شانۆی كرێكاری و مێژووەكەی لە جیهاندا

و: جەمشید بەهرامی

شانۆی "كرێكاری"، یەكێك لە تەوەرە گرینگەكانی شانۆی جیهانیی ئەم سەردەمەیە. هونەر شانۆییەكان-شانۆ- یەكێك لە چەمكەكانی كەلتوور و شارستانییە و بە "ئاوێنە" و "چرا" وێنایان كردووە، ئاوێنەیەك لە بەرامبەر "هەبوون"دا: مرۆڤ و سرووشت. چرایەك كە مرۆڤ بە كەڵك‌وەرگرتن لەو، ناوەوە و دەرەوەی خۆی دەبینێت تاكوو "خود" و "ئەوانیدی" بە باشی ببینێت و بناسێت. جگە لەوە شانۆ "هونەر"ێكە و خولقێنەری جوانییە. هەروەها كە "جان كەیتز" (John Keats.1795-1821) شاعیری بریتانیایی پێداگری لە سەر ئەوە كردووە: "جوانی حەقیقەتە و حەقیقەتیش جوانییە..." و ئەمەیە ئەوەی كە دەبێت هەر مرۆڤێك بزانێت، تاكوو ببێت بە مرۆڤێكی تەواو.
شانۆ بۆ هەر تاك و گرووپێك، بۆ هەر ژن و پیاوێك، بۆ هەر منداڵ و لاوێك، دیاردەیەكی بە نرخە و بەرهەمی هۆش و عەقڵ و زانست و ڕوانگەیە. شانۆ وەڵامێكە بە ویستەكانی مرۆڤ بۆ ڕەوتی باشتربوون و بەهرەمەندیە سۆزداری و هەستیەكان. هەروەها شانۆ وەڵامێكە بۆ گەڕانی مرۆڤ لە دووی جوانی...
جگە لە مانەش، شانۆ سەرگەرمكەرە و ئامرازێكە بۆ ڕابواردن و كات تێپەڕكردن و هەروەها ئاسایش و هێمن بوونەوەیە؛ شانۆ شایی‌بەخشی دەروونە... و هۆكارێكە بۆ دیداری دۆستان و ڕۆیشتن بۆ نێو كۆمەڵە كەسێك و لەگەڵ دیتراندا بینین: بینینی خود و دیتران. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم گرنگایەتیە قووڵ و بەربڵاوەی هونەری شانۆیە، كە هەموو تاكەكان و گرووپەكان و چینەكانی كۆمەڵگا ئاوڕ لە شانۆ دەدەنەوە و دەسەڵاتی ئەو وڵاتانەی كە بە كولتوور و شارستانیەت گرنگایەتی و سەرنجیان داوە، بوودجەیەكی زۆریان بۆ پەرەپێدان و گەشەی ئەم هونەرە تەرخان كردووە.

بەهەرحاڵ، لە نێوان چینەكانی كۆمەڵگادا، گرنگایەتیی چینی كریكار و ڕۆڵەكەی و لە پارێزگاری‌كردن و پێش‌خستنی كۆمەڵگا و وڵاتدا، بە هۆی ڕوون‌بوون و ڕێژەی زۆر، چیتر پێویستی بە شی‌كردنەوە نییە: كرێكاران ژێرخان و بنەمای كۆمەڵگان و هێزی كاری ئەوانە كە كۆمەڵگا دەبزوێنێت و بەرەو پێشی دەبات: كرێكاران "ژیان" دەبەخشنە كۆمەڵگا. بە هۆی ڕێژەی زۆری كرێكاران و بەربڵاویی ئەو چینە و هەروەها بە هۆی ڕۆڵی زۆر گرینگیان لە كۆمەڵگادا– بە تایبەت لە سەردەمی پێشەیی‌بوونی وڵاتەكانی جیهاندا و پێكهاتنی چینی "كرێكاری پیشەیی " یان ئەو كرێكارانەی كە لە بەشی پێشەسازیدا كار دەكەن – " كرێكاران" و "چەمكە كرێكارییەكان" بە شێوەیەكی ڕوون و بەرچاو لە "هونەری شانۆ"دا خۆ دەنوێنن. بە شێوەیەك كە دەكرێت بە دوو شێواز باس لە مانا و تێگەیشتنی "شانۆی كرێكاری" بكرێت: 
١- یەكەم ئەوەی كە گرووپێك لە شانۆنامەنووسان - و هونەرمەندان و هاوكارانی دیكەی هونەری شانۆ – و بە تایبەت ئەوانەی كە سەر بە قوتابخانەی هونەری ڕیالیزم (Realism) و ئێكسپێرسیۆنیزم (Expressionism) و حیماسی (ئێپیك Epic) بوون، كرێكاران و "چەمكە كرێكارییەكان"یان لە ناوەند و دڵی بەرهەمەكانیان دانا؛ دۆخی كاركردن، حەق‌دەست، تەندرووستی، پێوەندیی بنەماڵەیی، پێوەندیی ئەوینداری، نەخۆشییە دەروونی و جەستەییەكان، یاساگەلی ناڕەوا، چەوساندنەوە، بێگاری، تەنگەژەی مادی و مەعنەوی، ترس و دڵەراوكێكان و هیواكان، پێوەندیی كرێكار و خاوەن كار و لە ڕاستیدا تێگەیشتنی چین و دژایەتیی نێوان چینەكان، ئاڵ‌وگۆڕە كۆمەڵایەتی و مێژووییەكان كە لە ژێر كاریگەریی بزووتن و چالاكیی كرێكاراندا پێك دێت و چەمك‌گەلێكی لەو وێنەیە، ناوەرۆكی بەشێكی زۆر لە شانۆنامەكان و شانۆ پێشكەش‌كراوەكانە كە لە پانتایی "شانۆی كرێكاریدا" – لە بەربڵاوترین مانایدا– جێگیر دەبن.
یەكێك لە ئامانجە سەرەكییەكانی شانۆنامەنووسان و هونەرمەندانی "شانۆی كرێكاری"، بریتی بووە لەمەی كە: بە ڕەخنەگرتن و پیشاندانی "دۆخی هەنووكەیی" چینی كرێكار، ئاماژە بە "دۆخی خوازراو" دەكرێت و لە ئاكامدا "دۆخی خوازراو" داوا دەكەن و بانگەشەی بۆ دەكەن.
ئەوان تێدەكۆشان تاكوو بە هۆشیاركردنەوەی و بە هەستیاركردنی كرێكاران و تاكەكانی دیكەی كۆمەڵگا لە بەرامبەر دۆخ و هەڵ‌ومەرجی ژیانی كرێكاری و لە كۆدا "چارەنووسی كرێكار لە كۆمەڵگادا"، لە لایەكەوە كرێكاران بۆ خوێندنەوەی مافە مرۆییەكانی خۆیان وشیار بكەنەوە و گرنگایەتیی هێزی كار و كۆبووەنەوەكانیان وەبیر بهێننەوە و لە لایەكی دیكەشەوە تاكەكانی كۆمەڵگا هان بدەن بۆ بەخشینی ئەو مافانە بەوان.
٢- "شانۆی كرێكاری" بە شێوازێكی دیكە دەركەوتووە و ئەگەرچی لەم ڕوانگەوە هاو وێنەیی و پێوەندیگەلێكی زۆری هەیە، بەڵام دەكرێت بە شێوەیەكی سەربەخۆ و تایبەت باسی لەسەر بكرێت: شانۆیەكە كە لە لایەن خودی دەرهێنەر و "سەبارەت بە كرێكاران" و بۆ خودی ئەوان چێ‌كراوە. هەڵبەت ئەم شێوازی "شانۆی كرێكاری"ـە، زۆرتر لە ڕووی "ناوەرۆك" و "فۆرم"ـەوە زۆر یان كەم دانی بە هەمان بنەماكانی جۆری یەكەمدا ناوە، بەڵام جیاوازیەكەی لەوەدایە كە لێرەدا "شانۆی كرێكاری" (بە مانای دووهەم)، جم‌وجووڵ و تێكۆشانگەلێكی ئاگاهانەتر و تایبەت‌تر و بە ئامانج‌ترێكە و پێوەندیی زۆرتری لەگەڵ دەرهێنەردایە.
شانۆنامە نووسەكان، ئەكتەرەكان، دیزاینەرانی سێن، ڕووناكی، دیزاینەرانی جل‌وبەرگ و تەنانەت "بینەران (بەردەنگ)"، زۆرتر لە چینی كرێكارن. ئەم جۆرە شانۆیانە، زۆرتر لە سەنتەرەكان، كارگەكان و ئیدارەگەلێكدا پێك دێن كە تایبەت بە كرێكارانە یان كەسانێك كە ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەواندا پێوەندیان هەیە. "شانۆی كرێكاری" لە مانای دووهەمدا، شانۆیەك لە كرێكاران، سەبارەت بە كرێكاران و بۆ كرێكارانە و لە جۆرە "شانۆگەلێكی تایبەتە" وەك: "شانۆی جووتیاران"، "شانۆی فەرمانبەران"، "شانۆی هێزە چەكدارەكان"، "شانۆی وەرزشوانان"، "شانۆی ژنان"، "شانۆی منداڵان"، "شانۆی بەساڵاچوان" و... دێتە ئەژمار.
لێرەدا بە پێویست دەزانم كە پێشینەی "شانۆی كرێكاری" لە جیهاندا و هەروەها بە شانۆی "حیماسی" كە لە گەشەی ئەم شانۆیەدا ڕۆڵی سەرەكیی هەبووە و هەروەها بە چەند دۆخ و ڕەوتی گرینگی "شانۆی كرێكاری" لە جیهاندا ئاماژە بكەم.
شانۆی حیماسی و پێوەندییەكانی لەگەڵ "شانۆی كرێكاری"
پێش لە شەڕی دووهەمی جیهانی و هاوكات لەگەڵیدا ڕەوتێكی شانۆیی لە ژیر ناوی "شانۆی حیماسی" لە ئاڵماندا هاتە ئاراوە و لەوێوە لە زۆربەی ئەو وڵاتانەی كە خاوەنی نەریت‌گەل و قوتابخانەكانی شانۆیی بوون، بڵاوەی كرد و لەبەر هۆكاری جۆراوجۆر ئەم شانۆیەیان بە "حیماسە" ناوزەد دەكرد.
بە وتەی "جۆرج" و پۆرتیا" و "كرنۆدڵ" یەكێك لەو هۆكارانە بریتیە لە خۆڕاگریەكی حیماسەیی كە كەسانی بەبرەو و خەڵكانی ئاسایی كۆمەڵگا– بەتایبەت كرێكاران– لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ناعەداڵەتی، مڵهوڕی و چەوساندنەوەدا لە خۆیان نیشانیان داوە. 
لە ڕوانگەی لایەنگرانی شانۆی حیماسیەوە پاڵەوانەكانی سەردەمی نوێ، خەڵكانی بێ‌ناو و نیشان و ئاسایی– لەوانە كرێكار_ بەڵام مەزن و بە شەرەفن كە لە خەبات دژی شەڕ و ئاژاوەدا (ناعەداڵەتی، مڵهوڕی و چەوساندنەوە) دەجەنگێن. بەو پێیە لە ڕوانگەیەكەوە دەكرێت بگەینە ئەم ئامانجە كە ئەژماری زۆر ڕێژەیی هاوكارانی "شانۆی حیماسی" و لەوانە "ئیروین پیسكاتۆر" (Erwin Piscator, 1893-1966) دەرهێنەری ئاڵمانی و هەروەها "بێرتۆلت برێشت" (Bertolt Brecth, 1898-1956) شاعیر و شانۆنامەنوسی ئەڵمانی، لەسەر ئەو بڕوایە بوون كە "حیماسە" و پاڵەوانی‌گەری، هەرگیز لە ناو نەچووە، بەڵكوو بە درێژایی مێژوو، فۆرم و ناوەرۆكێكی جیاوازی گرتۆتە خۆی: چینی كۆمەڵایەتی پاڵەوانەكان، دڵخوازەكانیان و هەروەها شوێەكانی شەڕی ئەوان گۆڕدراون.
لە پێوەندی لەگەل چینی كرێكاردایە كە "شانۆگەلی كرێكاری" (Proletarian Theatre) لە نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم، بە ڕێژەی زۆری گەشە دەكات و "ئیروین پیسكاتۆر" لە سالی 1920ی زایینی، ڕادەگەیەنێت كە پێشكەش‌كردنی شانۆ دەبێت: 1- پیشاندەری تێكۆشانەكانی كرێكاران بێت. 2- ئەكتەرەكان، تا ئەو شوێنەی دەكرێت لە نێوان كرێكارانی بە بەهرە و پێشكەوتوودا هەڵبژێردرێت.
بەم پێیە لایەنگرانی قوتابخانەكانی شانۆیی "ڕیالیزم" و "حیماسی" یان بە وتەی "كرنۆدڵ"، "ڕیالیزمی حیماسی" (Epic Realism) دەتوانن بۆ پیشاندانی ژیانی كرێكاران لە ناوەندەكان و ناوچە جۆراوجۆرەكاندا تێبكۆشن و ژیانی كرێكارانی ماسی‌گیر، كانەبەردەكان، كارگەكانی ڕستن و چنین و... لە سێنی شانۆدا ڕازاندۆتەوە.
دامەزراندنی " شانۆی كرێكاران " لە ئۆتریش
نزیك سەد ساڵ لەوە پێش زۆربەی هۆڵەكانی شانۆ– و كەسانێك لە وێنەی "فرای ڤۆلكس بون"  (Freie Volksbuhne) لە ئاڵماندا دەستیان دایە پێشكەش‌كردنی شانۆگەلێك كە لەگەڵ زەوق و سەلیقەی دەرهێنەراندا پێوەندیەكی زۆری هەبوو و تەنانەت كاتی پێشكەش‌كردنی شانۆكان لە یەكشەممان ( ڕۆژی پشوودانی فەرمیی كرێكاران لەو وڵاتەدا- سەرلە بەیانی و دوانیوەڕۆ بوو. ئاوڕدانەوە كرێكاران لەم پرۆگرامە شانۆییانە بووە هۆی ئەوەی كە لە وڵاتانی دیكەشدا "شانۆی كرێكاری" پێك بێت و گەشە بكات. سەرنجدانی كرێكاران بە شانۆ لە لایەكەوە و لە لایەكی دیكەشەوە سەرنجی هونەرمەندانی هونەرە شانۆییەكان بە كرێكاران، بووە هۆی دامەزراندنی گرینگ‌ترین هۆڵەكانی شانۆی كرێكاری لە ئۆرووپادا لە ژێر ناوی " شانۆی كرێكاران "  (Workmens Theatre) لە "ویەن " پایەتەختی وڵاتی ئۆتریش.

شانۆی كرێكاری لە ڕووسیە
لە "ڕووسیە" هەروەها بایەخێكی زۆر بە "شانۆی كرێكاری" دراوە. ئەم ئەركە بە تایبەت لە شۆڕشی ئۆكتۆبری 1917 و بە دەسەڵات گەیشتنی "كۆمۆنیستەكان" كە دەسەڵاتەكەی خۆیان بە دەسەڵاتی دیكتاتۆریی كرێكاری ناوزەد دەكرد ڕوونتر دەردەكەوێت. شانۆ كرێكارییەكانی ڕووسیە، پێش لە شۆڕشی كۆمۆنیستیی ساڵی 1917، زۆرتر بریتی بوون لەو شانۆیانەی ئازار و سەخڵەتەكانی كرێكاران و ژیانیان لە سەردەمی دەسەڵاتی "تێزارەكان"ی دەستە سەر تەختی شانۆ. بەڵام دوای شۆڕشی ئۆكتۆبری 1917 "شانۆی كرێكاری" مانایەكی نوێی بۆ خۆی دەستەبەر كرد و زۆرتر ئەو شانۆیانەی لە خۆ دەگرت كە لە خزمەت ئامانجەكانی "ئایدیۆلۆژیای ماركسیست_ لێنینیستی"دا بوون و گرنگیان بە بێ‌خەوش‌بوونی ئەم ئایدیۆلۆژیایە و پێویستیی بەرهەمهێنانی زۆرتر دەدا و جەختیان لەسەر بەرز ڕاگرتنی بایەخەكان و دەسكەوتەكانی شۆڕشی " ماركسیست_ لێنینیستی " دەكرد. ئاوەها شانۆیەك ژۆزێڤ ستالینی لە وێنەی سەمبۆل و نیشانەی ڕسكانی ئاپۆڕە كرێكارییەكان ستایش دەكرد و تا ڕادەیەكیش دەیپەرەستی، بەڵام لە ساڵی بە دەسەڵات گەیشتنی "نیكیتا خرۆشچێڤ" لە ساڵی 1958، و ئاڵ‌وگۆڕی دۆخی سیاسی لە ڕووسیە، لە ئاكامدا تەوژمی ئەو ڕەوتە ڕووی لە داكشان كرد. خرۆشچێڤ و جێگرەكانی، ستالین‌یان بە جەنایەت‌گەلی گەورە تاوانبار كرد و سیاسەتەكانی ئەویان بە ناڕەوا ناوزەد كرد و تا ڕادەیەك ئازادیی مەرجداریان لە كۆمەڵگای ڕووسیەدا پەرەدا. سەرەڕای ئەوەی كە ئەوانیش "ڕیالیزمی سۆسیالیستی"یان لە وێنەی تەنیا قوتابخانەی هونەری پێناسە دەكرد و دەیانناساند، هەر بۆیە نەختێك ئازادیان بە هونەرمەندان و هاوكارانی "شانۆی كرێكاری" بەخشی. بەڵام هەر بە هەمان شێوە شانۆیان بە ڕاگرتن و بانگەشەی بایەخەكان، درووشمەكان و بنەماكانی "ماركسیست_ لێنینیستی" ساڵی 1917ی زایینی، بەستەوە. جەختیان لەسەر ناوەرۆكی ئەو قوتابخانەیە دەكرد، لە وێنەی پێوەرەكانی هەر چەشنە بیروبۆچوونێك و بە تایبەت بیری شانۆیی.

شانۆی كرێكاری لە ئەمریكا
شانۆی كرێكاری لە ئەمریكا وەك دژكردەوەیەك بۆ چەمكەكان، كێشەكان، چارەڕەشی و ئێش و ئازارەكانی كرێكاران و ژیانی كرێكاری لە كۆمەڵگای بوورژوازیی پیشەیی‌دا هاتە ئاراوە و لەوێوە كە ڕێژەی زیاتری كرێكارانی ئەمریكایی، ڕەش‌پێست و زەردپێست‌بوون و لە وڵاتە جۆراوجۆرەكانەوە بۆ ئەمریكا كۆچیان كردبوو، شانۆگەلی ئەتنیكی و نەتەوەیی كرێكاریش، پێك هات، بە تایبەت شانۆكانی " كرێكارانی ڕەش‌پێستی ئەمریكایی"، كە ئەكتەرگەلێكی لاو و "ئیتل واترز"، " پۆل ڕاپ" و چەند كەسێكی دیكە لە گەشەی ئەم جۆرە شانۆییە ڕۆڵی سەرەكیان هەبوو. لە نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەمدا "شانۆ كرێكارییەكان" لە ئەمریكادا چالاكیەكی زۆر بەرچاویان هەبوو و لەم سەردەمەوەیە كە "ئەنجومەنی ئەدەبیاتی شانۆیی كرێكاران" و هەروەها "شانۆنامەنووسە نوێیەكان"– كە لە ئەنجومەنەكانی "شانۆی كرێكاری" بەناوبانگن. هەر لەو سەردەمەدا، كۆچبەرانی ئەڵمانی، مەجارستانی، جوولەكە و... لە ئەمریكادا هەر كامەیان بە جیا بە زمانی نەتەوەیی خۆیان دەستیان دایە دامەزراندنی شانۆ كە زۆرتر بۆ كرێكاران و سەبارەت بەوان بوو. بەڵام، لە سالی 1929ی زایینی‌دا لە یەكێتیی دوازدە گرووپی نەتەوەیی- شانۆیی، "شۆرای شانۆی كرێكاران، دامەزرا و لە ساڵی 1931ی زایینیدا ئەو گرووپانەی كە لەم ئەنجومەنە گرینگەدا یەكیان گرتەوە هەڵكشا بۆ بیست و یەك گرووپ و تەنانەت گۆڤارێك لە لایەن ئەو ئەنجومەنەوە لە ژێر ناوی "شانۆی كرێكاران" بڵاو كرایەوە. لە ئاكامدا ئەم شۆرایە بە "ڕێكخراوی جیهانیی شانۆی كرێكاری" پێوەست بوو. لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بكرێت كە ڕێكخراوێكی جیهانیی شانۆی كرێكاری بوونی هەیە كە زۆرتر شانۆ كرێكارییەكانی جیهان تێیدا ئەندام بوون. ئەو ڕێكخراوە لە ژێر ناوی "یەكێتیی نێونەتەوەیی شانۆی كرێكاران"ـە.

ن: د. فرهاد ناڤرزادە كرمانی
ئاماژە: پێویستە ئاماژە بەوە بكرێت كە بەشی كۆتایی ئەم وتارە لە بەر گرینگ نەبوون و لۆكاڵی كردنەوە بابەتكە لە لایەن نووسەرەوە، وەرنەگێڕدراوەتە بۆ زمانی كوردی!
ژێدەر :
نووسەر: د.فەرهاد ناڤرزادە كرمانی
مجلە نمایش- دورە قدیم- شمارە 40- ص 40-43


PM:08:42:25/11/2018




ئه‌م بابه‌ته 77 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌