زوان داڵگی ئڕا گرینگی دیرد؟




فازڵ وەلیان

ئەو کەسە ک هویرەوکردن نەیرد؛ زوان نەیرد و ئەوەیش ک زوان نەیرد؛ نیەتویەنێد هویرەوکردن داشتوودن. زوان وەسیلەییگە ئڕا هویرەوکردن. فێربوین زوانیگ و وەکارهاوردنی ئڕا دروسکردن پەیوەندی ئڕا گەشەسەنن فکریی ئنسان و زوان هەروەیجوورە وەسیلەییگە ئڕا هاوردنە جویلەی فکر و مەغز ئنسانییەت.

ئنسانیگ ک زوان خوەی وە خاسی یای گردوید تویەنێد بڕەسێدە ڕاستییەیل. کەسێگ ک نەتویەنێد وە زوان خوەی وە دروستی قسیە وە پێ بکەی؛ نەتویەنێد واژەیەیل و مەتڵەوەیل لە شوون خوەیان و وەدروسی وە کار بارێد وە شێوازیگ مەنتقی کەمئەندام زەینییە و پییەنی تەفەککور ئەو کەسە باریک و تەسکە.
زوان بوینەوەریگە زنی و وە شێوازیگ مەنتقی زوان و ژیان دو چشت لەیەک دانەبڕیاین. دروسبین پێناسەی تاک لە بارهاوردن ئەو شاریاسەو و لە سەرکەفتن یایگیری گشتی و کاریی چشتیگ ک لە گشت گرینگترە زوانە.

هەتا کووتایی دەورەی سەرەتایی یا ئبتدایی لە مەدرسەیەیل زوانێگ ک یای دەن زوان دایگییە و لە دویای ئەوە هەر زوانێگ ک یای دەن وە بی ئییە ک ڕیژە و ژمارەیان لە وەرچەو بگریمن؛ ئڕا مناڵ و تاک جوور زوان دویوم و لە سەر پایەی زوان داڵگی وە هساو تییەیدن.
مناڵ وە هووی زوانە ک خوەی ناسێد و یەکم هەنگاوەیلی ئڕا شکڵگردن شوناس خوەی ئەڵگرێد. مناڵێگ ک تازە بویەس لە ڕێی زوان داڵگییەو شوناس و هوڤیەت و فەرهەنگ پیا کەی و لە دویاییا چوودە ناو کوومەڵگاگەی. مناڵ و زارووک لە ڕێی زوان دایگیی یەکەمین قانوونەیل کوومەڵایەتی یای گریدن و پەیوەندی لە گەرد کەسەیل ترا پیا کەیدن. هە لەی ڕاسا یەکمین ئەرک و وەزیفە کەفێدە سەر شان زوان داڵگییەو و پێشکەفتن مناڵ لە هەر بارێگەو ها سەر شان زوان داڵگییەو.

مناڵێگ ک زوان داڵگیی خوەی وە خاسی یای گردوید؛ وە شێوەی مەنتقییش تویەنێد خاستر لە مناڵەیل تر خوەی بناسێد و هەروەیجوورە توانای فەرەتریگ دیرد ئڕا بەیان و وەتن و ناسین خوەی. زوان یەی کوومەڵگا کەرەستە و وەسیلەییگە ئڕا وەیەک ڕەسین و لەیەک هالی بین ئەو کوومەڵگا و پایە و بنەڕەتیگە ئڕا ئەرزشەیل هاوبەش ئەو کوومەڵگا.

هەرچەنیگ ئیمە یا کوومەڵگا گرینگی وە زوان دایگی خوەمان نەیەیم بەر خوەیمە کیشەیەیلیگ فەرە لە بارەی پەیوەندیگردنمان لەگەرد کەسەیل ترەک ناو کوومەڵگا، بەڵام کاتێگ ک زوان داڵگی جوور پایە و ئەساسیگ ئرا شکڵگردن کەسایەتی خوەمان بزانیم ئەوکات کێشەگان ڕەفئەو بوودن. بەڵام وەداخەو لە وڵاتەیلیگ ک نەتەوەیل ترەک ماف یایگیری زوان داڵگی خوەیان نەیرن ئی کیشەیەیلە وە فەرەیی بوین دیرد و هەر ڕووژیش لە وەر چەومان کوومەڵگاگە پارچە پارچەوە بوودن.

ئڕا وێنە مناڵێگ ک بتویەنێد لە مەرهەلەی سەرەتایی یا ئبتدایی وە زوان داڵگیی خوەی ئامووزش بوینێد؛ لەگەرد دونیای جیاوازیگەو ڕویەڕوو بوودن و کاتیگیش ک چوودە مەدرسە ئەگەر بوینێد زوانیگ ک لە ڕێ ئەوەو فکر، خواستەیەیل و ئارزوەیل خوەی بەیان کەید؛ لە مەدرسە وە کار تییەید و زوانیگە وەکەڵک؛ ئەو کات وە خوەی و شوناس خوەی شانازی کەی.

وەداخەو لە ئێران مناڵەیل نەتەوەیل جوور کورد لە دویای چینە ناو مەهدەیل کوودەک و مەدرسە وە زوورەملی ناچار کریەن وە یایگرتن زوانیگ بیگانە، وە زوان داڵگیی خوەیان ک هەتا چینە مەدرسە؛ لە شکڵگرتن کاسایەتی و شەخسیەتی ڕووڵ گەوراییگ داشتییە؛ کەفێدە پلە و دەرەجەی دویوم و ڕووڵ زوان کوردی لە شکڵداین شەخسییەت و شوناسی کەمڕەنگەو بوودن و زوان داڵگی بوودە ئەبزار و ئامرازیگ تەنیا ئڕا پەیوەندییەیل سادە و ساکار مناڵەیل.

لە ئێران مناڵەیل نەتەوەگان هەر لە قووناخەیل سەرەتایی چینە مەدرسە ک لە زوان دایگی خوەیان بیبەشەو بوون لە بار زەین و هەست و ئهساسەو لە بەراورد لەگەرد فارس زوانەیل پێشکەفتن یکسانیگ نەیرن و ئەگەر فێرکردن و ئامووزش جوور یەی کێبڕکێ یان موسابقە لە وەر چەو بگریمن؛ مناڵەیل نەتەوەگان هەر لە سەرەتای یەکم هەنگاو بازەندەی موسابقەگە دون.

مناڵەیل نەتەوەیل بێجگە لە فارس ک لە دەسپێک ژیان خوەیان هەتا چینە مەدرسە گشت سامان و سەرمایەیل کوومەڵایەتی، فەرهەنگی و زانستی خوەی وە زوان داڵگیی خوەی وە دەس هاوردییە و لە مەدرسە ناچار کریەید وە یایگرتن زوانیگ ناخودی و بێگانە ک بیجگە لەیە ک بیگانەس؛ لە گەرد کییەتی و شوناس فەرهەنگیی خوەی مەهکوومن وە شکست.

گرینگی زوان دایگی لە شکڵگردن کێیەتی و کەسایەتی تاک مناڵ چشتیگ نییە ک هاشا لە لی بکریەی و کارگەریی ئەو لە یایگیری زوان دویوم و دویای ئەوە کارگەریی لە سەر چوینیەتی فێرکردن ڕوینە.

هە وەی هوە دویری ناچاریی مناڵ لە زوان داڵگی خوەی، گەشە و ڕوشد زەینی مناڵ تویش کیشە کەیدن و لە یایگیری مەهارەتەیل وە زوان فارسییش تویش کیشە بوودن.

گشت شارەزایەیل ئامووزشی و فێرکاری لە دونیا وەی خاڵە ئاماژە کەن ک مناڵەیل وە زوان داڵگی خوەیان هویرەو کەن و تویەنن جوور هویرەوکردنیان وە زوان دایگییان خاسترەک ئەدا بکەن.

ماف و هەق یایگیری زوان داڵگی وەرجە گشت چشتیگ یەی ماف ئنسانییە و هاوکاتیش ماف هەستی و بوین یەی نەتەوە و قەومە.
وە قسەی زوانناس وەناوبانگ "هارکورت" 'زوان جامەک و ئاوینەی یەی نەتەوەسە'. هەر نەتەوەییگ فەرهەنگ و ساختار تایوەت وە خوەی دیرد و گشت ئی تایوەتمەندییەیلە مانای خوەی لە ناو زوان پییا کەیدن.

نواگیری لە زوان داڵگی کارگەرییفەرەییگ لە سەر مناڵ دانەی و بێجگە ئییە ک زوان دویوم لە مەدرسە وە زوورەملی یای گرێ؛ بەڵام نییەتویەنێ وە ڕەوانی قسە وە پی بکەی یا وە پی بخوەنێ و ئەو باوەتەیلە ک خوەنێ نیەتویەنی وە دروسی دەرک وە پی بکەیدن. مناڵ لە مەدرسە نویساینیش یای گری بەڵام نیەتویەنێ هەست و ئهساساتی و جوور هویرەوکردنەیلی وە دروسی بویشێ. ئڕا نموونە مناڵ لە دەرس بیرکاری یا ڕیازی نیەتویەنێ هەل پرسیارەگە وە زوانی بویشێ و لە زوورم کاتەگان وە هووی ئەوەی ک پرسیارەگە دەرک نەکردییە؛ لە پیاکردن ڕێ هەلیش تویش کیشە بوودن. ئی کیشە لە باقی دەرسەیلیش بوین دیرد و قسەیەیل موئەللم و نویسریایل کتاوەگان لە سەرەتاوە وە زوان داڵگی ئەڵەوگەردنێ و دویای ئەوە دەرک وە باوەتەگە کەید و لە دوپاتە و تکرار وە زوانیگ بێجگە لە زوان داڵگی خوەی ئەڵییەو گەردنێن و مناڵیگ ک نەتویەنێد زاراوە و مافهوومەیل دەرک بکەی وەدڵنییاییەو تەوانایی بەیانیشی نەیرید.

لە وڵاتیگ فەرە نەتەوە جوور ئێران ئەگەر نەتەوەگان بێجگە لە فارس بەهرە لە ئامووزش زوان داڵگی خەیان بوەن؛ هەم لە بار فێربوین و ئامووزشەو سەرکەفتی بوون و هەمیش وەگشتی لە سەر ئاست فێرکاری و پەروەردەی وڵاتەگەیش کارگەریی فەرەییگ دیرن.

ئمڕووژە لە ئیرانک ئامووزش و خوەنین وە زوان دایگیی نەتەوەگان ڕێ وە پێ نییەن فەرە سروشتی و ئاددییە ک بەرهەمی بییەسە دوشمەنی نەتەوەیل زوڵم وەپی کریای لە گەرد زوان فارسی و ئی باوەتە ڕووژ لە دویای ڕووژیش فەرەترەو بوودن. وەرگری کردن لە زوان داڵگیلە مەدرسەیل ئێران بەرهەمی بییەسە دویاکەفتن ئامووزشی و مناڵ ئارام ئارام لە مەدرسەوە دویرەو کەفێ و هویردەهویردە ک زوان ئجباری یای گرێ؛ وە دوشمەنیی لە گەرد زوان و فەرهەنگ زوورەملییس فەرەترەو بوودن. ئەگەر لە مەرهەلەیل کووتایی مەدرسە و لە مەرهەلەی نەوجوانی ک تاک زوان زوورەملی وە شێوەییگ کەمیش ک بویە وە جی زوان داڵگی وە کار بەیدن لە شوونەیل گشتی و کوومەڵگا و ناو خانەوادەی خوەی ک لە تێ ژییەی تویش نگەرشیگ نگەتیڤی و مەنفی بوودن و لە جواو ئەوەیشە تەنانەت هاشا لە کێیەتی خوەی و خانەوادەیشی کەیدن و هویردە هویردە تاک گووشەگیر بوود و دەس کەیدە دوشمەنی لە گەرد نەتەوەگەی خوەی.

بەهرەمەند نەوین لە زوان داڵگی کارگەریی فەرەییگ لە ئاست گەشە و ڕوشد و سەرکەفتن مناڵ و جەوان دیرد، ئڕا وێنە مناڵەیل ٧ساڵان ک تازە چینەسە مەدرسە وە هاڵەت سروشتی ٢٧٠٠ وشە لە سەرەتای لەدایگ بینیان تا ئەو تەمەنە لە زوان داڵگ خوەیان یای گرن و ئڕا نموونە لە ئێران ک یەی مناڵ کوردیگ ک ماف فێربوین وە زوان داڵگی خوەی نەیرد و یکسان دوینی ئامووزشیی ئەو لە گەرد یەی مناڵ فارس خەتاییگە فەرە قویل. تەنانەت لە زوورم کاتەیل لە شارەیلیگ جوور تێهران مناڵەیل کورد و تورک و فارس لە یەی کڵاس وە یەی شێواز ئامووزش یکسان دوینن.

یکسان سازیی ئامووزش و فێرکردن لە ئێران لە بەین مناڵەیل کورد و فارس و باقی نەتەوەگان هووکاریگ بییە ئڕا شکست ئامووزشی مناڵەیل بێجگە لە فارس و ئی هووکارە نە وە هووی مورەبییەیل ئامووزشی و نە وە هووی بەهرە و سامان هووشیی مناڵەیل نەتەوەگانە، بەڵکی هووکار سەرەکیی ئییە ڕێگری کردن لە زوان نەتەوەگان جوور زوان کوردییە لە ئێران و هەرچەندە ئەسڵەیل ١٥ و ١٩ ی قانوون بنەڕەتی و ئەساسی ئێران ڕێ وە پی داس؛ هاوکات زوان نەتەوەگان ک کوردییش لە گەردییەو بوودن ڕێوەپی نەیریاس و مەمنووئە و ئمساڵیش جوور ساڵەیل ترەک مناڵەیل چینە مەدرسەیەیل و دەرسەیلیان جوور ساڵان لە گەرد زوانیگ بێجگە زوان داڵگی خوەیان دیرن یای گرن و لە گەرد ئی ڕووژەیلە یانی ڕووژ ٢١ فێڤریە ڕووژ جەهانیی زوان داڵگی ک ئێرانیش یەکێگە لە واژووکەرەیل و ئمزاکەرەیل پەیماننامەیەیل جەهانی و تەئەهود داس ک لە ناو وڵات ڕێ وە زوانەیل نەتەوەیل بییەیدن، بەڵام لە دویای ٣٠ و چەن ساڵ هێمرای زوورم مەردم ئێران کە زوورینە و ئەکسەریەتن ئجازەی یایگیری زوان داڵگی خوەیان نەیرن.



AM:08:22:02/03/2015




ئه‌م بابه‌ته 1159 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌