خەباتی كورد و دەركەوتە مێژووییەكانی

سۆران سەلیمی

بێگومان ڕۆژی ٢٥ی مانگی "ئەیلوول"ی ٢٠١٧، یەكێك لەو ڕۆژە مێژووییانەی گەلی كوردە كە دەتوانین لە ماوەی یەك سەدەی ڕابردوو و دوای ساڵی "١٩١٦" واتە كاتی واژۆكردنی ڕێككەوتننامەی "سایكس-پیكۆ"، وەكوو خالێكی وەرچەرخان لە مێژووی كورددا ڕەچاو و ناوزەدی بكەین. لە یەكەم ڕوانیندا ئەو ڕووداوە لانیكەم لە سێ ڕەهەندەوە گرنگیی تایبەتی خۆی هەبوو: یەكەم، ئەوەیكە بەهەر شێوە هەنگاوێكی مەزن بوو بۆ بەدیهاتنی ئاوات و خەونی لە مێژێنەی نەتەوەیەكی زوڵملێكراو و بندەست كە لەم ڕێگاوە هەم دەنگی ڕەوای خۆی بە گوێی جیهان بگەێنێت و هەم هەنگاوێكی مەزن بەرەو سەربەخۆیی و دیاریكردنی چارەنووسی خۆی و بە دەستی خۆی هەڵبهێنێت. دووهەم، ئەوەیكە پرۆسەی ڕێفراندۆم سەلماندی هێچ هێزێك بە قەد یەكگرتوویی و یەكدەنگیی جەماوەر كاریگەر نیە و ناتوانێت لەناو‌ هاوكێشەكاندا رۆڵی تەواوكەری هەبێت. بێگومان ڕۆڵی زلهێزەكان و هێزە ناوچەیی و هەرێمیەكان شاراوە نین بەڵام بەوەشەوە پێداگری و كۆدەنگیی گەلی كورد لە باشوور، ئەویش لە كاتێكدا كە تەنانەت نەتەوە یەكگرتووەكانیش دژایەتیی ڕێفراندۆمی دەكرد، توانی بەسەر ئەو هەموو دژایەتیەدا سەركەوێت و بیسەلمێنێت كە ئیرادەی گەل گرنگترین فاكتەرە بۆ سەركەوتنی هەر نەتەوەیەك، ئەوەش دەتوانێت وانەیكی باش بێت بۆ هەموو ڕێبەرانی كورد لە هەموو بەشەكانی دیكەی كوردستان. سێهەم، دیسان دەركەوت كە پرسی كورد لە ئاست جیهاندا خاوەن گرنگیەكی تایبەتە، ئەو هەموو دژایەتیە تەنیا سەلمێنەری ئەوەیە كە پێگەی "ژیۆستراتێژیك"ی كوردستان نەك تەنیا بۆ داگیركەران بەڵكوو لای زلهێزەكانیش ئەوەندە قورسە‌ كە بە هەستیاریەكی تایبەتەوە دەڕواننە كوردستان و نە دەتوانن بە ئاسانی دەستبەرداری بن و نە زۆر ئاسانیش ئامادەن كە دان بە مافەكانی كورددا بنێن لەم دۆخەدا. لێرەوە، بۆ كورد دەركەوت كە بۆ چەسپاندنی سەروەریی خۆی لەم قۆناغە و لە هەنگاوی یەكەمدا دەبێت پشت بە هێزی ناوماڵی خۆی ببەستێت و لەو ڕێگاوە بتوانێت ناوەندەكانی بڕیاردەری هەرێمی و جیهانی ناچار بكات لەبەرامبەر ئیرادەی گەلی كورد، لە هەڵویستە نەرێنیەكانیان پاشگەز ببنەوە.
بەڵام ئەوەی كە دەمەوێت لەم بابەتهدا‌ ئاماژەی پێبدەم ڕەهەندێكی دیكەی ئەو ڕووداوە بوو، ڕەهەندێك كە پێوەندی بە گەلەكەمان لە ڕۆژهەڵاتی كوردستانیشەوە هەیه ‌و نیشان ئەدات كە خەبات و ژیان و هەستی نەتەوایەتیی خەڵكی باشوور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان چەندە گرێدراوی یەكن و هەر دوو لایەن چۆن دەتوانن لەو پۆتانسیەلە بۆ بەدیهاتنی ئامانجەكانمان كەڵك وەرگرن. ئەو جۆش و خرۆشەی خەڵكی ڕۆژهەڵات دوای بەڕێوەچوونی ڕێفراندۆم و ئەویش لەژێر هەڕەشە و سەركوتی كۆماری ئیسلامی لە ڕاستیدا ئەوەندە بەرفراوان و مەزن بوو كە تارانی زیاتر لە جاران هەستیار كردەوە بەرامبەر بە پرسی كورد لە هەموو بەشەكاندا، لەبەر ئەوەیكە سەلماندی دوای نزیك بە ٤٠٠ ساڵ لە دابەشكردنی یەكەمی كوردستان و دابڕانی زۆرینەی ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە جەستەی وڵات و درووستبوونی سنوورە دەستكردەكان و وێڕای هەموو سەركوت و گوشاری داگیركەرانی كوردستان، هێشتا هەستی هاوبەشی نەتەوایەتی و گرێدراویی مێژوویی و عەرزی لە نێوان ئەو دووبەشەی كوردستان هەر زیندووە و بەپێچەوانەی هەموو پڕۆپاگاندا‌یەك، ئەو گەلە بە تەواوەتی لەیەك دانەبڕاوه ‌و ئەگەر بەهۆی چەندین هۆكاری سەپێندراو و سیاسی ناچارن بە شێواز و مێتۆدی جیاواز مافەكانیان داخواز بكەن بەڵام لە ناخەوە هەست بە یەك بوون دەكەن و خۆیان بە هاوبەشی چارەنووسی یەك دەزانن و ئەوەش زۆر جیاوازە لە هەڵویستی ڕێبەران و پارتە سیاسیەكانی كورد كە زۆر جار ناچارن لە عەرزی واقێعدا سیاسەت بكەن، جا چ ئەو ڕوانگەیانە درووست بێت یان هەڵە.
دەتوانین لە سێ ڕەهەندەوە جۆش و خرۆش و هاتنە سەر شەقامی گەلەكەمان لە ڕۆژهەڵات بدەینە بەرباس و بەكورتی قسەیەكی لەسەر بكەین: یەكەم، ئەوەیكە خەڵكی كوردستان لە دژوارترین هەل و مەرجدا ڕژانە سەر شەقامەكان لە كاتێكدا كە لەلایەك كۆماری ئیسلامی هەر بەپێی سیاسەتی هەمیشەیی خۆی لە كوردستان بەرامبەر هەر جۆرە كۆبوونەوەیەكی جەماوەری تووندترین دژكردەوەی دەبێت و هەڵویستی تووندی هەیە و لەلایەكی دیكەوە خەڵكی ڕۆژهەڵات لە بارودۆخێكدا بۆ سەركەوتنی ڕێفراندۆم ئاهەنگی شاییان گێڕا كە تاران بە تووندی دژی بەڕێوەچوونی ڕێفراندۆم لە باشووری كوردستان هەڵویستی گرتبوو و بە پرۆژەی ئیسراییل و ئامریكا ناوزەد دەكرد و دەیان بەرپرسی پلە بەرزی حكوومەتی بە زمانی هەڕەشە هێڕشیان دەكردە سەر سەرۆكی حكوومەتی هەرێم. واتە هەر لە خۆوە ئەو جووڵانەوە جەماوەریە دژایەتیكردنێكی ڕاستەوخۆ بوو لەگەڵ هەڵوێستی كۆماری ئیسلامی لەهەمبەر هەرێمی كوردستان و رێك بەپێچەوانەی تاران خەڵكی ڕۆژهەڵاتی كوردستان سەربەخۆیی كوردستانیان نەك بە دیاردەیەكی نەرێنی كە وەكوو دەسكەوتێكی خۆماڵی و بۆ خۆیان ڕەچاو كرد و ئەوەش بەرپرچ دانەوەیەكی حاشاهەڵنەگر و پاساوهەڵنەگری كۆماری ئیسلامی بوو. كەواته،‌ خەڵكی كوردستان هێشتا سەرەڕای ئەو هەموو سەركوت و كوشتن و ئەنفالی "سپی" و ئاسمیلاسیۆنەی حكوومەتی ئێران هەر تینووی ئازادین و تەنانەت دەستەبەربوونی مافەكانی نەتەوەی كورد لە بەشەكانی دیكە بە سەركەوتنی بزووتنەوەی خۆیان دەژمێرن و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ هەستی نەتەوایەتی و خواستی ڕزگاریی نەتەوەیی لەناو جەماوەری كوردستان زیادتر و زیادتر دەبێت و تەنانەت سیاسەتە سەركوتگەرانەكەی حكوومەتی ئێران دەرەنجامی پێچەوانەی هەبووە. دووهەم، پاڵپشتی كردنی خەڵكی ڕۆژهەڵاتە لە پرۆسەی سیاسی لە باشووری كوردستان، ئەگەرچی لە ڕووی هەستی نەتەوایەتیەوە ڕەنگە زۆر ئاسایی بێت كە هەموو بەشەكانی كوردستان لە سەركەوتنی هەر بەشێكی دیكەی كوردستان شاد بن و ئەوەش بەهەرحاڵ دەرەنجامی "لێكهەڵپێكرانی نەتەوایەتی"یە لە نێوان بەشەكانی كوردستان و بەتایبەت ڕۆژهەڵات و باشوور، بەڵام لە ڕووی ستراتێژیكیشەوە گرنگیی تایبەتی خۆی هەیە. زۆربەی چاودێڕان باسی ئەوە دەكەن كە باشوور لە نێوان چوار وڵاتی دژبەر و دوژمندا گەمارۆ دراوە، بەڵام به ‌وتەی لێكۆڵەرێك بەپێچەوانەوه،‌ باشووری كوردستان لە سێ لاوە لكاوە‌ بە جۆگرافیای كوردستان ‌و ئەو ڕوانگەشە لانیكەم لە ڕۆژهەڵات و لەلایەن خەڵكی ڕۆژهەڵاتەوە سەلمێندرا. واتە سبەینێ ئەگەر كۆماری ئیسلامی بیەوێت هەر چەشنە كردەوەیەكی سەربازی دژی باشوور لە خۆی بنوێنێت ئەوا‌ سەدان ڕۆڵەی گیان فیدای كوردی ڕۆژهەڵات ئامادەن كە بەرگری لە دەستكەوتەكانی باشووری وڵات بكەن و مێژووی سەد ساڵی ڕابردووی باشوور و ڕۆژهەڵاتیش ئەوەی سەلماندووە. شایی و خۆشی خەڵكی ڕۆژهەڵات بەپێچەوانەی هەندێك كەس كە تەنیا دەڕواننە توێژی دەرەوەی ڕووداوەكان، بۆ تاران جەرەسێكی مەتترسیدار دێتە ئەژمار لەبەر ئەوەیكە پێی وایە لە ئەگەری هەر چەشنە دژایەتیەكی بە كردەوە خوێناوی و سەربازی، ئەوها‌ هەستی نەتەوایەتی و هاوبەشی و هاوخەمی كوردانی دوو پارچە دەتوانێت ببێتە كارتێكی دەستی حكوومەتی نوێی كوردی كە سەربەخۆیە. بەم پێیە، لەو ڕوانگەوە هاتنە سەرشەقامی گەل له ئێوارەی ٢٥ی سێپتامبر بۆ خۆی سەلمێنەری بوونی هێزێكی خەوتووە كە دەتوانێت ڕۆڵی سەنگەری پێشەوە لە كاتی خۆیدا بگێڕێ، جا پرسەكە ئەو كاتە بۆ تاران مەترسیدارتر دەبێت كە لە ئەگەرێكی ئاوەهادا چیدیكە ناتوانێت بەسەر خواستی نەتەوایەتیی جەماوەری خەڵكی كورد لە ڕۆژهەڵاتدا زاڵ ببێت و تەنانەت لە چوارچێوەی هەندێ مافی كولتووری و هەرێمیدا ڕازیان بكات، واتە ئەمجارە و بەپێچەوانەی ٣٨ ساڵی ڕابردوو شەڕەكە دێتە ناو خاكی ژێر دەستی كۆماری ئیسلامی كە ئێستا بە هەر شێوە بە خاكی ئێران دێتە ئەژمار و دوای شەڕی ئێران_ عێراق ئەوە یەكەمجار دەبێت شتێكی لەو شێوە ڕووبدات، بۆیە لەم هەل و مەرجەی ئێستادا ئەوە زۆر لە سەربەخۆیی كوردستانی باشوور مەترسیدارترە بۆ كۆماری ئیسلامی. سێهەم، ئەو حەرەكەتەی خەڵكی ڕۆژهەڵات وەبیر هێنەرەوەی مێژووی سەد ساڵی ڕابردووی نێوان باشوور و ڕۆژهەڵات بوو، ئەگەر بە كورتی چاوێك بەسەر ئەو مێژووەدا بخشێنین ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە شۆڕشی كوردی لەو دوو بەشە بە شێوەیكی بەردەوام گرێدراوی یەكتر بوون و هەمیشە كەم و كورت هەر دوو لایەن پاڵپشتیان لە یەكتر كردووە، هەر لە دامەزراندنی كۆماری كوردستانەوە تا تەنانەت شەڕی هاوبەشی دەستپێكی ساڵەكانی ٨٠ی زایینی دژی داگیركەران و دواتریش هاوكاریی نهێنی نێوان كۆمەڵە و دیمۆكرات لەگەڵ یەكێتی و هەڵبەت پێچەوانەكەشی. دواتریش شاراوە نیە كە یەكێك لە هۆكارە سەرەكیەكانی هاتنەخوارەوەی حیزبەكانی ڕۆژهەڵات لە شاخ تەنیا پاراستنی دەسكەوتەكانی خەڵكی باشوور بووە و بەس لەو رێگاشدا تێچوویەكی زۆر قورس بەسەر بزووتنەوەی كوردی ڕۆژهەڵات سەپێندراوە، بەڵام گەلەكەمان لە ڕۆژهەڵات بە دڵێكی گەورە و لە پێناو بەرژەوەندیی باڵای نەتەوەیی ئەو تێچوەیان داوه ‌و قەتیش پەشیمانیش نەبوون لەم كارەیان. پاڵپشتیی خەڵكی رۆژهەڵات لە پرسی ڕێفراندۆم لە باشوور ئەو كاتە زەقتر دەبێتەوە كە تەنیا یەك مانگ بە سەر رووداوی دڵتەزێنی ناوچەی "باڵەكایەتی" تێدەپەڕێ و سەلمێنرا كە یەكبوون و هاوبەش بوون لەسەر یەك خاك و یەك وڵات لای خەڵكی ڕۆژهەڵات مانایەكی زۆر بەنرختری لە دووبەرەكی و دژایەتی كردنی یەكتری هەیه و پێویستە تا زووە دەستی ئاژاوەگێڕانی ناو ماڵی كورد لە بندا ببڕین‌.
لەڕاستیدا مێژووی كورد نیشاندەری هەستێكی هاوبەشی نەتەوایەتیە لە نێوان باشوور و ڕۆژهەڵات كە قەت نەپساوه ‌و نەبڕاوە، لە هەموو شۆڕشەكانی هەر دوو بەشدا بە شێوەیك خەڵكی هەر دوو پارچە بەشداریان كردووە، تەنانەت لە شەڕ دژی تێرۆریستانی "داعش" هەموو حیزبەكانی ڕۆژهەڵات بەو پەڕی گیان فیدایی بەشداریان كرد و لەو رێگاش قوربانی و برینداریان پێشكەشی پاراستنی خاكی باشوور كرد و لە بەرەبەرەی ڕێفراندۆمیشدا دیسانەوە هەموو حیزبەكانی كوردستان هاودەنگ و هاوڕا ڕایانگەیاند كە ئامادەن تا دوایین دڵۆپی خوێنیان پارێزەری حكوومەتی سەربەخۆی كوردستان بن كە لەسەر خاكی باشوور دادەمەزرێت. ئەوە تەنیا سیاسەت و ستراتێژی حیزبیە نیە بەڵكوو مێژوویەكی دوور و درێژی لە پشتە، مێژوویەك لە هاوكاری و هاوخەمی هەر دوو پارچە بەرامبەر یەكتر تا ئەو جێگایە كە لە سەردەمی "سەددام"دا زۆر جار هێزەكانی ڕۆژهەڵات پێشمەرگەی باشووریان بەناو هێز و ئەندامی خۆیان حەشار داوە و دەربازیان كردووە و لە بەرامبەریشدا هێزەكانی باشووریش بە هەمان شێوە زۆرجار پێشمەرگەی ڕۆژهەڵاتیان لە مەترسی ڕزگار ‌و زۆر جاریش لە یەك سەنگەردا بەرگریان لە خاكی كوردستان كردووە و شەهیدی هاوبەشیان لەپێناو هەر دوو پارچەی كوردستاندا هەیە. مەبەستم ئەوەیە كە جۆش و خرۆش و بەپەرۆش بوونی خەڵكی ڕۆژهەڵات لەم كات و ساتەدا و بەرامبەر بە چارەنووسی نەتەوەكەمان لە باشوور تەنیا هەستێكی هەڵخراو نیە بەڵكوو مێژوویەكی ڕاستەقینەی لە پشتە؛ مێژوویەك كە دەیسەلمێنێت سەرەڕای سنوورە دەستكردەكان، ڕۆژهەڵات و باشوور خۆیان وەكوو بەشێك لە جەستەیەكی گەورەتر دەبیننەوە و هەست بە جودایی و فەرق ناكەن، هەر ئەوەشە كە شایی و هاتنە سەرشەقامی خەڵكی ڕۆژهەڵات كۆماری ئیسلامی نیگەران كردووە و ناچاری كردووە دەست بكات بە رەش بگیری لاوانی كوردستان لەبەر ئەوەیكە تاران  ئاگاداری ئەزموون و مێژووی خەباتی هاوبەشی باشوور و ڕۆژهەڵاتە و دەزانێت لە سبێی ڕۆژدا ئەو "لێكهەڵپێكراوەییە نەتەوایەتی"یە دەتوانێت ببێتە كۆسپێكی گەورە بۆ بەڕێوەبردنی بەرنامه ‌و سیاسەتەكانی دژی باشووری كوردستان، بەتایبەت ئەوەیكە درووشمەكانی جەماوەر بۆ یەكەمجار شێوازێكی دیكەی لە هەست و بیركردنەوەی لە خەڵكی ڕۆژهەڵات نواند و دەركەوت كە خەڵكی ڕۆژهەڵات بەپێچەوانەی "ڕیال پۆلێتیكی" مەجوود لە گۆڕەپانی سیاسەتدا، خەون بە ڕزگاریەكی یەكجارەیی و كیانێكی كوردیەوە دەبینن...

PM:05:30:10/10/2017




ئه‌م بابه‌ته 160 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌