چاره‌نووس سازترین ساڵه‌كانی مێژووی هاوچه‌رخی كوردستان(1)

فواد محه‌مه‌دی


پێشه‌كی:

به‌ بێ راڕایی ده‌كرێ بوترێت گرینگترین و چاره‌نووس سازترین ساڵه‌كانی مێژوویی هاوچه‌رخی كورد، ساڵه‌كانی 1919 تا 1925ی زایینیه‌. له‌و سه‌رده‌مه‌دا شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی(1918_1914 ز) تازه‌ كۆتایی پێهاتبوو و زلهێزه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ واته‌ بریتانیا و فه‌ڕانسه‌ له‌ شوێن داڕشتنی نه‌خشه‌یه‌كی نوێ بوون بۆ ناوچه‌ جیاوازه‌كانی شه‌ڕ. یه‌كێك له‌ گرینگترین ناوچه‌گه‌لێكیش كه‌ ده‌یانه‌ویست نه‌خشه‌كه‌ی سه‌ر له‌ نوێ دابرێژن به‌ جورێك كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌وانیشی تێدا ره‌چاو بكرێت، رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بوو. ناوچه‌یه‌ك كه‌ ئیمپراتووری عوسمانی شكست خواردوو له‌ مه‌یدانی شه‌ڕی لێهاتبووه‌ ده‌ر. به‌شی هه‌ره‌زۆری كوردستان له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌ ژێر حوكمی ئیمپراتووری عوسمانی بوو. هه‌ر به‌م پێیه‌ سه‌رزه‌مینی كوردستان و خه‌ڵكه‌كه‌شی، به‌شێك له‌ هاوكێشه‌كانی پاش شه‌ڕ به‌ ئه‌ژمار ده‌هات. پێنج كه‌سایه‌تی كورد له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌ركام به‌ جورێك چوونه‌ نێو هاوكێشه‌كانی دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات له‌ لایه‌ن زلهێزه‌كانه‌وه‌. هه‌ركام به‌ شێوه‌یه‌ك تێكۆشان كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وه‌ی كورد نوێنه‌رایه‌تی بكه‌ن. 1_ شێخ ته‌ها نه‌هری(برازای شێخ عوبه‌یدوڵلا نه‌هری) كه‌ كه‌سایه‌تییه‌ك بوو ناسراو به‌ ژیری و تیژی و تێكۆشا بۆ ئه‌وه‌یكه‌ كاربه‌ده‌ستانی ئینگلیسی رازی بكا بۆ پێكهێنانی كوردستانێكی یه‌كگرتوو كه‌ كوردستانی ئێرانیش بگرێته‌ به‌ر. 2_ شێخ مه‌حموود به‌رزه‌نجه‌، كه‌ تێكۆشانه‌ سه‌ربه‌خۆیی خوازانه‌كانی، بوو به‌ هۆی شه‌ڕ له‌گه‌ڵ بریتانیا و حكومه‌تی تازه‌ دامه‌زراوی عێراق. 3_ سمایل ئاغای سمكۆ، بۆ ماوه‌یه‌ك پشتیوانی بلشویكه‌كانی روسییه‌ی به‌ ده‌ست هێنا و رۆژئاوای ورمێ و موكریانی هێنایه‌ ژێر ڕكیفی خۆی و له‌ گه‌ڵ شێخ ته‌ها نه‌هری، یه‌كگرتنه‌وه‌ی پێكهێناو و پێشكه‌وتنه‌كانی گه‌یشته‌ جێگاێك كه‌ خانه‌كانی سنه‌ و مه‌ریوان و روانسه‌ریش ده‌یانه‌ویست له‌گه‌ڵیدا یه‌كبگرن. 4_ شێخ عه‌بدولقادر نه‌هری (كوڕی شێخ عبیدوڵڵا نه‌هری) سه‌رۆكی" كۆمه‌ڵه‌ی پێشكه‌ۆتنی كوردستان" كه‌ ناوه‌ندی چالاكییه‌كانی ئێستانبوڵ بوو و زۆرێك له‌ سه‌رانی كورد له‌گه‌ڵ ئه‌و جه‌معیه‌ته‌دا هاوكاریان بوو.(شێخ به‌ هۆی نه‌قشبه‌ندی بوون و خۆشه‌ویستی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ خه‌ڵیفه‌ و باوه‌ر به‌ پێویستی بوونی خه‌ڵیفه‌ و مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی، بوو به‌ هۆی جیا بوونه‌وه‌ی به‌درخانییه‌كان و رۆشنبیرانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ جه‌معییه‌ت و پێكهاتنی دوو ده‌سته‌یی له‌ نێو جه‌معییه‌ت دا). 5_ ژێنراڵ شه‌ریف پاشا، كه‌سایه‌تییه‌ك كه‌ لێكچوونێكی ئه‌وتۆی له‌ گه‌ڵ سه‌رۆكه‌ نه‌تاشراوه‌كانی خێڵه‌كانی كوردستان نه‌بوو. ناوبراو له‌ یه‌كێك له‌ بنه‌ماڵه‌ ناسراوه‌كانی سلێمانی بوو كه‌ ساڵه‌ها ئه‌زموونی چالاكی سیاسی هه‌بوو. چ له‌ نێو یه‌كه‌م حیزبه‌كانی كوردستان له‌ ساڵی 1908ز، چ وه‌كوو نوێنه‌ری عوسمانی له‌ پاریس.

ده‌سپێكی رووداوه‌كان:
بنه‌ڕه‌تی هۆكاری هێنانه‌وه‌ی ستراتێژیكی بریتانیا( بڕیارده‌ری سه‌ره‌كی دابه‌ش كردنی ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی زۆربه‌ی ناوچه‌كان به‌ تایبه‌ت رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست پاش شه‌ڕی جیهانی یه‌كه‌م) له‌ سه‌ر بنه‌مای كێشه‌ی دارایه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ له‌ دوای كۆتایی هاتنی شه‌ڕ بوو. له‌ به‌ینولنه‌هره‌ین(دووئاوان یان مێزۆپۆتامیا) ده‌بوا به‌ هێزێكی كه‌متره‌وه‌ به‌رگری بكرێت. به‌رگری كردن له‌ كوێستانه‌كانی كوردستان پێویستی به‌ نیوه‌یه‌ك له‌و هێزه‌ بوو كه‌ بۆ به‌رگری له‌ ده‌شت پێویست بوو. "ویلسن" نوێنه‌ری كۆمیسێری باڵای بریتانیا له‌ به‌غدا له‌ مانگی ئاوریلی 1919 ئه‌مه‌ی وتبوو و درووستییه‌كه‌شی دووپات كردبووه‌وه‌. بریتانیا پێشووتره‌كان له‌ گه‌ڵ ژێنڕاڵ محه‌ممه‌د شه‌ریف پاشا كه‌ له‌و كاته‌ ئه‌ندامی یه‌كێك له‌ حیزبه‌ كوردییه‌كان بوو له‌ ساڵی 1908 په‌یوه‌ندی گرتبوو. به‌ ده‌سپێكردنی شه‌ڕ، شه‌ریف پاشا له‌گه‌ڵ كێشه‌ی كورد هاوسۆزی دووپات كرده‌وه‌ و له‌گه‌ڵ موته‌فێقین(هاوپه‌یمانه‌كان) په‌یوه‌ندیگه‌لێكی زۆرتری گرت.

له‌ مانگی مه‌ی 1919، شه‌ریف پاشا به‌ نوێنه‌رایه‌تی بریتانیا له‌ پاریس رایگه‌یاند كه‌ ئاماده‌یه‌ " بار"ی به‌رپرسایه‌تی ئه‌ماره‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان بگرێته‌ ئه‌ستۆ و به‌ سه‌رۆكایه‌تی به‌سه‌ر شورایه‌كی فیدڕاڵ پێكهاتوو له‌ سه‌رۆك خێڵه‌كان، وڵات به‌ڕێوه‌ ببات. به‌ڵام به‌ بێ لایه‌نگه‌رانێك له‌ ناوچه‌كه‌دا چۆن ده‌كرا ئه‌م كاره‌ بگاته‌ ئه‌نجام. له‌ ژانویه‌ی 1919 له‌ قاهیره‌ش كۆمیته‌یه‌ك به‌ نێوی"كومیته‌ی سه‌ربه‌خۆی كوردستان" خوازیاری پشتیوانی بریتانیا بۆ دامه‌زراندنی كیشوه‌رێكی كورد ببوو. ئه‌م كومیته‌یه‌ ئه‌و جۆره‌ كه‌ دوایی ده‌ركه‌وت، گروپێكی بچووك بوو به‌ رابه‌ری (سوره‌یا به‌درخان). ئه‌گه‌رچی له‌ ماوه‌ی ته‌واوی ساڵی 1919 دانوستانگه‌لێكی ناو به‌ ناو له‌ گه‌ڵیدا كرا، به‌ڵام هه‌رگیز به‌ هه‌ند وه‌رنه‌گیرا. له‌ خودی كوردستان دا چه‌ن كه‌سایه‌تییه‌ك هه‌بوون، كه‌ له‌ هه‌موویان به‌رچاوتر شێخ مه‌حمود به‌رزه‌نجه‌ بوو. ناوبراو له‌ سلێمانیه‌وه‌ ئاڵای سه‌ربه‌خۆی كوردستانی به‌رز كرده‌وه‌. شێخ مه‌حموود پێشه‌وای ته‌ریقه‌تی قادریه‌ بوو، به‌ڵام به‌ گۆمانی نزیك له‌ راستییه‌وه‌ كورده‌ نه‌قشبه‌ندییه‌كان كه‌ رێژه‌یان زۆرتر بوو له‌ شێخه‌كانی خۆیان، په‌یڕه‌وییان ده‌كرد. پاشان شێخ ته‌ها نه‌هری، كه‌ كه‌سێك بوو ژیر و لێزان، ناوبراو زۆربه‌ی ماوه‌ی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی له‌ زیندانی رووسه‌كان دا بوو. پاش شه‌ڕ، پایه‌گای ده‌سه‌ڵاتی وه‌ها شێوا بوو كه‌ ناچار بوو له‌ رێگه‌ی ژن هێنان له‌ بنه‌ماڵه‌ی سماییل ئاغای شكاك سه‌رۆكی گه‌نج و تازه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتووی شكاكه‌كان كه‌ به‌ كرده‌وه‌ ناوچه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی له‌ رۆژئاوای ورمێ پێكهێنا بوو، یه‌كی گرت.

كاتێك له‌ مانگی مه‌ی 1919 گه‌یشته‌ به‌غدا، تێكۆشا پشتیوانی كاربه‌ده‌ستانی ئێنگلیسی بۆ پێكهێنانی كوردستانێكی یه‌كگرتوو و سه‌ربه‌خۆ كه‌ كوردستانی ئێرانیش بگرێته‌ به‌ر به‌ ده‌ست بهێنێت. ئه‌مه‌ سیاسه‌تێك بوو كه‌ توند وتۆڵ به‌سترابوو به‌ سیاسه‌تی هاوپه‌یمانه‌كه‌ی واته‌ سماییل ئاغای سمكۆ. چه‌ن حه‌وتوو پێش له‌ چاوپێكه‌وتنی شێخ ته‌ها له‌ به‌غدا كورده‌كانی رۆژهه‌ڵات ناڕه‌زایی خۆیان به‌رانبه‌ر به‌ حكومه‌تی ئێران به‌ هێرش كردنه‌ سه‌ر ناوه‌ندی باره‌گای حكومه‌تی له‌ سنه‌ پیشان دابوو، ئه‌مه‌ له‌ كاتێك دا بوو كه‌ سمكۆ شاری ورمێی گرتبوو. به‌ڵام له‌نده‌ن به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نه‌یویست سنووره‌كانی ئێران ببه‌زێنێت. هه‌ر چه‌ن له‌ كاتی شه‌ڕدا هێزه‌كانی بریتانیا به‌ بێ له‌ به‌رچاو گرتنی وه‌ها شتێك چه‌ندین جار له‌ نێو خاكی ئێراندا چالاكیان كردبوو. هه‌ر به‌م پێیه‌ بریتانیا پێشنیارێكی له‌ به‌رانبه‌ر دا هێنایه‌ ئاراوه‌: كه‌ شێخ ته‌ها "حۆكمداری" به‌شێك له‌ كوردستانی باكوور بێت و له‌ ژێر چاودێری بریتانیا دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ له‌ ره‌واندزه‌وه‌ تا شه‌مزینان ده‌گرێته‌ به‌ر. به‌ڵام له‌ پێدانی چه‌ك و كه‌ره‌سه‌ته‌ی پێویست بۆ به‌ ئه‌نجام گه‌یاندنی ئه‌م كاره‌ خۆی لێ نه‌بوارد، به‌م پێیه‌ شێخ ئه‌و پێشنیاره‌ی ره‌د كرد. ناوبراو به‌ باشی له‌و شته‌ تێگه‌یشتبوو كه‌ به‌ بێ سمكۆ و هاوپه‌یمانه‌كانی، نرخی وه‌كوو رابه‌ر به‌ ته‌واوه‌تی داده‌به‌زێت. ته‌ها هێشتا له‌ نێو زۆربه‌ی خێڵه‌كان ته‌نانه‌ت خێڵه‌كانی ئه‌و دیوی حه‌كاری و وان رێزی تایبه‌تی هه‌بوو. به‌ڵام ئاشكرا بوو كه‌ به‌ بێ چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی پێویست كه‌ره‌سه‌یه‌كی بۆ كۆكردنه‌وه‌ی هێزێك كه‌ ده‌بوا بیبێت نه‌یبوو. هه‌ر له‌و كاته‌دا ئاگادار كرایه‌وه‌ كه‌ مامه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵیدا كێشه‌ی بوو( شێخ عه‌بدولقادر) به‌ به‌ڵێنی یارمه‌تی ئێنگلیسییه‌كان، دێهه‌وێت بێت بۆ كوردستان و ئه‌مه‌ش راستییه‌ك بوو كه‌ نه‌بوونی نیازپاكی بریتانیای ئاشكرا ده‌كرد.


له‌ كۆتاییه‌كانی ساڵی 1918 شێخ عه‌بدولقادر و رابه‌رانی به‌درخانی( ئه‌میر ئه‌مین عاڵی به‌در خان و دوو كوڕه‌كه‌ی به‌ نێوه‌كانی كامران و جه‌لاده‌ت به‌درخان) رێكخراوێكی كوردیان كه‌ پێشتر هه‌بوو به‌ تۆزێك گۆڕانی ناوه‌كه‌ی له‌ ژێر ناوی "جه‌معیه‌تی پێشكه‌وتنی كوردستان" سه‌ر له‌ نوێ دامه‌زراندبووه‌وه‌. ئه‌م رێكخراوه‌ ده‌ ساڵ پاش چالاكییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی له‌ ساڵی 1908 رابه‌رییه‌كه‌ی هێشتا له‌ ده‌ستی چینه‌ باڵا ده‌سته‌كانی نێو كومه‌ڵگای كوردی و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی پێشوو بوو. به‌ڵام ئێستا به‌شداری خه‌ڵكی خێڵه‌كان و شاره‌كان له‌ نێویان دا زۆرتر ببوو.
لقه‌كانی سه‌ر به‌و رێكخراوه‌ به‌ خێرایی له‌ دیاربه‌كر(ئامه‌د)، سێرت، ئالازیگ و شاره‌كانی تری كوردستان دامه‌زرا.

ماویه‌تی....


PM:09:57:30/06/2012




ئه‌م بابه‌ته 1104 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌