ژنان له کۆچی مێژوویی مەریواندا

سەرگوڵ میرزایی

ئاواره‌یی یان کۆچ به مانای ڕۆیشتنی خه‌ڵک له شوێنێک بۆ شوێنێکی دیکه به مه‌به‌ستی کار یان ژیانە و به گشتی بە هۆکارگەلی جۆراوجۆر کۆچ دەکەن و واز لە شوێنی کار و ژیانی خۆیان دەهێنن. هۆکاری یەکەم به مه‌به‌ستی دوورکه‌وتنه‌وه له بارودۆخی ناله‌باری وه‌ک هه‌ژاری، نه‌خۆشی، کێشه‌ی سیاسی، کاره‌ساته سرووشتییه‌کان، جەنگ، بێکاری و نه‌بوونی ئاسایش کۆچ ده‌که‌ن و شوێنی نیشته‌جێ‌بوون و وڵاتی خۆیان به‌جێ‌دەهێڵن. هۆکاری دووهه‌م بریتییه له بارودۆخ و فاکته‌ره گونجاوه‌کانی شوێنی مه‌به‌ستی کۆچ وەک پێداویستیی ته‌ندرووستیی، په‌روه‌رده‌ی باشتر، داهاتی باشتر، خانووی باشتر و ئازادیی سیاسی. هه‌رچه‌نده دیارده‌ی کۆچبه‌ری له سه‌دان هه‌زار ساڵ له‌مه‌وپێشه‌وه بوونی هه‌بووه به‌ڵام کۆچ به واتای مودێرنی سه‌رده‌میانه‌ی به مانای کۆچ و ڕۆیشتنی خه‌ڵک له وڵاتێکه‌وه بۆ وڵاتێکی دیکه هاتووه، واته خه‌ڵک به‌ره‌و وڵاتێک کۆچ ده‌که‌ن که هاوڵاتی ئه‌و شوێنە نین.

کۆچ به مانای نه‌مانی هیوا یان هیواداریە؟ بێ ده‌ره‌تانی یان ڕێگا چارەسەر؟ بۆ که‌س یان کۆمه‌ڵێ خه‌ڵکه که له وڵاتی خۆیان بێ هیوا ده‌بن و به‌جێی دەهێڵن، کۆچ درووشمه، کۆچ هێمایه، کۆچ هاواره، کۆچ ده‌نگ هه‌ڵبڕینه، کۆچ شه‌ڕێکی بێده‌نگه، کۆچ ڕۆیشتنێکه بۆ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌کی باشتر. بە گوتەیەکی دیکە، کۆچ شێوازێکه له نافه‌رمانیی مه‌ده‌نی که تێیدا خه‌ڵک به مه‌به‌ستی دەبڕینی ناڕەزایه‌تی خۆیان به‌رانبه‌ر به بارودۆخی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی یان ئابووری و هه‌روه‌ها گوشار خستنه‌سه‌ر حکومه‌ته‌کان بۆ گۆڕینی سیاسه‌تەکانیان و باشترکردنی ژیانی خه‌ڵکە و ئه‌م شێوازه به‌کارده‌هێنن تاکوو به ئامانجه مه‌ده‌نی و سیاسییه‌کانی خۆیان بگه‌ن و هاوکات خۆیان له تووندوتیژی و قوربانیدان دوور بخه‌نه‌وه‌.

نافەرمانیی مه‌ده‌نی شێوازێکی دوور له تووندوتیژییه به مه‌به‌ستی ڕەخنه‌گرتن له سیاسه‌تی حکوومه‌ته‌کان. له‌م شێوازه‌دا به گوێنه‌دان به یاسا حکومه‌تییه‌کان هەوڵ بۆ لاوازکردنی توانای جێبه‌جێکردنی یاسا حکومه‌تییه‌کان ده‌درێت. ئه‌م شێوازه له بزووتنەوه‌یه‌ک به سه‌رۆکایه‌تیی مه‌هاتما گاندی، بۆ سه‌ربه‌خۆیی هێند له ئیمپراتۆریای بریتانیا به‌کار هێنرا و هه‌روه‌ها ئه‌م شێوازه له بزووتنه‌وه‌ی دژ به ڕە‌گه‌زپه‌رستی له ئافریقای باشوور، بزووتنه‌وه‌ی مافی مه‌ده‌نیی ئامریکا و بزووتنه‌وه‌ی ئاشتی‌خوازه‌کاندا ڕەنگی دایەوە. لە کات و ساتێکی مێژوویی کوردستانی ڕۆژهەڵاتیشدا ئەم نموونەیە بە باشترین و گونجاوترین شێوەکەی بوونی پەیدا کرد ئەویش شاری مەریوان بوو بە ڕێبەرایەتیی کاک فۆئاد مستەفاسوڵتانی. مەریوان یەکێک لە شارە سنوورییەکانی کوردستانی ئێران بە رێبەری کاک فوئاد به‌کار هێندراوه . بزووتنه‌وه‌ی مه‌ده‌نی ئه‌و ڕێگایه که هیچ ده‌سه‌ڵاتێک ناتوانێت ڕووبه‌ڕووی بێته‌وه، کاتێ که خه‌ڵک هه‌موو پێکه‌وه هه‌نگاوێک ده‌نێن و به یه‌کڕیزییه‌کی ته‌واو ده‌گه‌ن و به تێکڕا ڕووبه‌ڕووی ده‌سه‌ڵاتی نابه‌رپرس و ناڕە‌وا ده‌بنەوە‌ و ده‌بن به هێز و شۆڕشی مه‌ده‌نی ڕێکده‌خه‌ن. ئه‌م شۆڕشه هه‌موو خه‌ڵک پێکه‌وه سه‌رپه‌رشتی ده‌که‌ن و له ناخی کۆمه‌ڵگاوه ده‌جووڵێت، چونکە خواستی کۆمەڵگا و جەماوەرە و له‌م شۆڕشه‌دا هیچ هێزێک نییه بتوانێت به کوشتنی ڕێبه‌رانی کپ و بێده‌نگی بکرێت، هێزی شۆڕشی مه‌ده‌نی له‌وه‌دایه که بەپێی داواکاریی به‌رینی خه‌ڵک ده‌جووڵێت.

کاک فوئاد موسته‌فا سوڵتانی وه‌کوو ئه‌کته‌رێکی سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕووداوه و نوێنەری جەماوەر و ئه‌ندامی شورای شار و یه‌کێتیی جوتیاران و یه‌کێک له ڕێبه‌ڕانی کۆمه‌ڵه بووه که وه‌کئەندامی حیزبێکی هه‌ڵقوڵای خواست و داخوازییه‌کانی جه‌ماوەری به‌رینی خه‌ڵک و هه‌روه‌ها ڕێبه‌رێکی جه‌ماوه‌ری و به ئه‌زموون و لێهاتوو ڕێبەرایەتیی ئەم جووڵانەوە و کۆچەی وەئەستۆ گرت و هه‌روه‌ها کۆمه‌ڵه هێزی پشتیوان و ڕێکخه‌ری بزووتنه‌وه جه‌ماوه‌رییه‌کان و داهێنه‌ری خه‌باتی مه‌ده‌نی بووه که ئامانجی به ئه‌نجام گه‌یاندنی داواکارییه سه‌رده‌مییه‌کانی خه‌ڵک و چینه جۆراوجۆره‌کانی بووه. ئامانجی کاک فواد سوودمه‌ند بوون و به ئه‌نجام گه‌یاندنی بزاڤه‌کان بووه به جۆرێک که ئه‌و بزاڤه‌ی ته‌نیا له چوارچێوه‌یه‌کی لۆکاڵیدا نه‌بینیه‌وه و هه‌وڵی داوه ڕەهه‌ندێکی جیهانی به بزووتنه‌وه کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌کان ببه‌خشێت، واته کاک فواد ڕێبازێک له شۆڕشی هه‌ڵبژاردووه که له هه‌موو دونیادا جێگای په‌سه‌ند بووه و هه‌موو دونیا وه‌کوو مودیلێکی گونجاو و به‌که‌ڵکی خەبات لەپێناو ویست و داواکارییە خەڵکییەکان چاوی لێده‌که‌ن.

کۆچی مێژوویی مه‌ریوان به هاوکاریی ژن و پیاوانێک کرا که هه‌موویان به یه‌کڕیزی و ته‌باییه‌وه شه‌ڕیان بۆ مافی خۆیان ده‌کرد، ژنان به‌تایبه‌ت که له لایەکه‌وه ئیشی ماڵه‌وه و له لایه‌کی دیکه‌وه ده‌بوو به‌رپه‌رچی ده‌سه‌ڵاتی نابه‌رپرس بده‌نه‌وه، هەر ئەو ژنانە لە ئەزموونی پێشووی خۆیاندا وەک کۆچی جووتیاران بۆ کانی‌میران لە سەردەمی پاشایەتیدا بە مەبەستی ناڕەزایەتی بەرانبەر دەرەبەگ و فیۆداڵەکان بۆ چه‌ندین جار ڕووبه‌ڕووی هێزی ژاندارمێری بوونه‌وه و به به‌رد هێزی سه‌ربازییان ڕاونا. ژنان له کانی‌میران له نێو خێمه بۆ مانه‌وه و له‌و ماوەدا به ئیشی نان کردن و منداڵ و تەداروکات و پاڵپشتی لە هاوسەران و برا و باوک و کوڕەکانیان خه‌ریک بوون و ژیانی ئاساییان لەوێ ڕادەپەڕاند.

قسەیەکی بەناوبانگی ژنێک دەگێڕنەوە کە ڕوو لە نوێنەرانی حکوومەت دەکات و دەڵێت: ئێمە لێیرا دەمێنینەوە تەنانەت ئەگەر بۆ زیندوو مانەوە لە بریی نان گەڵای چنارمان خواردبێت، بەڵام لە داواکاری و هەڵوێستی خۆمان پاشگەز نابینەوە. ئێمە بە بڕیاڕی خۆمان ئەم ڕێگامانە گرتووەتە بەر... لێره‌دا جیاواز له هه‌ر ڕوانینێکی دیکه له‌سه‌ر به‌شداریی ژنان له هه‌ر ڕووداوێکی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا که ته‌نیا ژنان له به‌شی ته‌داروکات و پزشکی و ئاماده‌کاریی خواردن و گه‌یاندنی خزمه‌تگوزاری به شۆڕشگێران ده‌بینرێن، ئه‌مانه‌وێ ڕەهه‌ندێکی دیکه له به‌شداریی ژنان له بزاڤی مه‌ده‌نیدا بخه‌ینه به‌رده‌ست و گرینگیی پێشه‌نگ بوونی ئه‌م توێژەی کۆمه‌ڵگا و خه‌بات و شۆڕشگێڕیدا نیشان بده‌ین.

له 31 پووشپەڕی ساڵی 58 هەتاوی خه‌ڵکی شاری مه‌ریوان به هه‌موو چین و توێژە‌کانیه‌وه به مه‌به‌ستی ناڕ‌زایه‌تیی به بارودۆخی ئاڵۆز و ناجێگیری سیاسی و سه‌ربازیی کۆماری ئیسلامیی تازە بە دەسەڵات گەیشتوو بڕیار ده‌ده‌ن شار بەجێبهێڵن و ڕێگای کۆچ بگرنه به‌ر. وه‌ک هه‌موو ڕووداوه گرینگه‌کان که له کوردستاندا ڕوویدابێت و کۆمه‌ڵه پاڵپشتی لێ کردبێت ژنان به‌شداریی بەرچاویان له‌م کۆچه‌دا هه‌بووه و له هه‌موو هه‌نگاو و بوارێکدا کۆڵه‌که و هێزێک بوون که مێژوویان خولقاندووه و ڕۆڵیان هه‌بووە. یه‌کێک له‌و فاکته‌رانه‌ی که مه‌ده‌نی و جه‌ماوه‌ری بوونی ئه‌م ئه‌کته سیاسییه‌ی به‌هێز کردبوو به‌شداریی ژنان بوو که سه‌رنجی هه‌مووانی بۆ ئه‌م بزاڤه ڕاکێشا و ڕەهه‌ندێکی جیهانی و ماف مرۆیی به ئه‌م بزاڤه به‌خشی به جۆرێک که ده‌سه‌ڵاتی سه‌رده‌م نه‌یده‌توانی هێزی سه‌ربازیی خۆی، ئەو هێزەی کە بۆ چاوترسێنکردن و خەفەقان لە کوردستاندا جێگیری کردبوو بۆ سه‌رکوتی به‌کار بهێنێت و ناچار بوو که گوێ له خواسته‌کانیان بگرێت. واته بوونی ژنان سه‌لمێنه‌ری مه‌ده‌نی بوونی ئه‌م جوولانه‌وه بووه و هه‌روه‌ها بوونی ژنان به‌هێز بوون و پتەو بوونی ئه‌م بزاڤه‌ی سه‌لماندووه، واته بزاڤێکی هه‌ڵقوڵاوی خه‌ڵک و ئاشتیخوازانه بووه .بوونی ژنان له کۆچی مێژوویی مه‌ریواندا ئه‌وه‌ی سه‌لماند که ئه‌م کۆچه تاک ڕەهه‌ند و تاک ئامانج نییه و کۆچێکه هه‌موو داخوازی و ویسته‌کانی خه‌ڵکی دەگرتەوە، به جۆرێک که هه‌موو خه‌ڵک له‌م کۆچه‌دا به‌شداریان کرد. هه‌روه‌ها بوونی ژن له‌م کۆچه‌دا سه‌لمێنه‌ری ئه‌وه‌یه که ئه‌م بزاڤه، بزاڤێکه له‌سه‌ر بنه‌ڕە‌تی فکری و فه‌لسه‌فی خودی ئه‌و کۆمه‌ڵگا بونیاد نراوه و خاوەن بەرنامە و ستراتیژ و تاکتیک بووە و بزاڤ و شۆڕشێکی هاورده و کۆپی کراو نەبووە.



PM:08:02:04/08/2018




ئه‌م بابه‌ته 438 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌