هەوڵە تیرۆریستییەكانی ئێران و كەڵەكەبوونی شكستەكان

تایماز دارابی

"دانمارك وێڕای تۆمەتباركردنی ئێران بە هەوڵدان بۆ تیرۆری یەكێك لە ناڕازیانی عەرەب لەو وڵاتە، باڵوێزی خۆی لە تاران كشاندەوە". هەواڵێكی كورت بەڵام هەژێنەر، سەرنجڕاكێش و مەترسیدار بۆ ناڕازیانی ئێرانیی نیشتەجێ لە ئۆڕووپا كە دەتوانێت ئاسەواری جیددی لەسەر پێوەندیەكانی نێوان كۆماری ئیسلامی و یەكێتیی ئۆڕووپا و لەم قۆناغە هەستیارەدا‌ بەدواوە بێت. بەپێی هەواڵەكان ئامانجی نەخشەی تیرۆرەكە چالاكێكی سیاسیی عەرەب بووە كە بەرپرسی ڕێكخراوەی "بزووتنەوەی خەباتی عەرەبی بۆ ئازادیی ئەحواز" بووە، ئەوەش لە كاتێكدایە كە لە مانگی ژووئیەی ئەمساڵیشدا وڵاتی نۆروێژ دوو ئێرانی و ئاڵمانیش دیپلۆماتێكی كۆماری ئیسلامیان بە تۆمەتی چالاكیی تیرۆریستی دژی ڕێكخراوی "مۆجاهیدینی خەلق" دەستبەسەر كردبوو و تا ئێستاش دۆسیەكە بەردەوام و كراوەیە. خاڵی جێگای سەرنج ئەوەیە كە ئەگەرچی حكوومەتی ئیسلامی خاوەن كارنامەیەكی ڕەشە لە پرسی تیرۆری ناڕازیانی لە دەرەوەی وڵات و بەتایبەت لە ئۆڕووپا، بەڵام لە دوای ڕووداوی میكۆنووسی بێرڵین و تیرۆری دوكتۆر "سادق شەرەفكەندی" و هاوڕێیانی، كۆماری ئیسلامی چاوترسێن كراو هەوڵی دا شێوازی خۆی بگۆڕێت و لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوو دەتوانین بانگەشەی ئەوە بكەین چیدیكە تاران لەناو خاكی ڕۆژاوا پەنای بۆ ئەو جۆرە تاكتیكە نەبردووە دژی ناڕازیانی. بەڵام ڕوونە كە جاڕێكی دیكە ئەو شێوە لە لابردنی ناڕازیان و چالاكانی سیاسی دەستی پێكردۆتەوە. پرسیار ئەوەیە بۆچی لەم كاتەدا كە كۆماری ئیسلامی لە هەستیارترین قۆناغی تەمەنی خۆیدایە و بە هەموو شێوەیەك پێویستی بە دۆستایەتیی وڵاتانی ئۆرووپایی هەیە؟ ئایا بە ڕاستی تیمەكەی ڕۆحانی لە پشتی كردەوەی لەو جۆرەن یان ئەوە دەرەنجامی ململانی ناوخۆیی دەسەڵاتە و نیشاندەری لاوازی و بێدەسەڵاتیی دەوڵەتی ڕۆحانیە بۆ كۆنتڕۆڵی بارۆدۆخەكە؟ ئایا ئەوە بە مانای ئەوەیە كە لایەنێك هەیە لە ناو دەسەڵاتدا كە دەست ڕۆشتووترە لە ڕۆحانی؟ یان خودی ڕووحانیش ڕۆڵی هەیە و ئاگادارە لە پلانەكانی وەزارەتی ئیتلاعات كە بە شێوەیەكی نەریتی بەرپرسەكەی بە پێشنیازی خودی ڕێبە‌ری كۆماری ئیسلامی دەستنیشان دەكرێت؟ ڕاستیەكەی ئەوەیە بە سەرنجدان بە دۆخی ئێستا و هەوڵی تیمەكەی ڕووحانی بۆ ڕاگرتنی پێوەندیەكان لەگەڵ ئۆڕووپا كردەوە تیرۆریستیەكانی ئەم دواییانەی ئێران جێگای سەرنجە و دەیان پرسیار لەگەڵ خۆی دێنێتە ئاراوە.
لە ئاست ناوخۆدا ئێرانیەكان بەردەوامن لە ئێعدامی ناڕازیانیان و بە حاڵی ئاسووده و بێ دڵەڕاوكێ كەوتوونەتە كوشتنی ناڕازیان، بە تایبەت ئەو چالاكانەی كە سەر بە نەتەوە بندەستەكانن، وەكوو كورد، عەرەب و بەلووچ و لەم نێوانەشدا دڵنیان كە ئەوە كاریگەریی تایبەتی دەبێت لەسەر ڕوانگە ‌و هەڵویستی ئۆڕووپاییەكان لەمەڕ ڕێككەوتننامەی ناوەكی، بۆیە پڕۆژەی تیرۆری دەوڵەتی لە ئاست ناوخۆ بە خێرایی و بەربڵاویەكی سەرنجراكێش نەك بەردەوامە بەڵكوو هەر وەك وترا پەرە‌یشی سەندووە. بەڵام ئەوەیكە پانتایی تیرۆرەكان گەیشتووتەوە ناو خاكی یەكێتیی ئۆرووپا خوێندنەوەی تایبەت بە خۆی هەیە، ئەگەرچی گوزارشت لە دۆخێكی ئاڵۆزی ناو دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیش دەكات.
دژكردەوەی تووندی ئەم ماوەی حكوومەتی ئێران بەرامبەر ناڕازیان و بە تایبەت ئەم دوو گەڵاڵەی تیرۆرە كە بە خۆشحاڵیەوە ناسەركەوتوو بوون، وەبیر هێنەری دوو قۆناغی نزیك لە یەك لە مێژووی كۆماری ئیسلامیە، یەكەمیان دوای شەڕی ئێران و عێراقە كە خومەینی دوای خواردنی جامی زەهر دەستی دایە كوشتاری ناڕازیان سیاسی لە زیندانەكان –ساڵی ١٣٦٧- و دووەمیان دوای مردنی خومەینی و بەڕێبە‌ربوونی خامنەییە كە بە خێرا گەڵاڵەی تیرۆری ناڕازیانی درەوەی وڵات داڕژا و كەوتە بواری جێبەجێ‌كردنەوە كە تا كاتی تیرۆری میكۆنووس درێژەی هەبوو و لەو ماوەدا دەیان كەسایەتیی ناسراو و كاریگەر لە ناو ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی لە خاكی ئۆرووپا تیرۆر كران. تایبەتمەندیی هاوبەشی ئەو دوو قۆناغە لەوەدا بوو كە حكوومەتی ئیسلامی بە تووندی لە لاوازیی خۆی و نەبوونی مەشڕووعیەت دەترسا، خومەینی ٨ ساڵ شەڕێكی درێژە دابوو كە لە دوو ساڵی یەكەمدا دەكرا كۆتایی پێ بهێنێت و لە لایەكی دیكەشەوە بانگەشەی پیرۆز بوونی ئەو شەڕەی دەكرد بۆ ڕزگاریی كەربەلا و دواتر قودس، ئێستا لە ئەوپەڕی شكست و لاوازی و دوای سەدان هەزار قوربانی و وێرانیی وڵات تەسلیم ببوو، ئەوەش لە كاتێكدا بوو شەڕ باش‌ترین بیانوو بوو لە ‌دەستی خومەینیدا بۆ سەركوتێكی بێوێنەی ناڕازیان، شەڕ كە تەواو بوو زیندانەكان پڕ بوون لە ناڕازیانی سیاسی بە چەپ و بە ڕاستەوە كە هەموویان حوكم درابوون بەڵام ڕێبە‌ری ئەو كاتی حكوومەتی ئیسلامی لە كاریگەریی ئەو حەشیمەتە زۆرە سیاسی و ناڕازیه لە سەر هاوكێشەكانی داهاتوو‌ دڵەڕاوكێیەكی قووڵی هەبوو، بۆیە باشترین بژاردەی بەوە زانی كە لە هاوین و پاییزی ١٣٦٧ لە پرۆسەیەكی بێ‌وێنە لە مێژووی هاوچەرخی ئێران خۆی لەو نیگەرانیە بە كوشتنی هەزاران زیندانی ڕزگار بكات. هێندێك ئامار باسی ئێعدام‌كردنی زیاتر لە ٣٠ هەزار كەس لەو چەند مانگەدا‌ دەكەن. دوای مردنی خومەینی و به ‌هاتنی خامنەیی ڕوون بوو كە ناوبراو دەیزانی بە هیچ شێوەیەك خاوەنی ئۆتۆریتەی ڕێبە‌ری پێش خۆی نییە. لاوازیی حكوومەت لەو قۆناغەدا تەنانەت ئۆپۆزیسیۆنی هیوادار بە گۆڕانكاری كردبوو، ڕوونە لەو هەل‌ومەرجەدا تیمەكەی خامنەیی و هەڵبەت بە یارمەتیی هەمەلایەنەی ڕەفسەنجانی پڕۆژەیەكیان هێنایە مەیدان كە بێ‌گومان ئاسەوارە نەرێنیەكانی لەسەر ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی تا ئێستاش بەردەوامە: گەڵاڵەی تیرۆری ڕێبە‌رانی ناسراوی ئۆپۆزیسیۆن كە هەڵبەت بە كوشتنی شاپووری بەختیار دەستی پێكرد و دواتر لە ناو ئۆپۆزیسیۆن بە "جینایەتی پیرۆز" ناوبانگی دەركرد.
هەل‌ومەرجی كۆماری ئیسلامی لەم قۆناغەی ئێستاش زۆر هاوشێوەی ئەو دوو قۆناغەیە و بگرە خراپتر و لاوازتر، چ لە باری ئابووری و چ سیاسییەوە حكوومەتی ئێران لەگەڵ ئەوپڕی لاوازیدا بەرەوڕوویە، بەتایبەت لە ‌دەرەنجامی گەمارۆكانی ئامریكادا ئابووریی وڵات ڕووی لە داڕمانێكی مێژووییە، خەڵك چیدیكە هیچ متمانەیان بە سیستم نەماوە و لەم نێوانەشدا دەبینین كە ترسی خەڵك ڕژاوە، گەندەڵی و دزی بووە بە بەشێك لە شوناسی كۆماری ئیسلامی و چینێك لەناو كاربەدەستان و بنەماڵەكانیان هاتوونەتە گۆڕەپان كە بە هەموو شێوەیەك و بە كەڵك‌وەرگرتن لە ڕانتی دەوڵەتی دەستیان گرتووە بەسەر سەدان ملیارد دۆلار پارە و سامانی وڵات، چینێك بە هیچ شێوە خاوەن ڕوانگە ‌و بەڵێنی ئایدیۆلۆژیكی ٤ دەیە پێش ئێستا نین و تەنیا بیر لە بەرژەوەندیی خۆیان دەكەنەوە.
سوپای پاسداران كە سەردەمی درووست‌بوونی هێزێكی ئایدیۆلۆژیك بوو لە ماوەی دەسەڵاتدارێتیی خامنەیی بوو بە هێزێكی گەندەڵی ئابووری كە بەرژەوەندیی تایبەتی بۆ خۆی پێناسە كرد و ئێستاش دەوڵەتێكی بەهێزی لە سێبەردا بۆ خۆی درووست كردووە كە بە ‌كردەوە هیچ دەرەتانێك تەنانەت بۆ جێبەجێ‌كردنی سیاسەتەكانی سەرۆك كۆماری خۆشیان ناهێڵێتەوە. ئێستاش كە لەگەڵ تەوژمی بەربڵاوی گەمارۆكانی ئامریكا و گوشارێكی بێ‌وێنەی ئامریكاییەكان بەرەوڕوون كە تەنگی پێ‌هەڵچنیون. لە دۆخێكی لەو شێوەدا كۆماری ئیسلامی باش دەزانێت تەنیا بژاردەی بەردەستی تەنانەت كاتی سەركوتی تووندتر و بەربڵاوتر و لەناوبردنی ناڕازیانە و بەس. بەڵام ئەو شتەی كە ئەم قۆناغە لە قۆناغەكانی پێشوو جیاواز دەكات فاكتەڕێكە بە ناو "نەتەوە بندەستەكان"، ڕاستی ئەوەیە تا ساڵەكانی ٧٠ی كۆچیش تەنیا كورد خاوەن هەڵویستێكی تۆكمە ‌و بزووتنەوەیەكی بەربڵاوی نەتەوەیی بوو كە زۆر جار كاریگەریی ڕاستەوخۆی هەم لەسەر سیاسەتەكانی تاران بوو هەم لەسەر ئۆپۆزیسیۆنی دەرەوەی دەسەڵات، بەڵام ئێرانیەكان ئەمجارە لەگەڵ سەرهەڵدانی بەهێزی بزووتنەوە نەتەوەییەكانی نەك كورد بەڵكوو عەرەب و بەلووچیش دەستەویەخەن. شەڕ لە بەلووچستان بەردەوامە و تارانیش تەنیا زمانی سەركوت و ئێعدامی لاوانی بەلووچ بۆ بەرەنگاریی ئەو بزووتنەوەیە دەناسێت، لە "ئەحواز"یش بە پێچەوانەی سەردەمی شەڕی ئێران و عێراق، هەستی نەتەوایەتیی عەرەبەكان چیدیكە ناكەوێتە ژێر كاریگەریی مەزهەبی شیعە و لە ئێستادا عەرەبەكانی ئەو ناوچەیە لە قووڵایی دڵەوە هەست بە ئازار و زوڵم و داگیركاریی حكوومەتی ناوەند دەكەن و بزووتنەوەیەكی ئەكتیڤی نەتەوایەتی لە ئارادایە. لەم نێوانەشدا بارودۆخی كوردستان كە ڕوونە. واتە، تاران بە شێوەیەكی بەربڵاو و مەترسیدار لەگەڵ بزووتنەوەیەكی وشیاری نەتەوەیی بەرەوڕووە كە لە مێژووی دوایی درووست‌كردنی ئێران كەم وێنەیە یان تەنانەت بێ‌وێنەیە. ئەوەش لە كاتێكدایە كە چارەسەریی پرسی نەتەوە بندەستەكان بە هەموو شێوەیەك لەگەڵ بنەما فیكری و ئایدیۆلۆژیكەكانی كۆماری ئیسلامی_ باوەڕ بە ئۆممەت نەك نەتەوە_ دژایەتیی هەیە و حكوومەتی ئیسلامی قەت ناتوانێت پارادایمێكی دیكە بۆ ئەو پرسە پێڕەو بكات. ئەوەش لەبیر نەكەین كە ناوچەی باشوور و باشووری ڕۆژاوای ئێران_ بە وتەی حیزبە عەرەبیەكان "ئەلئەحواز"_ شوێنێكی ستراتێژیكە بۆ حكوومەتی ناوەندی كە زیاتر لە ٨٠ لە سەدی داهاتی ئێران دابین دەكات و لەو ڕوانگەشەوە سەركوتی هەر جۆرە هەست و بزووتنەوەیەكی نەتەوایەتی لەو ناوچە لووتكەی سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی پێك دەهێنێت كە دیارە لەوەش سەركەوتوو نەبووە.
بەهەرشێوهە، بە سەرنجدان بە بەرزبوونەوەی ڕێژەی ئێعدام و سەركوتی ناڕازیانی كورد، عەرەب و بەلووچ لە ناوخۆ و هێڕش‌كردنە سەر حیزبە كوردیەكان و جێبەجێ‌كردنی پلانی تیرۆر لە دەرەوەی وڵات، ڕوونە قۆناغێكی دیكە لە ژیانی سیاسیی كۆماری ئیسلامی خەریكە دەست پێدەكات یان دەستی پێ‌كردووە و دەتوانین چاوەڕێی گۆڕانكاریی تایبەت بكەین لە داهاتوویەكی نزیكدا. لەم نێوانەدا ئەگەڕێكی زۆر بەهێز لە ئارادایە ئەویش ئەوەیكە تاران بیەوێت ‌ بە تووندی و بەربڵاو ناڕازیانی سەركوت بكات یان تەنانەت ڕوو لە تیرۆریان بكات لە دەرەوەی وڵات و دواتر كە لەو بووارەدا ئاسوودە بوو هەوڵ بدات لە ڕێگای ناوبژێوانگەلێكی وەك "عومان" بكەوێتە دان‌وستانێكی هەمە لایەنە لەگەڵ ئامریكا و تەسلیمی خواستەكانی واشینگتۆن بێت بۆ ئەوەیكە لەم دۆخە كارەساتبارەی ئێستا ڕزگاری بێت_ پرسێك كە ئێستاش دەنگۆكانی بڵاو كراوەتەوە_ بەڵام ڕوونە كە ئەوە لە كاتێكدا دەتوانێت كەم‌ترین خەسار لە دەسەڵاتی حكوومەت بدات كە ئۆپۆزیسیۆنی بە تەواوەتی لاواز كردبێت و لە ناوخۆش بە سەركوتی ناڕازیان ئاسوودە بێت لە هەر چەشنە بزووتنەوەیەكی جەماوەری، بەتایبەت لە لایەن نەتەوه ‌بندەستەكانەوە.
لەم نێوانەدا ئەگەڕێكی دیكەش هەیە كە ڕەنگە لاواز بێت بەڵام ناكرێت سەرنجی نەدەینێ، ئەویش ئەوەیكە لە كاتێكدا تاران و بە تایبەت تیمەكەی ڕووحانی بە شێوەیەكی هەمە لایەنە پێویستیان بە دۆستایەتیی یەكێتیی ئۆڕووپا هەیە بۆ مانەوەیان لە ڕێككەوتنی ناوەكی، لایەنێكی ناو دەسەڵات كە بێگومان مەبەستمان سپای پاسدارانە،‌ بیانەوێت لە ڕێگای كردەوەی لەو شێوە ئەو درگا بە ڕووی ڕووحانیدا دابخەن، بەتایبەت ئەوەیكە بێگومان ئاڵۆزیی پێوەندی لەگەڵ ڕۆژاوا و ئامریكا و هەروەها گەمارۆكان زۆرترین قازانجیان چ لە ڕووی ئابووری و چ لە ڕووی سیاسی و دەسەڵاتەوە بۆ ژنەڕاڵەكانی سوپای پاسداران هەیە و ئەوەش لەماوەی یەك دەیەی ڕابردوودا بە هەزاران فاكت و بەڵگەوە سەلمێندراوە. بۆیە، ئەو ئەگەرەش ناتوانین بە تەواوەتی ڕە‌ت بكەینەوە كە ڕەنگە گەڵاڵەی تیرۆری ناڕازیان لە خاكی ئۆرووپا لە ئەستۆی ڕێكخراوی ئیتلاعاتی سوپای پاسداران بێت كە دەزگایەكی هەواڵگریی هاوتەریبی وەزارەتی ئیتلاعاتە ‌و بگرە لەوەش بەهێزتر. بێ‌گومان ڕەهەندە شاراوەكانی ئەم تیرۆرانە_ خۆشبەختانە سەرنەكەوتووە_ لە داهاتوویەكی نێزیك ڕوون دەبێتە و دەتوانین باشتر لێكدانەوەیان بۆ بكەین.


PM:10:48:05/11/2018




ئه‌م بابه‌ته 131 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌