەندیەكانی توركیە لە سوریە بكەین و ئەو ئاسۆ و دوورنەمایە كە ئانكارا لە قەیرانی سووریەدا هەیبوو ئێستا بە كوێ گەیشتووە. ئەردۆغان كە پێش ٢٠١١ پێوەندیەكی باشی لەگەڵ بەشار ئەسەد هەبوو، بە دەستپێكی قەیرانی سووریە لە ناكاو هەموو هەڵویستەكانی گۆڕا و كەوتە دژایەتیی تووندی دەسەڵاتی ئەسەد و پاڵپشتی لە ناڕازیانی سووری. ڕوونە كە ئەردۆغان پێی وابوو دەرفەتێكی زێڕینە هەم بۆ توركیە و هەم بۆ "ئا.ك"پارتی تا بە یەكجارەیی سووریە قووت بدات و پڕۆژەی "عۆسمانیزم"ەكەیان خێراتر و بە پشتیوانەیەكی قورسترەوە ببەنە پێشەوە. سووریە هەم پێگەی ژیۆپۆلیتیكیی بەهێزی هەیە و هەم كۆنتڕۆڵی ئەوێ لە هاوكێشە هەرێمیەكاندا واتە هەبوونی دەستی باڵا، بەتایبەت كە ڕ‌كابەری سەرەكیی توركیە واتە ئێران، لەو هەلومەرجەدا خەسارێكی بەرچاوی بەردەكەوت و ئەوەش دەستی توركیەی ئاوەڵا دەكرد، تەنانەت لە پرسی كوردیشدا توركیە پێی وابوو یان ناهێڵێت هاوشێوەی باشوور دەسەڵاتێكی كوردی دابمەرزێت یان ئەگەریش لە كۆتایی ناچار بێت مل بە پڕۆژەیەكی لەو شێوە بدات ئەوە ئەوێش وەك باقیی زلهێزەكانی دیكە سووریە دەخاتە ژێر ڕكێف و كاریگەریی خۆیەوە. جگە لەوەش هیوادار بوو بگرە‌ دڵنیاش بوو كە لانیكەم سیستهمێكی ئیسلامی وەكوو ئەوەی خواستی "ئێخوانەكانە" لە سووریە دادەمەرزێت و دەبێتە هاوڕا و هاوڕێ و ڕەنگە تەنانەت ببێتە گوێ لە مستی ئاك پارتی وەك پارتی براگەورە. خەونێكی خۆش و هەڵبەت تا ڕادەیەك نێزیك لە ڕاستی، واتە ئەو چاوەڕوانیە لە داهاتووی هاوكێشەكانی سووریە بۆ هێزێكی ناوچەیی وەك توركیە زۆر دوور لە ڕاستی نەبوو، تەنانەت ئامرازی ئەوەش لە بەردەستدا بوو، عەرەبستان و قەتەر و چەن وڵاتی دیكەش بە تەواوەتی پاڵپشتی ئەو پرۆژە بوون_ ئەگەرچی عەرەبستان و توركیە خاوەن بەرژەوەندیی جۆراوجۆرن بەڵام بەرژەوەندیی هابەشیان زۆرە_، توركیە سنوورێكی بەربڵاوی لەگەڵ سووریە هەیە و لەو ڕێگاوە دەیتوانی لۆجیستیكی هەر هێزێكی ڕ‌كابەری دەمێشق دابین بكات كە هەڵبەت لەوەدا درێغی نەكرد. بەڵام لەم نێوانەدا چەند فاكتەری سەرەكی ڕێك بە پێچەوانەی خواست و خەونی ئەردۆغان كەوتنە كار، هەڵبەت چاوەڕواننەكراو نەبوون و دەبێت و دەبوایە كە تیمەكەی ئەردۆغان پێشتر ئەوەیان پێش بینی كربا‌. یەكەم، پێداگریی هەمە لایەنە و هەمە جۆرەی كۆماری ئیسلامی و هەموو لق و پۆپە تیرۆریستیەكەی لە ناوچەكەدا بوو. دووهەم، دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی ڕووسەكان_ كە هەڵبەت ئەمەیان تا ئەو ڕادە چاوەڕوانكراو نەبوو_ و هەروەها سێهەم، هەڵویستی پەسیڤی ئامریكا بەرامبەر بە قەیرانی سووریە بوو كە ڕەنگە توركیە پێی وابوو لەو قەیرانهدا‌ بە پاڵپشتی هەمە لایەنەی ئامریكا وەك هاوپەیمانی نەریتیی خۆی لە ناوچەكە دەتوانێت لە ڕێگای هێزە ناڕازیەكان و لە دەرفەتێكی كورتدا حكومەتی بەشار بڕووخێنێ و كۆتایی بەو قەیرانە بێنێت. جگە لە هەموو دەسكەوتەكانی ئەو پڕۆژەیە، كەوتنی بەشار و كۆتایی هاتنی خێرای قەیرانی سووریه،‌ قورساییەكی بەرچاوی دەبەخشیە توركەكان هەم لە ئاست ناوچە و هەم لە ئاست جیهاندا. بەڵام نەك ئەو سێ لایەنە بوونە بەربەستێك لە سەر ڕێگای ئامانجەكانی ئەردۆغان، كەچی زۆریك لە هاوكێشەكان لەسەر زەوی گۆڕدران كە هەرگیز ڕەنگە ئانكارا بیری لێنەكردبێتەوە بۆ نموونە هاتنی داعش.
زۆر كەس و بەتایبەت ڕ‌كابەرانی توركیە و ئەردۆغان بانگەشە بۆ ئەوە دەكەن كە سەرچاوەی سەرەكیی سەرهەڵدانی "داعش" دەوڵەتی ئیسلامگەرای ئەردۆغانە، بەڵام ڕاستی ئەوەیە بۆ سەلماندنی بابەتێكی لەو جۆرە دەبێ بزانین كە هاتنی داعش بە قازانجی كام لایەن بوو. هاتنی داعش بە تەواوەتی هەموو خەون و خەیاڵەكانی توركیەی كردە بڵقی سەر ئاو: هەموو هێزی ئامریكا و هاوپەیمانەكانی بۆ لای خۆی ڕاكێشا، ڕەوایی و مەشرووعیەتێكی نوێی دایە ڕێژیمی ئەسەد لەو شەڕەدا، دەستی ڕووسەكانی ئاوەڵا كرد كە بە بیانوی شەڕی تیرۆر ڕاستەوخۆ حكوومەتی بەشار ئەسەد لە ڕووخان بپارێزێت، زۆربەی ناوچەكانی سووریە كە لە ژێر دەستی ناڕازیاندا بوو كەوتە دەستی داعش و دواتر بە پاڵپشتیی ئێران و ڕووسیە كەوتەوە دەستی بەشار، كوردەكانیش كە لە شەڕ دژی تیرۆریستان بوێری و ئازایەتیی خۆیانیان سەلماندبوو بە بیانووی شەڕی تیرۆر كەوتنە بەر مەرحەمەت و پاڵپشتیی و هاوسۆزی ئامریكا و هاوپەیمانان و چەكی پێشكەوتووی وایان وەبەر كەوت كە هیچ لایەنێكی ناڕازیەكان ڕەنگە نەیانبێت. بەو شێوە ئارامیی كوردستانی ڕۆژاوا پارێزرا و تەنانەت بوو بە خاوەن مەشرووعیەتێكی نێو دەوڵەتی كە چیدیكە تێكدانی بۆ توركەكان كارێكی ئاسان نایتە بەرچاو. بەشێكی بەرچاوی ئەم گۆڕانكاریانە دەرەنجامی هاتنی داعش و هێندێك لایەنە وەكوو بەرەی نوسرە، بێگومان ڕەنگە توركەكان هێندێك جار و بەتایبەت لە شەڕ دژی كورد كەڵكیان لە داعشیش وەرگرتبێت و ئاسانكاریشیان كردبێت بەڵام هیچ لۆژیكێك لێرەدا نایسەلمێنێ كە توركەكان خوڵقێنەر و پاڵپشتی هێزی داعش بووبێتن كە تەنیا كۆماری ئیسلامی و بەشار ئەسەد قازانجیان لێ وەرگرت لە هەموو ناوچەكەدا.
كۆی ئەو فاكتەرانەی ئاماژەمان پێكرد و بێگومان هەڵەی یەك لە دوای یەكی ئەردۆغان له ‌بەراوەردكردن و هەڵسەنگاندنی ڕەوتی ڕووداوەكان وایكرد كە ئێستا ئاك پارتی بۆ تواندنەوەی دەسەڵاتی كوردی لە ڕۆژاوا، ئێدلیب ڕادەستی ڕووسەكان و هێزەكانی بەشار ئەسەد بكات، واتە نەك لە قەیرانی سووریە قازانجی نەكرد كە لە پاڵ دەستی خۆی سەرهەڵدانی دووهەمین حكوومەتی كوردیشی بەچاو بینیوە، ئەویش بە دەستی سەرەكیترین دوژمنی خۆی واتە پارتی كرێكارانی كوردستان. هەموو كەس لە بیریانە كە وتووێژەكانی نێوان پ.ك.ك و توركیە تا ناوەڕاستەكانی ٢٠١٢ درێژەی هەبوو، زۆر كەس دڵیان پێ خۆش بوو و دڵنیا بوون كە ئەردۆغان بێگومان دەیەوێت بە هەرشێوەیەك پرسی كورد چارەسەر بكات و تەنانەت پێیان وابوو پ.ك.ك دەبێت هێندێك تەنازول بكات كە پڕۆسەی ئاشتی سەربگرێت. بەڵام سەرەڕای ئەوەیكە كوردەكان لەو پڕۆسەدا چەن ڕۆڵی نیگاتیڤیان هەبوو یان نا‌، ڕوونە هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆیی لە سووریە ڕەنگە ئەو هیوایەی بەخشیبێت بە ئانكارا كە لە ڕێگای كۆنتڕۆڵی هەتا هەتایی سووریەوە دەتوانێت زەبرێكی قورس و جەرگبڕ لە پ.ك.ك بدات و بەم شێوە پێویست ناكات چیدیكە بەناوی دانوستان ئیمتیازێك بە پ.ك.ك بدات. واتە ئەوە بەس بوو كە بەشێكی بەرچاو لە پشتی جەبهەی پارتی كرێكاران واتە سووریە ببەستێ و كۆنتڕۆڵی بكات، كێشەكە تا ڕادەیكی زۆر چارەسەر دەبوو یان لانیكەم كوردی ناچار دەكرد پاشەكشێ بكات. كە هەڵبەت ڕوونە كورد تا ڕادەیەكی بەرچاو توانی بە كەڵك وەرگرتن لە هاوكێشەكان كوردستان لە كاول بوون و وێرانی بپارێزێت و كیانێكی سەرەتایی بۆ خۆی دەستەبەر بكات و جگە لە مەشرووعیەتی جیهانی لە  شەڕ دژی داعش ببێتە سەرەكیترین هاوپەیمانی ڕۆژاواو ئامریكا.
لەو ڕوانگەوە هێڕشی توركیە بۆ سەر عەفرین لە چوارچێوەی پاراستنی بەرژەوەندیی توركەكان جێگای فام كردنە، واتە ئەوە شەڕێكی سیاسی و ژیۆستراتێژیكە كە بۆ هەر دوو لایەنی كورد و تورك خاوەن گرنگیەكی تەنانەت یەكلایكەرەوەیە، واتە بۆ كورد بە مانای نێزیك بوونەوە لە دەریای ئازاده و بۆ توركیەش واتای خنكاندنی كورد پێش سەركەوتنی كۆتایی لەو هەرێمەیە. ئەگەر كورد بتوانێت بەرخۆدان بكات و نەهێڵێت بۆ ماویەكی بەرچاو عەفرین بكەوێت و كۆمەڵگای جیهانی بێنێتە سەر هێل_ وەكوو ئەوەی كۆبانێ_ ئەو كات دەتوانێت دڵنیا بێت لە داهاتووی خۆی، هەم لەبەرامبەر توركەكان و هەم لە سەر مێزی دانووستانەكانی داهاتووی ناوخۆی سووریە و هەڵبەت لە ئێستایشەوە مەشرووعیەتی لە كۆمەڵگای جیهانی پەسەند دەكرێت. بۆیە توركەكان تەنانەت بە نرخی ئاڵۆزیی پێوەندیەكانیان له گەڵ ئامریكا و دانی ئیمتیاز بە ڕووسەكان و سەدان قوربانیی سێڤیل، بە هەموو توانایەوە هێڕشی كردووتە سەر عەفرین و دەیەوێت بەهەر شێوەیەك بووە ئەو شارە لە ژێر دەسەڵاتی پ.ی.د دەربێنێت.
لەم نێوانەدا خاڵێكی جێگای سەرنج هەیە كە ڕەنگە جیاوازیی نێوان فامی سیاسی دەوڵەتان لەگەڵ قیادە و هەستی گشتیی كوردەكان دەردەخات، توركەكان لەم هەلوومەرجەدا بە ئاسانی دژی ئامریكا وەستان و ئامادە نەبوون تاكوو ئێستا خواستی كۆشكی سپی بۆ ڕاوەستاندنی شەڕ قبووڵ بكەن، بەڵام نەك لەبەر ئەوەیكە ڕووسەكان بە هاوپەیمانی نوێی خۆیان و ئامریكاش بە دوژمەنی ئێستای خۆیان دەزانن، یان ئەوەیكە بۆیان گرنگ نەبێت چیدیكە پێوەندیی باشیان لەگەڵ ئامریكا هەبێت، بەڵكوو توركەكان باش دەزانن یەكەم، هەموو هاوپەیمانیەك هەتا سەر نیە دووهەم، هێندێك هاوپەیمانی كاتیە و بۆ بەرژەوەندیەكی هاوبەشی كاتیە سێهەم، ئانكارا دڵنیایە ئەگەر لەم شەڕەدا سەربكەوێت ئەوا‌ دواتر دەتوانێت دیسان پێوەندیەكی باش و بەهێز لەگەڵ واشنگتۆن بونیات بنێتەوه ‌و تەنانەت بە خۆباییەوە داوای یارمەتی لە ئامریكا بكات. ئەوە خاڵێكە كە كورد دەبێت فێری ببێت و وێڕای پاراستنی ئامانج و پڕەنسیپەكانی، لە پێك هێنانی بەرە و هاوپەیمان چاو لە دۆخەكە بكات، یان بە هەستیاریەوە سەیری ڕووداوەكان نەكات كە كێ پشتی تێكردین یان نا‌. لە باشووریش بە ڕواڵەت ڕووسەكان پاڵپشتیی كوردیان دەكرد كە هەڵبەت له ‌كردەوەدا‌ كارێكی ئەوتۆشیان نەكرد، لە ڕۆژاواش دەبینین زۆر بە ئاسانی هێزەكانیان لە عەفرین دەكشێنەوە و خۆیان ئاوێتەی شەڕێك ناكەن كە هی ئەوان نیه ‌و قازانجێكی لێ نابەن. 
بەهەر شێوە هەتا كاتی نووسینی ئەم بابەتە كە شەڕی عەفرین ڕۆژی هەشتەمی خۆی تێپەڕ دەكات، وادیارە دیسانەوە كورد بەرەنگاریەكی باشی كردووه ‌و توركەكان و ئەرتەشی بەناو ئازادی سووریە نەیانتوانیوە پێشكەوتنێك بەدەس بێنێت و شەڕەكە قورستر لەوە بوو كە ڕەنگە ئەردۆغان بیری لێدەكردەوە و ڕەنگە ئەوەش ببێت بە هەڵەیەكی گەورەی دیكەی سەرۆك كۆماری توركیە، بەڵام هەم توركیە پێویستیەكی بنەڕەتی هەیە بە سەركەوتن لەو شەڕە و هەم كوردیش بۆ ئەوەیكە دڵنیا بێت لە دامەزرانی كیانێكی كوردی تەنانەت لە چوارچێوەی سووریەی داهاتوودا، دەبێت بەرەنگاریی بكات و ئەوەندە ماوەی شەڕەكە درێژ بكاتەوە كە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بهێنێتە سەرخەت.

PM:09:44:07/02/2018




ئه‌م بابه‌ته 283 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌