کرماشان؛ زاراوەیل کوردی دەرفەت یا مەترسی

نویساین: شیان


(وه بوونی چارەسەری کێشەی زاراوەیل کوردی کرماشان له که ش رووشنهویری)


له روانگەی کۆمەڵناسی وزانست سیاسەت،بافت فەرهەنگی کرماشان نموونەی پێشکەفتەی یەی کۆمەڵ له حاڵ ژین و گوونەی ئلمانی دەڤەرێ وه قابڵیەت ئشاعەی فەرهەنگییه. رەوەن پێکهاتەی کۆمەڵایەتی کرماشان موتشەکل له ناڕیکی هویرده فەرهەنگەیل وهاوڕیکی له سیستم کونش شاروەندییه ک نزام له پێش بنەوا نریاێ شار، وه مکانیسمەیل جوراوجور له وەدیهاوردنێ له هەنجارەیل جیاواز هۆرده فەرهەنگەیل کرماشان ئەڕا ژین ئارام فەرهەنگی شار یارمەتی گردێیه و بیەسه هوو هاوسەنگی له ناو گوونه زاراوەیل شار. ئێرەنگه ئەڕا نوواچین وپێشکەفت جەهان پەیوەندی و هەرئیجوور کریان دەرفەت و کەش چەرچوبەرچ بێن سنووری و رۆشد دەڤەر فەرهەنگ کوردی، دی وه مودڵێ هەوەجەس ک بتۆیەنێد له بەجەری و بەرەلایی وەل زووانەیل ترەک له ئان وەرگیران یا چەرچوبەرچ، قسەیگ ئەڕا وەتن و دەرفەتێگ ئەڕا مووازنه وەدی باێد. ئی نۆسیاره تەڵاش دێرێد جوور مەحەکێک ئەڕا پێشوازی یا رخنە وە کەشەیل رووشنهۆری له مەسیر هاوڕێکردن و نەخشەڕێیگ ئەڕا ژین زاراوەیل کوردی کرماشان وەرەو زاراوەی دیوانی ئاراز بابەت بکەید. تەقەلای نۆسەر ناوهات وه باس تایبەتی ومۆرفۆلوژی وئیتمۆلۆژی زووانی نییه چۆنکه له شارزایی نۆسەر نەۆیه وبەڵکم ئامانج، وازکردن دەرێگ له کەش کۆمەڵایەتی وسیاسییه ک ئەڕا دریژەی مەنتقی و رەوت زانستی وقاپاخ زووان کوردی حەیاتییه.

کلیل وشه: کونشواری فۆنتیک، هەوەجەیل زووانی، بەرەرووییەیل زاراوەیی

له دانیشتنەیل تازەی رووشنهۆری کرماشان وه گووش رەسێد ک جەماوەرەگه و هەڵسکەوتەگێیان وەل یەکا له سەر دو خاڵ هاوڕا بینه و له سەر دو خاڵ ناقەوڵن. له یەکم کردار سەرنجداین وه زوان کوردی و زانستی کردن چوارچیوەی، خوازیاری رەوت رووشنهۆرییە و، له دوێمین کردار ناسانن زاراوەی خوەیان وه سەرزاراوەی مەڵوەن له کەش نۆسینی و له ئاکامێ نەجۆلیان و شێویاین وەرەو یەی زاراوەی دیوانی وه تەمامی دیاره. ئێسه ئی دو رەوەنه وه جیا تۆیەنن هەم له کەش بێن زەینی وەکەڵک بوون و هەم وه پیەکناتن یەی ئۆڵگوو هاوبەش زوانی ئەڕا کونش ناونەتەوەیی کیشەساز بوون.

 له جۆلیان سەرەتایی، ناسین زاراوەیل و وەکارگردنێیان لە کەش سایبری و کەش مەکتووب و رووژنامەیی ئەنگەمەی فرەییگ نییە و له بەرایەند خوەی ئحتماڵەن وه پێشوازی گشتی له پەلەیل فەرهەنگی و ریشەیل زوانی مونجەر بوود. گرووەیل رووشنهۆری نەبایەد وه تووانابۆن زاراوەیل بترسن و خوەیان دەرگیر ئی کیشه بکەن، بەڵکم کریاین کەش گشتی ئەڕا ناسیاری تووانایی وشەیل زاراوه، وه جۆلیان و تەبادوڵ هاوبەشییەیل زاراوەیی ئەڕا کەڵک گرتن وە ناو پێکهاتەی زوان کوردی دیوانی سوودمەنه. نیشتنەیل و وەڕیەوبردن کۆنفرانسەیل زاراوەیی له کرماشان و بایەخدان وه هاوژینی زاراوەیی سیاسەتێگ ئەڕا قودرەت گرتن زوان دیوانییە و له دەرک زاراوەیی مەڵوەنەیل ترەک کوردی وەکەڵکه. وەی تەور وەکاربردن و کەڵک هاوردن دەرەتان زاراوەیل له دانیشتنەیل و سایت ورووژنامەیل کوردی وە ئحتمال فره تۆنێد وه هاوڕیکی و نزیکی زوانی یارمەتی بیەید. له جۆلیان دۆیێم، ئەگەر پسپۆرەیل و زوانناسەیل کورد وە چارەسەری کیشە و له زاراوەسالاری وه زوانسالاری رۆ نارن و تەنیا وه زاراوەی کوردی مەڵوەن خوەیان بەها بیەن وە ئالۆزیەتەیل جدییەی بەرخوەیم ک وە وێڕاێ کۆمەڵایەتی و سیاسی له گرنگایەتی نگرانیەیل ژیر ئاماژه دێرێد:

1-زوان پۆست مۆدڕن و تکنۆلۆژیک جەهانی له ئنتقاڵ دەساوەیل خوەی وه زوانێ هەوەجه دێرێد ک هەر دەقه وەرووژ بوود و له نووکردن کۆمەڵگا وە ئامراز هەڵسوکەوتەیل جەهانی جواو بیەید. پەس گشت زاراوەیل دەرفەت رەسین وەی رەوەنه نەیرن.

2-تئداد جەماوەر هەر زاراوه خوەی هوو سەختی و نەتۆنسن سەربەخۆیی گشت زاراوەیله. 

3-ناسیاوی کورد و دیپلۆماسی کوردی وە زاراوەیل فرەوانیە تۆنێد راوێژکاری ناونەتەوەیی بکەید.

4-زەرفییەتەیل جەهانی له مامڵە و چەرچوبەرچ هەوەجه وه لایەن زوانییەی ئەڕا راھەتی دیپلۆماسی و تەدریس زوانی ئەو زوانه له دەڤەر دیپلۆماسی خوەی دێرێد. پەس چەن زاراوەیی جەهان موئادڵات شێونێد.

5-وەناو کەش کۆمەڵگای کوردیش پیانەکردن رێ ک وه پیشکەفت زوان دیوانی کوردی مونجەر بوودو وه دۆیاکەفتن هەر چ فێشتر کوردستان وەرەو پروسەی فەرهەنگ هەمەگیر کوردی ئاخڵه دەید.

ئێرەنگه له کەش نۆسار کوردی کرماشان لەسەر یەکێ لەکی، کەڵهۆڕی، گۆرانی یا زاراوەیل ترەک کامێیان وە ناو زاراوەی مئیار هەڵوژیەید له ھاڵ باس و وتووێژه ک فێشتر له لای گرووھـ مەسەلەن رووشنهۆرێگ ئۆشریەید ک خوەنەواری زوانناسی نەیرن و تەنیا بەرەڕوویی ئھساسی و نیەرەنجگەیی و هۆرده فەرهەنگی ئەڕا دۆیانەکەفتن وه کاروان زوانە و رەسین وه ماف زاراوەی خوەیان وسەر دێرن. ئێسه پرسیار یەسە ک، ئایا خود زات ئەنجامەگەو دەرگیری وە سەر هەڵوژین یەی زاراوەی مئیار ئەڕا کەش نۆساری له دەڤەر زوانی کرماشان دورسه یا نه؟ ک وه ئھتمال ئیجووره ھساوێگ له کەش فەرهەنگی کوردستان چەن گله زاراوەی مئیار دۆنیمن یا دیریم ک وە ئی قەرارەنه: کرمانجی(دملی) کرمانجی(بادینی)- زازاکی-سۆرانی(مهابادی) سۆرانی(سلێمانی) سۆرانی(هەولێری)- فەیلی(خانەقینی)فەیلی(ئیلامی)-کەلهۆڕی(گیەڵانی وشابادی) کەڵهۆڕی(کرماشانی)- لەکی(کۆیەشتی)لەکی(هەرسین ونۆراوایی)-هەورامی(پاوەیی وتەویلەیی) هەورامی(کەنۆلەیی). له ئی ناوه ژێرزاراوەیل تریش خوەیان دارای ماف ئاراز وجوود زانن و ئاشکارا دژایەتی کەن و سازنەی جیایی ژەنێن. پەس چه تۆەنیم ئەنجام بەیم؟

1-داین ماف و ئجازه وە گشت زاراوەیل ئەڕا ئاراز وجوود خوەیان له یەی پرۆسەی زەمانی ئەڕا جۆلیان وەرەو گوونەی معیار وه هەر مەڵوەن. ک وە دڵنیایی کات فرەییگ وە پێ چوود، چۆنک جۆلین وەرەو گشتگیری زوان کوردی له کرماشان خێرا و کاناڵیزه نیه.

2-داین ماف و ئجازه وە گشت زاراوەیل ئەڕا ئاراز وجوود خوەیان و له وەرایوەرێ کار وەرۆ زاراوەیل خاون دیپلۆماسی ئەڕا پەیوەند ناوفەرهەنگی و جەهانی.

3-داین ماف چاپ و بڵاوکردن و تەڵاش ئەڕا هەڵوژانن زوان دیوانی وە مەبەست پەیوەند هۆرده فەرهەنگەیل کوردی و ناساندن کورد وە جەهان له رێگای وەرگیرکردن بەرهەمەیل کوردی. ک وەڕاسی وەرگیربۆن بەرهەمەیل کوردی وه ئامراز وەرگیرەیل خەواره موستەلزم زووانێگ یەکیەت و دیوانییه. ک دەرسەد فرەیگێ خەسپەن دەوڵەت و ھکوومەته.

ئێسه کام وه چشتەیلێ ک وەتریا له ئی بڵبشێوبازاڕ زوانیه وە میەت باید، جی ویرکردن دێرێد.

تێڕوانین:

ئەقڵانیەتەیل رووشنهۆری کرماشان بێتره وەیه فکر بکەن ک وه خڕ تەنگ نەزەری و خودبینی زوانی بانه دەر و ناوهات کەش رخنە و ئاراز وجوود گشتی زاراوەیل بوون و وه ئی لای کیشەی زوانی و دمۆکراسی زاراوەیی چاوێگ بخەن و له مۆدڵ دەرگیری و دەسپۆخت فەرمایشی زوانی ئەڕا مەڵوەن و هەرئیجوور کوردستان واز بارن، ئەڕا یە ک ئیمه له پێکهاتەی زوانی هەوەجه وه ئۆڵگوو سەراسەری دیریم ک ئەویش وە ئامراز بنکەی تایبەتی و ئەنجومەن زانستی زوان کوردی وە هاوبەشی تەمام بەشەیل کوردستان وەدی تیەیەد  ک وەی خاتره رەوەن نازانستی و سازەیل زوانی بێپایە و ئھساسی و بێ رای گشتی وه قاپاخ زوان کوردی ئاسیب رەسنێد. دەرگیری لە سەر یە ک لەکی، کەڵهۆڕی، گۆرانی کامێیان زاراوەی مئیار مەڵوەنی بوود یا سازین زاراوەی ئسپرانتۆگوونه ئەڕا کرماشان شایەد وه کورتخایەن مەنتقی وە نەزەر باید، وەڵام له رەوت کەڵان و زانستی کردن و هەمەگیری زوان دیوانی فاکتورێگ له ناڕیکی فەرهەنگی و بابەتێ له مرەخشە و نەۆن تئۆری ئەڕا هەڵسوکەوت فەرهەنگی وەل فەرهەنگ هاوساگان و فەرهەنگ جەهانییه. نۆسیار و مەتن و وەرگیران وە زاراوەیل کرماشان، وێنای دمۆکراسی و ماف سرشتی هەر زاراوە ئەڕا بەیان ئھساس دەروونی ئنسانییه ک له هزاران ساڵ ئەژم گرتێیەو هۆچ هێزێگ ماف دوڕیەت لەسەرێ نەیرێد.

 پەس جمش و بزاڤەیل رووشنهۆری ئمڕووژ کرماشان ئەگەر له بەرایەند روانگەیی خوەیان وه ماف شاروەندی و ئامراز دەسپیاکردن ئی مافه زوڵم زوانی بانگەشه بکەید له دریژخایەن نیەتۆنێ وە هاوڕایی و هەڵوژانن وپەروەردەکردن زوان دیوانی یارمەتی بڕەسنێد. کەڵکگرتن له زاراوەی لەکی، گۆرانی، کەڵهۆڕی له رووژنامە و سایت کامڵەن ئاساییە و بایس ئاشنایی هەر چ فێشتر زاراوەیل کوردی لە یەک بوود. ئی خاڵه نەبایەد وە هۆرەو بووەیم ک کەشەیل رووشنهۆری وه زوانێگ هەوەجه دێرن ک بتۆەنێد وەڵ جەهان پەیوندی ئشائه و تەبادول فەرهەنگی بیاشتوون.

ئاکام:

باسەیل تایبەتی زوان ها مل زوانناسەیل، ئەوەی ک ئی نۆیسیاره تەڵاش دێرێد دەر بخەید ئەسڵ ژین یەکگردنانەو سەرنج وه بافت زوانی مەڵوەنە ک کونشگەرەیل زوانی و ئەوانە ک له چەمک چاڵاکیەیل خوەیان، سەختی و جەزر وەرووژکردن زوان ها ملێیان، واجبه بزانن ک چۆنیەتی عەقڵانیەت گشتی و شنەفتن قسەی لایەنەیل تر ئەڕا جۆلیان وەرەو پرۆسەی زوان دیوانی واجب وە نەزەر تیەید و ک یه هەوەجه وە فەرهەنگسازی و بەرنامەڕێژی له رێ دەڤەرەیل رووشنهۆری ئەڕا دامەزراننێ وە ناو کۆمەڵگای کوردی کرماشان دێرێد. تا زاراوەیل بشکوفیەن و له بەرایەندێ زوان نەتەوەیی کوردی سەقامگیر بوود.

AM:10:43:09/12/2013




ئه‌م بابه‌ته 1006 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌