شه‌ڕی 24 رۆژه‌ی شاری سنه‌، ده‌سپێكی قۆناغی دووهه‌می به‌ره‌نگاری نه‌ته‌وه‌یی له‌ كوردستان


 فواد محه‌ممه دی

32 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر و پێنج مانگ پاش ئاگر بڕه‌كه‌ی 27ی خه‌زه‌ڵوه‌ری 1358ی هه‌تاوی، قۆناغی دووهه‌می به‌ره‌نگاری و راوه‌ستانی گه‌لی كورد له‌ به‌رامبه‌ر هێرشی داگیركرانه‌و بێ به‌زه‌ییانه‌ی كۆماری ئیسلامی ده‌ستی پێكرد. لووتكه‌ی یه‌كیه‌تی و به‌رخۆدانی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ كوردستانی رۆژهه‌ڵات له‌ شه‌ڕی 24 رۆژه‌ی شاری سنه‌ ره‌نگی دایه‌وه‌. شه‌ڕێك كه‌ له‌ ئه‌ساس دا 28 رۆژی خایاند و له‌ 29 ی خاكه‌لێوه‌ تا 25ی گوڵانی 1359ی هه‌تاوی درێژه‌ی كێشا. پاش فه‌رمانی جیهادی خومه‌ینی له‌ گه‌لاوێژی 1358ی هه‌تاوی و تێكشكانی هێزه‌كانی رژیم، ده‌وری دووهه‌می هێرش بۆ سه‌ر كوردستان له‌ 29ی خاكه‌لێوه‌ی 1359ی هه‌تاوی به‌ هێزێكی زۆرتر و ته‌یارتری ئه‌رته‌ش و سپاو به‌ شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاوتر ده‌ستی پێكرد. خه‌ڵكی شاره‌كانی كوردستان له‌وانه‌ سنه‌، دیوانده‌ره‌، سه‌قز، بانه‌ و مه‌ریوان هه‌ر له‌ رۆژه‌كانی یه‌كه‌مه‌وه‌ و به‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونه‌كانی ده‌وری پێشووی شه‌ڕ، خۆیان بۆ به‌ره‌نگاری دژی ئه‌م هێرشه‌ داگیركه‌رانه‌ ئاماده‌ كردبوو. خه‌ڵكی شاری سنه‌ وه‌كوو شاره‌كانی تری كوردستان هاوڕێ له‌گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ به‌ پێكهێنانی رێبه‌ندان و سه‌نگه‌ر له‌ به‌رامبه‌ر ته‌واوی رێگه‌كانی هاتوچوو بۆ نێو شار له‌ به‌رامبه‌ر هێرشی رژیم دا راوه‌ستان. ئه‌م شاره‌ یه‌كده‌س و یه‌كگرتوو 28 رۆژ له‌ به‌رابه‌ر توپ و خۆمپاره‌باران، بۆمباران و گوله‌بارانی هێزه‌ سه‌ركۆتكه‌ره‌كانی رژیمی ئیسلامی كۆڵنه‌ده‌رانه‌ راوه‌ستان. حه‌ماسه‌تی به‌ره‌نگاری به‌ربڵاوی خه‌ڵكی شۆڕشگێڕی ئه‌م شاره‌ كه‌ سه‌ره‌تاییترین و كه‌م و كورتترین چه‌ك و چۆڵیان هه‌بوو و به‌ وه‌ریه‌كی به‌رزه‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر هێزه‌كانی ئه‌رته‌ش و سپای پاسدارانێك كه‌ خاوه‌نی هه‌موو جۆرێك چه‌كی قورس و فرۆكه‌ی شه‌ڕكه‌ر و تانك و توپ بوون، له‌ مێژوی ئێران و كوردستاندا تۆمار كراوه‌ و له‌ یاد ناچێته‌وه‌.

سه‌یاد شیرازی له‌ بیره‌وه‌ریه‌كانی خۆی له‌ كتێبی(ناگفته‌های جنگ)دا ئه‌ڵی: «ئیزنی شه‌رعی مان وه‌رگرت كه‌ ده‌كرێت ئه‌و شاره‌ توپباران بكرێت. پلانی ئه‌م هێرشه‌ له‌ لایه‌ن سه‌یاد شیرازییه‌وه‌ پێشنیار كرا به‌ به‌نی سه‌در و له‌ لایه‌ن خودی سه‌یاد شیرازی و ره‌حیم سه‌فه‌ویه‌وه‌ به‌رێوه‌ چوو. به‌رپرسان و چالاكانی كۆمه‌ڵه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌شی سه‌ره‌كی رێكخستنی ئه‌م به‌ره‌نگاره‌یه‌ گه‌وره‌ و جه‌ماوه‌رییانه‌یان وه‌ئه‌ستۆ بوو. له‌ كاتی ئه‌م شه‌ڕه‌ نابه‌رابه‌ره‌دا، جیا له‌ پێشمه‌رگه‌كانی كۆمه‌ڵه‌، ئه‌ندامانی رێكخراوه‌كانی تر و سه‌دان كه‌س له‌ خه‌ڵكی شار، گیانیان به‌خت كرد و هه‌زاران خانوو ئاگری تێبه‌ر بوو و بوو به‌ وێرانه‌. هه‌زاران كه‌سیش بریندار و نوقسان بوون و ئه‌مه‌ له‌ یه‌كه‌مین دیارییه‌كانی رژیمی كۆماری ئیسلامی بۆ گه‌لی كورد له‌ كوردستانی ئێران بوو. كۆماری ئیسلامی ئێران پاش چه‌ند مانگ پلان كێشان  خۆی ته‌یار كرد كه‌ هێرشێكی دڕندانه‌ بكاته‌ سه‌ر كوردستان.1

گه‌مارۆدانی ئابووری: به‌ به‌رگرتن له‌ بنزین، گازوئێل و كه‌ره‌سه‌ی خواردن، له‌ وه‌رزی به‌هار و كاتی كشتوكاڵدا، ماشینه‌كان وزه‌ی كاركردنیان لێ پچرا بوو. نه‌بوونی به‌نزینیش هاتوچوو و دابین كردنی خوارده‌مه‌نی و بژیوی له‌ نێو بازاره‌كاندا زۆر كه‌م كردبووه‌وه‌. شتێكی وا ده‌ست نه‌ده‌كه‌وت كه‌ بۆ رۆژی پێویست پاشكۆ بكرێت. 2 به‌هێز كردن و ناردنی پێنج له‌شكه‌ر به‌ره‌و كوردستان، جگه‌ له‌و هێزانه‌ كه‌ له‌ كوردستاندا جێگیر كرا بوون، هه‌روه‌ها ناردنی هێزی گه‌وره‌ی وه‌كوو له‌شكه‌رێك له‌ ورمێیه‌وه‌ به‌ره‌و نه‌غه‌ده‌، كه‌ كۆمه‌ڵكوژی قارنا و قه‌ڵاتانیان خۆڵقاند، له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌ستی پێكرد.  هێزێكیتر له‌ مه‌راغه‌وه‌ كه‌ به‌ چه‌كی قورسی تۆپخانه‌ و كاتیوشا چه‌كدار كرابوو، به‌ره‌و میاندواویان نارد. ئه‌م هێزه‌ شه‌و و رۆژ دووره‌په‌رێز دێهاته‌ كوردنشینه‌كانیان تۆپباران ده‌كرد. هێزێكی دیكه‌ كه‌ هاتبووه‌ بیجار له‌وێوه‌ به‌ره‌و دیوانده‌ره‌یان نارد. هێزێكی زرهی له‌ هه‌مه‌دانه‌وه‌، واته‌ به‌ تانگ و تۆپه‌وه‌ چه‌كدار كرابوو، ئاماده‌باش درابوو كه‌ به‌ره‌و شاری سنه‌ بێت. پاش ئه‌و هه‌موو خۆڕێكخستنه‌ ئه‌وسا فه‌رمانی سه‌ركوت كردنی گه‌لی كوردیان بۆ جاری دووهه‌م دا. ئه‌وان به‌ بیانوی ئاژاوه‌ له‌ سه‌ر سنوور  هێزێكی گه‌وره‌یان له‌ كرماشان كۆ كرده‌وه‌. ئه‌م هێزه‌ به‌ جێی ئه‌وه‌ی له‌ جاده‌ی سنووری ره‌وانسه‌ر به‌ره‌و سنووری مه‌ریوان و بانه‌ بڕوات، ئه‌وان ناوه‌ندی شاری سنه‌یان هه‌ڵبژارد.  ئاشكرایه‌ مه‌به‌ستیان داگیر كردنی شاری سنه‌ بوو. سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ له‌ پادگانی سنه‌ له‌شكه‌ری 28ی لێ بوو و له‌ ته‌نیشت ئه‌وانه‌وه‌ پادگانی ژاندارمری پڕ بوو له‌ ژاندارم و پاسدار.

به‌ گوێره‌ی وته‌كانی سه‌رهه‌نگ سدری فه‌رمانده‌ی له‌شكه‌ری 28ی كوردستان، له‌ وتووێژێكدا: «له‌هه‌ر كاتژمێرێكدا زۆرتر له‌ 50 گولله‌ی تۆپ، خومپاره‌ یان كاتیوَشا له‌ نێو شاری سنه‌ ته‌قیوه‌ته‌وه‌». واته‌ له‌ هه‌ر خوله‌كێك(ده‌قیقه‌) یه‌ك راكت ته‌قیوه‌ته‌وه‌. له‌ شه‌وورۆژێكدا 1440دانه‌ و له‌ ماوه‌ی ئه‌و 28 شه‌وورۆژه‌دا 40 هه‌زار ته‌قینه‌وه‌ له‌ نێو شارێكی چه‌ند سه‌د هه‌زار كه‌سیدا روویدا. ئه‌مانه‌ جگه‌ له‌ راكت و ره‌شاشی كالیبری75ی هلیكۆپتره‌كان یان فڕۆكه‌ فانتۆمه‌كانی دۆژمن بوو. به‌ گوێره‌ی هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ 2400 تا 3000 كه‌س له‌و شه‌ڕه‌دا  گیانیان به‌خت كرد. هه‌ر ئه‌مه‌ش ده‌توانێ هۆكارێك و به‌ڵگه‌ێك بێ بۆ سه‌لماندنی كۆمه‌ڵكۆژی كۆماری ئیسلامی له‌ ئاست كوردستانی رۆژهه‌ڵات.
رۆژنامه‌ی كه‌یهانی تاران، رۆژی 23ی گوڵانی 59 له‌ زمانی «حجت الاسلام په‌رته‌ویی»ه‌وه‌ ده‌نووسێت:» چه‌كداره‌كانی دژ به‌ شوڕش خه‌ریكی هه‌ڵاتنن. ئێمه‌ 50 كه‌سمان لێگرتوون و ئێسته‌ش له‌ پادگانی سنه‌ به‌ند كراون. له‌ شاری سنه‌ به‌ به‌رده‌وامی ته‌قینه‌وه‌ی گولله‌ تۆپ و خومپاره‌ شار ده‌له‌رزێنێت. پاسداره‌كان له‌ سه‌ر ته‌پۆڵكه‌كانی شاره‌وه‌ بنكه‌ی گرووپه‌كان ده‌كوتن.»

ئایا چ شانازییه‌كی هه‌یه‌ بۆ رژیم كه‌ خه‌ڵكی شارێك قه‌ڵاچۆ ده‌كه‌ن و ده‌یله‌رزێنن؟ ئاشكرایه‌ ئه‌و ئامانجه‌ی ئه‌وان كۆمه‌ڵكوژی و ژینوسایدی گه‌لی كورد بوو. ئه‌وان به‌ ئه‌نقه‌س وا ژینگه‌یه‌كیان له‌ شاری سنه‌ خوڵقاند كه‌ حه‌ساری ماڵان بوو به‌ گۆرستانی مندالان. زۆربه‌ی ماڵان بوون به‌ نه‌خۆشخانه‌ی برینداران. ئه‌وان سه‌ره‌ڕای گه‌مارۆی چڕ و پڕی شار، نه‌خۆشخانه‌كانیشیان به‌ تۆپباران وێران كرد. ئاو و وزه‌ی كاره‌بای شاریان له‌ كارخست، به‌ڵام خه‌ڵك هێشتا له‌ سه‌ر پاراستنی ده‌ستكه‌وته‌ دێمۆكراتییه‌كانیان سوور بوون. ئه‌وان جه‌وهه‌ری داگیركه‌ریان ده‌ناسی، بۆیه‌ ئاماده‌ بوون گیان و ژیانیان له‌و ڕیگایه‌ به‌خت بكه‌ن.

بارو دوخی ژینگه‌ی شار له‌ سه‌ر باری ده‌روونی مناڵانه‌وه‌ باندۆره‌ی زۆر خراپی دانابوو. ژیان له‌ نێو ژێرخانه‌ نم داره‌كان به‌ نه‌بوونی وزه‌ و گه‌رما و خوارده‌مه‌نی یه‌كجار ئه‌سته‌م بوو. لێره‌ بۆ تێگه‌یشتنی زۆرتر له‌ ناخی كاره‌ساته‌كه‌ خراپ نیه‌  ئاماژه‌ به‌ ژیانی منداڵێك بكرێت له‌ رۆژی بیسته‌می تۆپباران دا كه‌ دایكی پێی گوتبوو تاكوو قامكه‌كانت هه‌مووی ره‌شكه‌ی، تۆپباران ته‌واو ده‌بێت. كۆرپه‌ی كڵۆڵی ژیانی نا ئاسایی، به‌ دڵه‌ بچكۆلانه‌ و چاوانی جامی ترسی، كه‌ دیلی سووچێكی تاریكی ژێرخان ببوو له‌ هه‌ر ده‌نگێكی ته‌قه‌ و ئاژین بوونی گولله‌ تۆپێك، یان شه‌قه‌ی باڵی مه‌رگی هێلیكوپترێك، وه‌كوو شۆڕه‌بی به‌ر ره‌شه‌با ده‌له‌رزا. به‌ دڵه‌خورپه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی رۆژژمێری  ژیانی له‌ بیر نه‌جێت، هه‌موو به‌یانییه‌ك ئه‌نگۆست و قامكێكی  په‌نجه‌كانی ده‌ست و پێ ره‌نگ ده‌كرد. ئه‌م به‌یانییه‌ش به‌ رووناك بوونه‌وه‌ی ژێرخانه‌كه‌یان به‌تیشكی هه‌تاو له‌ ده‌لاقه‌ شڕه‌كه‌یانه‌وه‌ كه‌ شوشه‌كانی به‌ شه‌پۆلی ئاژین بوونی تۆپباران شكا بوو و به‌ نایلۆنی چڵكن، رێگای میوانی خوڵك نه‌كراوی تۆز و سه‌رمایان پێ به‌ستبوو، به‌ده‌نگی قه‌تیسماو و پڕ له‌ سۆزی خه‌مه‌وه‌ هاواری كرد: دایه‌! دایه‌! هه‌موو په‌نجه‌كانی ده‌ست و پێم ره‌نگ كرد. ئیتر قامكم نه‌ماوه‌ كه‌ ره‌نگی بكه‌م. ئاخۆ ئیتر به‌یانی بۆردوومان ته‌واو ده‌بێت؟!

چاوانی دایكی كه‌ مرواری ئه‌سرینی هه‌ڵده‌وه‌راند. په‌نجه‌ی ره‌قی خه‌م و په‌ژاره‌، ناخی ده‌گووشا، هه‌رچێكی كرد كه‌ وڵامی منداڵه‌ هه‌شت ساڵه‌كه‌ی بداته‌وه‌ ده‌نگی ده‌رنه‌هات. هاوڕێ، ئه‌ستێره‌ی خامووشی ژێرزه‌وین، به‌ توڕه‌ییه‌وه‌ رابو و وه‌كوو هه‌وره‌برووسكه‌، گرماندی به‌ سه‌ر دایكیدا و گوتی: دایه‌ له‌ گه‌ڵ تۆمدا بوو!  دایكی هه‌ژاری به‌ لفكه‌ی كراسه‌كه‌ی، فرمیسكی چاوانی سڕی. به‌یه‌ك دوو كۆخه‌ی پڕ هێز گرێی نێو گه‌رووی تاراند. له‌ كاتێكدا ده‌چوو هه‌رین له‌ ئامێزی ئه‌رخه‌یانی خۆی بگرێ وتی: «رۆڵه‌ گیان، دڵی دایه‌، خه‌مت نه‌بێت گیانا، له‌ سبه‌یڕا یه‌كێك په‌نجه‌كانی منیش ره‌شكه‌. گه‌ر ئه‌وانیش به‌شی نه‌كرد، دیواری ژێرخانه‌كه‌ش به‌ هێڵی ره‌نگی بنه‌خشێنه‌ تا ئه‌هریمه‌نی شه‌ڕ وازمان لێ دێنێت.»

ژیانی منداڵانی شاری سنه‌ له‌ و سه‌رده‌مه‌دا وه‌كوو ژیانی هاوڕێمه‌ ئه‌وان نازانن بۆ فه‌رمانی مه‌رگیان ده‌ركراوه‌. نه‌یانئه‌زانی دژ به‌ شۆڕش و كافر چ مانایه‌كی هه‌یه‌. نه‌یانده‌زانی بۆ ده‌بێت رۆژانه‌ ده‌یان منداڵ به‌ تۆپبارانی دوژمنی داگیركه‌ر بكوژرێن. له‌ كۆتاییدا راستییه‌كی مێژوویی كه‌ ده‌بێ لێره‌دا ئاماژه‌ی پێ بكرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی كۆماری ئیسلامی له‌م هێرشه‌ دڕندانه‌ بۆ سه‌ر شاره‌كانی كوردستان به‌ گشتی و شاری سنه‌ به‌ تایبه‌تی، سه‌ركوتی ئازادی چالاكی سیاسی و كولتوورێك  بوو كه‌ گه‌لی كورد توانی له‌و ماوه‌یه‌دا بۆ خۆی مسۆگه‌ری بكات و ئه‌مه‌ش رێك به‌ پێچه‌وانه‌ی بیرۆكه‌یه‌ك بوو كه‌ كۆماری ئیسلامی ده‌یه‌ویست به‌ سه‌ر ئێران و كوردستاندا بیسه‌پێنێت.

سه‌رچاوه‌كان:
 1_ بیره‌وه‌ریه‌كانی نه‌بی زه‌ندی 2_ ناگفته‌های جنگ ، سه‌یادشیرازی

PM:03:46:04/08/2012




ئه‌م بابه‌ته 1227 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌