ڕێنوس؛ «زوان ویژە» یا (گوویش ویژە)

نویساین: ئـ. ڕ ن



ئەلفبا یەکێگ لە گەوراترین نێمەتەیلێگە کە وە دەس فینیقییەیل خڵات بەشەر کریایە و خوەی وە عنوان گەوراترین ئخترای بەشەر وە حساو تیەیدن» (ئەبڵینگ و فیستڵ، ۲۰۱۱؛ ۴۰۶) وە ڕاس ئەلفبا، خەت یا ڕێنوس گەوراترین ئخترای تاریخ بەشەرە ک خوەی بو وە دەسڵاتێگ ئڕەی بەشەر ۵۰۰۰ ساڵ لێە وەر تا بتوەنێد ئەول ئایەمەیل ھزارەی سێیما ئرتبات بەرقرار بکەید...

وە ڕاس ئەلفبا، خەت یا ڕێنوس گەوراترین ئخترای تاریخ بەشەرە ک خوەی بو وە دەسڵاتێگ ئڕەی بەشەر ۵۰۰۰ ساڵ لێە وەر تا بتوەنێد ئەول ئایەمەیل ھزارەی سێیما ئرتبات بەرقرار بکەید. ئەلفبا دەسڵاتێگ ئڕەی بەشەر درس کرد تا نەسڵەیل جورایجور لە دریژای زەمان ئەندیشە و ئەدەبیات و فکر و تەجربە و علم و زانستێان قردگ وە قردگ جەم بکەن و لە ناو کتاوەیل و کتاوخانەیل کووەو بکەن، تا یەی ڕۆژ کەسانەیلێگ لە وێنەی ئدیسون و جیمز وات و ... لە بەرایند ئەو ھەمگە تەجربە و زانستە ئخترایلێگ گورا و گەوراترەک داشتوون. فەرھەنگ و تەمەدن و علم و ھنەر و ... ڕشت بکەن و بەشەر لە ھەر کوورەی ئێ کورەی خاکییە ک بود وە ڕاحەتی فرەترەکێگ لە زنگانی خوەی بڕەسێد. 

ئەلفبا یا خەت خوەی لە نیشانە یا گرافمەیلیگ درس بود ک وە شکڵێگ توەنیم بوشیم جایگوزین بەشەیلێگ لە زوان وتاری یا زارەکی بون. ئێ نیشانەیلە تا ئەورە ک لە ناو جامعەیل زوانی کورد و فارس و عەرب زوان باوە وە پێیان ئوشن حەرف یا پیت. ھەر پیت یا حەرفێگ جایگوزین یەکێگ لە سدا یا دەنگەیل زوان بودن. ئمان تمام خەتەیل دنیا وەی شکڵە نیین، یانێ حەرف یا ئەلفبایان جایگوزین دەنگەیل زوان نیەون. لە سەرانسەر دنیا ھە لە ڕووژگارەیل باستانا خەتەیل و ڕێنوسەیل جورایجووریگ درس بونە و فرە لە لێان لە بەین چێنە و فرە لە لێانیش لە دریژای زەمان عەوەز بونە.

ئمڕو لە سەردەمان ھزارەی سێیم دوای نزیک وە پەنج ھزار ساڵ لە ڕوژگارێگ ک یەکمین شێوازەیل نوسان لە دنیای باستان وە دی ھاتن، سەدان شکڵ و شێواز لە ئەلفبا، خەت یان ڕێنوس لە سەرانسەر دنیا وە دی ھاتێیە. ھەرکام لە ئێ شکڵەیل ئەلفبا یان ڕێنوسە ک لە ناو یەک یا چەن جامعەی زوانی وە کار گریەن چشتێگ زێاتر لە قراردادێگ لە ناوحەین ئایەمەیل یا ئەندامەیل ئەو جامعەی زوانییە نیین. قراردادەیلێگ ک شکڵەیل و قێافەیل جورایجوورێگ دێرن و لە لای خەڵکەو وە ناوەیل خاسێگ وێنەی ئەلفبای لاتین (لە ئرووپا و ئامریکا)، ئەلفبای ئارامی (لە وڵاتەیل عەرەب زوان و ئێران)، ئەلفبای سیریلیک (لە وڵاتەیل شەوڕەوی سابق)، ئەلفبای دیوانگەری (لە ھند)، یا ڕێنوسەیل ھیراگانا و کاتاکانا (لە ژاپون) ... ھتد. ناسیەن. ئمان ئێ قراردادەیلە ک لە مابەین ئەندامەیل کۆمڵگایل زوانی وە دی تیەن، خوەیان نیشان دەر بەشەیلێگ لە ساختمان زوان ئەو کۆمڵگای زوانیەنە ک لە لای ئەو مەردمەو درس بونە. سە توەنیم بوشیم ئێ قراردەیلە لە دو باوەت جیاگانەوە توەنن بەڕەسی بون و لە سەرێیان گەپ بێریەید. یەک؛ لە ڕابتەی ھەر پیت یا حەرف ئەول سدا یا دەنگەیل زوانا. دێ؛ لە ڕابتەی ئەندامەیل یەی کۆمڵگای زوانی ئەول یەی مەتن نوسیایا. 

شایەد بتوەنیم بوشیم تمام یا چشتێگ نزیک وە تمام زوانناسەیل دنیا باوەڕێیان یەسە ک شکل ئەسڵی و بنەڕەتی زوان ھە ئەو شکل وتاری یا زارەکی زوانەسە و شکل نوشتاری زوان، یەی شکڵ دەرەکی و قەیر ئەسڵە. شایەد ھە وە ئێ خاترەسە ک کەم تا کوت تمام بەرنامە ڕشنەیل زوان، وە ڕێنوس یا ئەلفبای یەی زوان وە عنوان بەشێگ لە نمادەیل ئشتماعی زوان تماشا کەن. یانێ باوەڕ دێرن ک ڕێنوس یەی ڕەفتار فێشتر ئشتماعیە تا زوانی. ئەڵبەت زوانناسەیل خوەیان زوانیش وە عنوان یەی نھاد ئشتماعی پێناسە یا تاریف کەن. ئمان لە ئێرە باوەڕ یەسە ک ئەو چشتە ک لە باوەت ڕێنوسەو ئەھمیەت دێرێد یە سە ک ڕابتەیگ ک ڕێنوس لە ناوحەین ئەندامەیل یەی کۆمڵگا وە دی تیەرێد فرە بایەخدارتر و ئەرزشمەنترەکە لە ڕابتەیگ ک لە ناوحەین ھەر کام لە پیتەیل ئەلفبا یا ڕێنوس ئەول دەنگەیل زوانا وجوود دێرێد. 

فرە لە مەردم فکر کەن ک ئەسڵ یەسە ک ھەر حەرف یان پیتێگ لە ناو ئەلفبای ھەر زوانێگ ڕابتەێگ یەک وە یەک ئەول ھەرکام لە دەنگەیل زوانا داشتوودن. ئێ باوەڕە ئەگەر بتواید فەقەت تماشای زوان، جیا لە ئایەمەیل و ئەندامەیل کۆمڵگای زوانی بکەید، باوەڕ درسێگە. ئمان وەختێگ ئامانج لە نوسان و خوەنین بەرقرار کردن ئربتباتێگ لە بەین ئەندامەیل کۆمڵگای زوانی لە دەورەیل جیاواز و ئەیزەن لە مەکانەیل جیاوازێگ بوود ئەسڵ ھە ئەو بەرقرار کردن ڕابتەسە نە وجوود ڕابتەێ یەک وە یەک بەین پیتەیل و دەنگەیل زوان.

ھە ئەو جورە ک ئاماژە کریا زوانناسەیل باوەڕ دێرن ک خەت لە زوان وتاری موھمترەکە. ئەھمیەت خەت و ڕێنوس  فێشتر وە خاتر نەخشێگە ک لە جەریان و جابجا کردن ئتڵاعات لە ناو کۆمڵگا دێرێد. زوانناسەیل گەورایگ وێنەێ دانیلز (۱۹۹۶؛ ۷۸۷)، لیوتارد (۲۰۰۲؛ ۱۰۰-۱۰۱)، کاتس (۲۰۰۵؛ ۶۳)، مودەڕسی (۱۳۸۷؛ ۲۷۰)، باتنی (۱۳۷۱؛ ۶۷) و ... ھەر کام وە شکڵێگ لە سەر نەخش ئرتباتی ڕێنوس جەخت کردنە. ئێ زوانناسەیلە باوەڕ دێرن موھمتەرین یا گرینگتەرین نەخش ڕێنوس نەخش ئرتباتی ئەلفباس و کارایی یەی ئەلفبا یا ڕێنوس ھا لە گرەو یە ک بتوانید دەریچەیگ ئڕەی بەرقرار کردن ئرتبات لە ناو یەی کۆمڵگای زوانی واز بکەید. وە ئێ خاترە ئەیزەن زوانناسەیلێگ وێنەێ کروتندن (۱۹۷۹؛ ۱۳۲) ئوشن ڕێنوس بایە لە ناو تمام بەشەیل (گوویشەیل و لەھجەیل) یەی کۆمڵگای زوانی، تاحەێ لە ناو کشوەرەیل جیاواز، سابت و یەی شکڵ بوودن تا بتوەنید نەخش ئرتباتی خوەی وە خاسترین شێوە وە ئەنجام بڕەسنێدن. 

سابت و یەێ شکڵ مەنن ئەلفبا یا ڕێنوس لە ناو گوویشەیل جورایجوور و جیاواز یەی زوان یەی ئەسڵە ک لە تمام دنیا ڕعایەت بوود. ئێ مەسەڵە خوەی لە ناو فرە لە زوانەی بوودن وە بایس بازێگ ناھەماھەنگییەیل و تاحەی وە دی ھاتن ئستسنایلێگ لە ناو فرە لە ڕێنوسەیل دنیا، وەلی تمام کشوەرەیل و زوانەیل دنیا ئەول ئھێ جوور ناھەماھەنگییەیل و ئستسنایلێگا وە خاتر حڤز نەخش ئەسڵی خەت کنار ھاتنە. وجوود ناھەماھەنگی یا شکڵەیل ھەمنگارشی لە ناو ھەر ئەلفبایگ بازێگ وەخت ئختڵاڵەیل کەم تا کوت بوچگێگ وە وجوود تیەرێد وەلی ھیچ وەخت نیەتوەنێد بوودن وە بایس ناکارامەدی ئەو ئەلفبا، ک ئەگەر چونەو ئتفاقێگ بکەفتاد بایە ئەلفبای زوانەیلێگ وێنەی ئنگلیسی ک ھزاران ھزار ئستسنا، ناھەماھەنگی، ھەمنگارش و .... ھا لە ناوی بایە پەنج قەڕن لێیەوەر نابوود بواتاد! وەلی ئیمە ئمڕو دونیمن ک ھە ئەو ئەلفبا وە زوان ئنگلیسییەو بونە وە زوان ئەوەڵ دنیا. زوان فارسییش ھەم ئێ جوور حکایەتێگ دێرێد. ئەلفبای زوان فارسی پڕ لە ناھەماھەنگی و ئستسنا و ھەمنگارشییە، ئمان ئلان فێشتر لە ھزار ساڵە ک مەردم لە لێ ئستفادە کەن وە ھیچ ئتفاقێگ کە بایس نابوودی زوان یا نگارش لە ناو ئێ زوانە بوودن نەکەفتگە و بێگمان ھیچوەختیش نیەکەفێد.

یە بەش ئەوڵ لە وتارێگ بو لە باوەت ڕێنوس. وە تایبەت ڕێنوس زوانەیلیگ جوور زوان کوردی ک لە زاراوە یان گوویشەیل فرەیگ درس بونە. لە بەش دێیم ئێ وتارە ناھەمەھەنگییەل و ئستسنایل ڕێنوس زوان ئنگلیسی و فارسی نیشان دەیم تا بزانیم ئەلفبای زوان ئنگلیسی چەنێگ ئێراد دێرێد! وەلی ھە ئەو ئەلفبا وە سەر تمام ئێرادەیلێەو ئمڕوو ئەلفبای ئەوەل زوان ئەوڵ دنیاس!!!

سەرچاوە؛
مدرسی، یحیی، ۱۳۸۷، درآمدی بر جامعە شناسی زبان، چاپ دوم، تھران. پژوھشگاە علوم انسانی و مگالعات فرھنگی.
باگنی، محمد رچا، ۱۳۷۱، پیرامون زبان و زبانشناسی، فرھنگ معاێر

Daniels، Peter T.، ۱۹۹۶، the World's Writing Systems، Oxford University Press.
Kates، Joshua، ۲۰۰۵، Essential History: Jacques Derrida and the Development of Deconstruction، Northwestern University Press، 
Cruttenden، Alan، ۱۹۷۹، Language in infancy and childhood: a linguistic introduction to language acquisition، Manchester University Press ND 
Lyotard، Jean-Francois، ۲۰۰۲، Political Writings، Taylor & Francis.
Ebeling، Werner، Feistel، Rainer  ، ۲۰۱۱، Physics of Self-Organization and Evolution، John Wiley & Sons.


PM:12:01:26/03/2014




ئه‌م بابه‌ته 1225 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌