هووره خاون میژووییگ گرنگ و دویره


نویساین: نەئیم نەجەفی

له سوورانییه وه: فازڵ وه لیان


" ئەگەر توای نەتەوەییگ وە خاسی بناسی؛ گووش بتەکنە مووسیقاگەیان"

کۆنفسیووس – گەورا فیلسووف ڕووژهەڵاتی

پێشەکی

دەسنیشانکردن سەرەدەمیگ دیاریکریای ئڕا میژووی سەرهەڵداین و لەدایگبین مووسیقای ڕەسەن کورد کاریگە فەرە دژوار. نەتەوەی کورد یەکیگ لە کویەنترین مەردمەیل ڕووژهەڵات ناوڕاسە یان ڕاستر ئەوەسە بویشیمن کویەنترین مەردم ڕووژهەڵات ناوڕاسە و خاکەگەی (کوردستان) بڕیگ (میژووناسەیل) وە یەکم لانک و هەلوورکەی بەشەر زاننەی و وە دویم لانک و شوون بەشەر لە سەردەم زریان و لافاوە گەوراگەی نووهـ ناسنەی. ئیجوور دیارە ئەگەر بتوایمن تەمەن مووسیقای ڕەسەن کوردی دەسنیشان بکەیمن ؛ بایس لەو کاتەو دەس وە پی بکەیمن ک هونەر لە لای بەشەرەو هاتویدە ئافراندن.

نەتەوەی کورد خاون فەرە لە شیوەیل مووسیقای فولکلورە ک لەڕاسییا بنەڕەتیان هە لە میژووییگ دویرودریژەو پێناسە کریەید، جوور ئاواز هوورە و تەمویرە(تەنبوور ، تەمویرە ، تەمیر) چەمەری ، سیاچەمانە و لاوک و ... ئی قسیە پشتڕاس کەنەو ک مووسیقای کوردی میژووییگ فەرە گرینگ و دویر دیرد.


هوورە


میژوونویسەیل ئویشن هوورە لە وشەی "ئەهوورا" هاتیە و تەنانەت وە لەوەرچەوگردن قسیەییگیش وشەی "سوورە" ک وە پەندەیل قورئان وتریەید؛ هە لەو وشەی هوورە گیریاس ک لە ناو زوان ئەرەوی بیەسە سوورە.


ئی ئاواز کویەنە لە ناوچەیل ئیلام، کرماشان، خانەقین، (کامێران، دیواندەرە، کەلار) و ... باوە و وە زاراوەی کوردی خوارین یانی کەلهوڕی (و گوورانی) چریەی. وە ڕای فەرەییگ لە زانایەیل بوار مووسیقا سەرەتای گەشەسەنن و سەرهەڵداین هوورە؛ گەڕیەیدەو ئڕا سەردەم زەردەشت و تەنانەت لەوە زویتریش ئڕا ئایین میترائیزم یان مەزدائیزم.


ئی ئاواز کویەنە فەرەتر لە چوار هزار ساڵ پیشینە دیرد ک وە ڕویی بەڵگەیل لە سەردەم زەردەشت ئڕا گازندە و لەڵکە لە گەرد ئەهوورامەزدا وەتیانەی ک وشەی گاتا ، گاسا ، گاسە یان گازە وە مانای بانگ و هاوار و لاڵکە هاتییە، یانی سکاڵا و لاڵکە و ڕازونیاز لە گەرد ئاواز و مووسیقاهوورە لە گەرد خودا ک هەر ئیرەنگەیشە کوردەیل کەلهوڕ وە کەسیگ ک هوورە خوەنێد؛ ئویشن "هوورەچڕ" ک لە دو وشەی هوورە (ئەهوورا) + چڕ (بانگ کردن و داواکردن) سازریاس و وە کەسێگ وتریاس ک وەی شێوازە تایوەتە ئەهوورامەزدا بانگ کردیە و ڕازونیاز وەلیا کردیە.


لەڕاسییا هوورە ئاوازیگ ئایینی لە سەردەمەیل کویەن بییە، بەڵام لە دویای هاتن ئایین ئسلام؛ هوورە لە بار ماناییەو گووڕیاس و بەیت دڵداری و سروشتی شوون پەندە ئایینیە قەدیمییەگان گردییە، سە لەیوا! هوورە لە سەردەمەیل جیاواز گووڕانکاری وە سەریا هاتییە.


کەلهوڕ و هوورە


وشەی " ئەهوورا + هوورە + کەلهوڕ" پەیوەندی و ڕابتەی نزیکیگ لە گەرد یەکەو دیرن ک بێگومان بنەڕەت ناو کەلهوڕ – گەورا ئەشرەت کورد و ناو یەکیگ لە بنزاراوەگان کوردی خوارین هە لە دو وشەی ئەهوورا و هوورە هاتییە ک "کەڵ" وە مانای گەورا بویەسە پاشگر "هوور" یانی (کەڵ + هوور). ک وە ڕای من وەی هوە ک کەڵهوورەیل تویەنستنە ئی ئاواز ئایینیی کویەنە لە سەردەم زەردەشت وە خاسی و ڕەنگینی ئڕا ئەهوورا بچڕن؛ لە لایەن گەورایەیل ئەو سەردەمە نازناو کەلهوڕ یان (کەڵهوور) وە پییان بەخشریاس، یانی کەڵ(گەورا) + هۆر (ئەهوورا – هۆرە - هوورە) = کەڵهوڕ ک بوودنە کەڵە ئەهوورا یا گەورا ئەهوورا ک وە گوزەریان ساڵەیل و میژوو بیەسە "کەڵهوڕ.


جوورەیل هوورە


ئی ئاواز کویەنە ٢٢ مەقام داشتییە، بەڵام وەداخەو هەتا ئیرەنگە ٩ مەقامی لە هویرەو چییە و جی داخە ک ئی نەتەوە ک خاوەن ئی جوورە مووسیقاییگن و وەی شیوە لە وەرایوەری کەمتەرخەمن. لەیرە ئاماژە کەیم وە چەن جوریگ لەو (مەقامەیلە):

پاوەمووری

دودەنگی

هەی لاوە

هجرانی

بادیە

سوارسوار

جەنگ ڕاو

کڵاودڕ

چووڵ چڕ

کوییەچڕ

یەی دەنگی

بان دەسانی

باربودی و نەکیسایی

لەی سەردەمەیل نووییشە چەن مەقامیگ نوو لە لای هوورەچڕەیلەو هاتییە ک بڕیگیان ئییانەن:

قەڵوەزی چڕ

قەڵخانی چڕ

قاچاخی چڕ

ئەکبەرخانی چڕ

ئەرکەوازی چڕ

ھۆرە چڕەیل ناودار


(لەی شێوازە لە مووسیقای کوردی هونەرمەندەیل گەوراییگ هەڵکەفتنە و ناو خوەیان و ناو هونەرەگە ڕەساننەسە کەشکەشان ئاسمان، ئەوانەییگ ک لە دریژای میژوو لە سەر ئی هونەرە کار کردنە و سینە وە سینە دەنگ و هونەر خوەیان ڕەساننەسە ئی دەورە؛ وە هووی پیش نەکەفتن تکنولوژی و نەوین دەسگایەیل توومارکردن دەنگ و ڕەنگ هویچیگ لە لییان نەمەنییەس، بەڵام لەو هونەرمەندەیلە ک لەی سەدەی دویاییە بینە و کار خوەیان ڕەساننەسە بەرزترین شوونەیل تویەنیم ناو بڕیگیان باریمن؛)


جوور:

ئەلی نەزەر مەنووچهری

زابولی

ئەولەزیز بڕەوەنی

سەی قولی کشاوەرز

یاسم یاسمی

برایم هوسەینی

سەی تایەر وەیسی

سڵێمان نەورووزی

سەی مراد مورادی

براگوجەر تەهماسبی

دارا خان

ئەزیزخان ئەهمەدی


هەرکام لەی ئەزیزەیلە شوون تایوەت وە خوەیان لە ناو ئی هونەرە دیرن، بەڵام؛ بەڵام "ئەلی نەزەر مەنووچهری" یەکیگە لە هەرەوەناوبانگترین و بێ وینەترین هوورەچڕەیل کورد ک لە ساڵ ١٣٠٠ هەتاوی یانی ٢٦٢٠ کوردی لە ئاروین ئاوا یا شائاوا سەر وە ئوستان کرماشان لە دایگ بییە و هەر لە ناوچەیل ئاروین ئاوا و گیەڵان ژیاس ک وەداخەو فەرە زوی و لە تەمەن ٤١ ساڵان ماڵئاوایی لە ژیان کردییە.


هە ئەو جوورە ک لە پیشتریش ئاماژە وە پی کردیم؛ شیئرەیل هوورە جوور قەدیم نییە و باوەتەیل جوورایجوور هاتییەسە ناو ئی هونەرە، ئڕا نموونە چەن شێوازیگ لەو شیئرەیلە تیەریمنە وەر دەسدان:

نموونەی شیئر دڵداری و سروشتی لە هوورە:

دڵداری:

وه زوڵف سیه كردی پاوەنم //// چمانئەسیرچاڵدەماوەنم

****

له دویرەو هاتی وەتم یه یاره //// گلارەمكووربوود؛یهخووڕێواره

****

دەس داوه زوڵفان سیای ئەمبەربوو //// هـەر چیێگ ماڵ دێرم؛ نـەزر باڵای بوو

نەزر باڵات بوود دەردەگەت وه خوەم //// قیـافـەیئەزیزهـەواڵپرسـەگـەم

****

چەومەس، ئەبروو مەس، مەسانی مل مەس

دڵ وەلیت بنەم، دووس ئەڕام فرەس

ھەر لە گوڵ سوو تا وە نسمەشەو

من لە فکر لەیل، لەیل لە فکر خەو!

سروشتی:

بوڵبوڵ کەم بگیر دەنگ وە زارەوه //// بـەش ت گـوڵ مـایە وە دارەوه

هـەر جـای گوڵێگه پەرچینی خاره //// ئـەڕایبوڵبوڵنـەیگـوڵئنتـزاره

ئـەگەر خار نەود وه پەرچیـن گوڵ //// مرایبوڵبوڵەیلزویبوودنهاسڵ

****

پەل پەل دارەیل، بێ واو بێ واران //// سەوز كەی له بان شیشە مەغاران


ئاکام:


لەڕاسییا مووسیقا بەشیگە لە فەرهەنگ هەر نەتەوەییگ ک ئەگەر لە هویرەو بچوود؛ مانای ئیەسە ک بەشیگ لە فەرهەنگی نەمەنییە و جوور ئنسانیگە ک بەشیگ لە گیان و لەشی نەودن... وەداخەو ئیرەنگە ئاواز هوورە کەمکەم و هویردە هویردە لە هویرەو چوودن و لە ژیان نەسڵ ئمڕوویی شوینیگ نەیرد ک وە رای من(نویسەر) هووکار ئییە نەک زانایی بەڵکێ نەوین زانستە لە سەر ئاوازە ڕەسەن و کویەنەگان ک هەتا ئیسە ئرا کورد وەگشتی و وەتایوەتی چین جوان ڕوینەو نەویە، ک لە لاییگەو نەتەوەیل تر دیرن لە مووسیقای فولکلور کورد یای گرن و لە ئاکادمیاییل مووسیقی خوەیان ئانالیزی کەن و فەرەجاریش وە ناو خوەیان کلی کەنە گشت شوونەیل و ناسنامە ئرای دروس کەن، بەڵام کورد هەرچەندە خاوەن مووسیقای دەوڵەمەن و میژووییگە؛ چوین وە شیواز زانستی و ئاکادمیک نەتویەنستییە لە سەری کار بکەید؛ ئەگەر وەی جوورە بجوود؛ بیگومان لە بانانیگ نزیک دوینیمن ک هورەیش وە سەرمایەی نەتەوەییگ تر ناسریاد!!!.


وە ئاوات هویرەوکردن


ڕفرنس:

مقاله: «هوره»ێوایی 7000 ساله/ن: قاسمجانی

فەرهەنگ باشوور/ن: ئاکو جەلیلیان

ناونامەی مانێشت/ن: سەجاد جەهانفەرد

مۆسیقای کوردی/لە ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد

هاژە/ وتوویژیگ لەگەرد سەی قولی کشاوەرز / ڕەهمەتوللا سادقی

تیبینی: لە بڕێگ شوونەیل لە لایەن وەرگێڕەو چەن ڕستە و وشەییگ زیادە کریاس.


AM:10:42:04/01/2015




ئه‌م بابه‌ته 1386 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌