پێشانگای نێونەتەوەیی كتێبی تاران و چەند بۆچوون

ناسر خورشیدی

پێشانگای نێونەتەوەیی كتێبی لە تاران دەتوانین بە گەورەترین و گرینگترین ڕووداویی بواری كتێبی و ئەدەب لە ئێراندا ناوزەد بكەین. ئەم پێشانگایە 31 ساڵە، لە ناوەڕاستی مانگی گوڵاندا دەست پێدەكات و بۆ ماوەی 10 ڕۆژ دڕێژە بە چالاكیی خۆی دەدات. جگە لە ئێران لە وڵاتانی دیكە لەم پێشانگایەدا ساڵانە بەشدار دەبن. بەپێی گوتەی بەرێوبەرانی ئەم پێشانگایە" 2100 بڵاوكەرەوە و چاپەمەنیی كتێب (نشر كتاب) لە ناوخۆی ئێرانەوە لەم  بەشداربوانە 12 چاپەمەنیی كوردیی بوون و 550 چاپەمەنی لە وڵاتانیترەوە بەشداربوون كە لەم ڕێژەیە دوو چاپەمەنی لە  كوردستانی باشوورەوە بەشداریان كردبوو. 
پێشانگای كتێب جگە لەوەی شوێنی كڕینی كتێبە شوێنی چاوپێكەوتن لەگەڵ نووسەران و ئەدیبانیشە كە زۆربەی چاپەمەنییەكان نووسەران و ئەدیبان بانگهێشت دەكەن تا بەم شێوەیە بازاڕی فڕۆشیان بەرنە سەرەوە و هەم كۆری ڕێزگرتن و واژۆی كتێب و ڕەخنەی ئەدەبیش بەرێوە دەبردرێت بۆ بەشداربووان تا جگە لە كڕینی كتێب لەگەڵ نووسەرانیش لە نزیكەوە ئاشنا بن. ڕۆژنامەنووسان و ڕاگەیاندنەكانیش كاری ڕاگواستنی هەواڵ و لێدوان و وتووێژكردن لەگەڵ نووسەران و ئەدیبان و ناشران دەكەن و كتێبە باشەكان دەناسێنن. ئەم پێشانگایانە دەرفەتێكی باشە بۆ هەموان تا بتوانن كەڵكی باشی لێ وەربگرن و زیاتر لەگەڵ یەكتر ئاشنا بن.
لە پێشانگای كتێبی تاران لە یەكێك لە نووسەران و وەرگێرانی بە توانا پێشوازیەكی باش كرابوو و ئێمەش لەگەڵی دەدوێن و ئەم پێشانگایە و ڕەهەندەكانی تاوتوێ دەكەین. با سەرەتا لە زمانی خۆیەوە كورتەیەك لە ژیان و كاری ئەم كەسە ببیستین: "مەریوان هەڵەبجەیم، لە دایكبووی هەڵەبجەم و لە تەمەنی 8 ساڵیەوە بە هۆی كیمیاباران، ئاوارەی وڵاتی ئێران بووین. لە ئۆردووگای ئاوارەكان دەستم كرد بە خوێندن چوون لە ئێران زمانی خوێندن بە فارسییە، خوێندن و نووسینی فارسی فێر بووم. جاری دووهەم 14 ساڵم بوو ڕووم لە ئێران كرد. ساڵی 1374ی هەتاوی بوو لەو كاتەوە لە تاران بە یەكجاری گیرساومەتەوە. لە تەمەنی 18 ساڵیەوە دەستم بە وەرگێران لە زمانی كوردیەوە بۆ سەر زمانی فارسی كرد و دواتر بە پێچەوانە لە فارسیەوە بۆ سەر زمانی كوردی. تا ئێستا بە هەردوو زمانەكە 50 كتێبم وەرگێڕاوەتەوە و دوو بەرهەمیشم ئامادەی چاپن. لە 20 ساڵی ڕابردوودا زیاتر لە 40 كۆڕم لەسەر ئەدەبیات و ڕۆژنامەگەری، شێعر و چیرۆكی كوردی لە زۆربەی شارەكانی ئێران بەرێوەبردووە بو یەكەم جار 30 كۆڕی ڕەخنە و لێكۆلینەوەشم لەسەر كۆی گشتیی كارە وەرگێراوەكان، كە لە كوردییەوە كردوومن بە فارسی، بەڕێوە بردووە."
مەریوان هەڵەبجەیی جگە لە كاری نووسین و وەرگێڕان، دەیان وتاری لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكانی ئێران و هەروەها كوردستانی باشوور لێ بڵاوبۆتەوە. لە پێشانگای كتێبی تاراندا پێشوازیی زۆر باشی لێكرا و خۆی دەڵێت: "چاوەڕوانی ئەم پێشوازیەی لە من كرا، نەبووم. باشترین ناشرانی كتێبم بینی كە داوای كتێبە وەرگێردراوەكانی منیان دەكرد و بەهایەكی یەكجار زۆریان بە كتێبە كوردیەكان دەدا كە وەرگێڕدرابوونە سەر زمانی فارسی و هەروەها چەن ڕۆژیان بۆ واژۆی كتێب بۆ من تەرخان كرابوو كە وەرمگێڕابووە سەر زمانی فارسی كە چەن ڕۆژ پێش كۆتایهاتنی پێشانگا كۆتایی بێت. كتێبی دواهەمین هەناری دونیا، شاری مۆسیقارە سپیەكان و ئێوارەی پەروانە (نووسەری ئەم ڕۆمانانە بەختیار عەلی و وەرگێڕەكەی مەریوان هەڵەبجەییە)، كۆتاییان پێهات و گشتیان فڕۆشران." هەروەها لە سەرەتادا ئاماژەم پێكرد 12 چاپەمەنیی كوردی لەم پێشانگایەدا بەشداربوون و هەندێكیان كتێبی ئایینیان دەفڕۆشت (تەفسیر لە هەولێر و ئێحسان لە ڕۆژهەڵاتەوە) و هێندێك هەم ئایینی هەم غەیری ئایینی‌بوون (حسێنی ئەسڵ و كوردستان) و بەشێكیان وەك "چاپەمەنیی مانگ، گووتار و خانی، كتێبگەلی غەیری ئایینیان بۆ پێشانگا بردبوو و لە باشووری كوردستان بەڵام تەنیا دوو چاپەمەنی هاتبوون، تەفسیر (ئایینی) و چوارچرا (غەیری ئایینی) بوون.
مەریوان حەلەبجەیی دەڵێت: "چاپەمەنییە بەشداربووە كوردییەكان لە ئاستێكی باشدا بوون و پێشوازیی زۆر باشیشیان لێكرا. لە باشوور دوو چاپەمەنی هاتبوون ڕێژەیان كەم بوو بەڵام گوڵبژێری چاپەمەنییە كوردییەكانی باشووریان هێنابوو. بەڵام ئێستا لە ڕۆژهەڵات ناشر و چاپەمەنیی زۆر باش هەیە كە زۆر باشتر و بە كەیفیەتتر لە چاپەمەنییەكانی باشوور كاردەكەن. مانگ و گووتار و خانی و هتد زۆر باشن و جێگای دەستخۆشی و شانازین كارەكانیان هیوابەخشن بۆ ئەدەبی كوردی." پێشانگای كتێب، دەرفەتێك دەڕەخسێنێت بۆ پێكهێنانی كۆڕی لێكۆلینەوە و ڕەخنە و واژۆ و كۆڕی پەردەڵادان لە كتێبگەلی جۆراوجۆرە كە چاپەمەنییە كوردییەكان بەداخەوە جگە لە یەك چاوپێكەوتن و واژۆی كتێب كە لە لایەن چاپەمەنیی خانییوە بۆ نووسەری كورد دوكتور بەختیار سەجاد،ی ڕێكخرابوو ئیتر هیچی دیكە نەكرابوو كە لەم دەرفەتە بە باشترین شێواز كەڵك وەرگیرێت. لەم بارەیەوە كاك مەریوان دەڵێت:" چاپەمەنییە كوردییەكان بە لەبەر چاوگرتنی كاری باقیی چاپەمەنییەكانیتر دەیانتوانی لەم دەرفەتە بە باشترین شێواز كەڵك وەربگرن و بە بانگهێشت‌كردنی نووسەران و ئەدیبانی كورد ڕۆلێكی بەرچاوتر بگێڕن. بۆنموونە ئەو مەراسمەی بۆ دوكتور سەجادی گیرا بێ‌وێنە و بوو دەتوانم بڵێم كەمتر كۆڕی ڕێزگرتن و واژۆكردنێك لەم ماوەی بەڕێوەچوونی ئەم پێشانگایە بە ئەندازەی ئەوەی نەشری خانی بەڕێوەی برد، پڕ و ئاپۆرەدار بووبێت هیوادارم ساڵی داهاتوو بتوانن لەم دەرفەتە كەڵكی باشتر وەربگرن."
پێشانگای كتێبی تاران لەم ماوەی 31 ساڵی بەرێوەچوونیدا دەتوانین بڵێین نەزمێكی باشی بووە و لە نێوەڕاست مانگی گوڵاندا بەڕێوە دەچێت كە میدیا و ڕاگەیاندنە فارسییەكان و ئەوانیتر جگە لە ڕاگەیاندنە كوردییەكان، گرینگییەكی تایبەت دەدەن بەم پێشانگایەدا هەم لە ڕاگەیاندنە فەرمیەكان هەم لە سۆشیاڵ‌میدیا و گۆڤار و ماڵپەر و ڕۆژنامەكاندا. ئەمە لە حاڵێكدایە كە میدیای كوردی سەقەت و كڵۆڵ كار دەكات و هیچ گرینگییەك نادات بە بەڕێوەچوونی پێشانگایەكی ئەدەبی كە دەتوانێت هاندەرێكی باش بێت بۆ پێشوازیكردن لە كتێب و ئەدەبی كوردی تا گەشەی زیاتری زمان و كولتوورەكەمان ببینین. یەكێك لە بەشداربووانی پێشانگا دەیگوت: "من بە هۆی نیشتەجێ بوون لە تاران چەندین جار سەردانی پێشانگام كرد. بەڵام ئەوەی بەلای منەوە سەیر بوو ئەوەی دەهات دەیزانی دەبێ بچێت بۆ كوێ و سەردانی كام ساڵۆن و غورفە بكات بەڵام كورد بە هۆی لاوازیی ڕاگەیاندنەوە لە بواری پێشانگاوە زۆر جار سەری سووڕ دەما كە دەبێ بچێت بۆ كام ساڵۆن و كام غورفە. لێرەوە، گەر ڕاگەیاندنە كوردییەكان گرینگیان بدابا بە پێشانگا فرۆشی كتێبی كوردی زۆر باشتر دەبوو."
مەریوان هەلەبجەیی لەم بارەیەدا دەڵێت: "ڕاگەیاندنی كوردی زۆر نەخۆش و كۆڵەوارە و سەدان كێشە و كەموكووڕی هەیە وا دەردەكەوێت كە بە تەماش نین هەرگزی چارەسەری ئەم نەخۆشیە بكەن. دەبێت ڕاگەیاندنەكان، چەن مانگ پێشەكی لە سەر پێشانگاكانی كتێب قسە بكەن و بە خەڵك ڕابگەیەندرێت كە كام چاپەمەنی لە كام سالۆن و غورفە بە بەرهەمی كام نووسەرەوە بەشدار دەبێت. هەروەها چالاكیی نووسەران لەم پێشانگایانەدا چی دەبێت كەی كۆڕی ڕێزگرتن و واژۆكردنی كام نووسەرە و بانگهێشتیان بكەن و وتووێژیان لەگەڵ بكرێت و كۆی گشتی ئەم چالاكیانە بڵاو بكرێتەوە".
كۆمەڵگای كوردی یان باشتر وایە بڵێم كۆمەڵگای ئێران بەگشتی كتێب خوێنی زۆر كەمە و زۆر كەم كات تەرخان دەكات بۆ كتێب خوێندنەوە كاك مەریوانم پرسی هۆكاری كەم كات تەرخانكردن بۆ كتێب چییە؟ لە وەڵامدا گوتی: "بە گشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا دەسەڵاتی سیاسی و بەڕێوبەرانی وڵاتان هۆكاری سەرەكیی دواكەوتوویی و كتێب نەخوێندنەوەن. هەنووكەش نەیانتوانیوە كتێب خوێندن لەناو كۆمەڵانی خەڵك زێندووبكەنەوە كە بێتە پێویستی و نیازێك بۆ خەڵك. بەڵام لە ئێراندا جگە لەمەش سانسوور لە ئاستێكی زۆر بێ‌مانا و تڕسناكدایە. سانسووریش بۆتە هۆكارێك تا خەڵك بە ناوەرۆكی كتێب بێ‌متمانە بن و لێی زیاتر دوور كەونەوە. سەرباری ئەمانە كێشەی ئابووری و بێكاری لە ئێراندا زۆر لە ئاستێكی خراپدایە كە دەبێتە هۆی ئەوەی كە خەڵك لە كتێب كڕین دوور كەونەوە." ناشرێكی كورد دەڵێت: "گەورەترین كێشەی ئێمە دەست‌كوورتیی خەڵكە بە هۆی كێشەگەلی ئابووریەوە و خەڵك ناتوانن كتێب بكڕن دەنا پێشوازییەكی زۆر باش كرا له چاو ساڵانی پێشوو."
بواری پەروەردەیی خۆی ڕۆلێكی سەرەكی دەگێرێت تا هاندەر بێت خەڵك و كۆمەڵگە كتێب بخوێننەوە كە لەم بارەیەوە كاك مەریوان دەڵێت: "پەروەردە پرسێكی گرینگە، پەروەردە دەتوانێت بونیانەری كۆمەڵگایەكی تەندرووست و مۆدێرن و مەدەنی بێت بەڵام لە ئێراندا پێچەوانەكەی دەبینین. پەروەردە لە ئێراندا تێدەكۆشێت هەر لە قۆناغی سەرەتاییەوە منداڵ لە كتێب بتۆرێنێت و دوور كەونەوە لە كتێب. لە هەمان كاتیشدا دەوڵەتیش بەها و گرینگی نادات بە ناشر و چاپەمەنییە سەربەخۆكان تا بتوانن هاندەری منداڵان و مێرمنداڵان و گەنجان بن، ناشر دەتوانێت بە بەرهەمهێنان و چاپی كتێبی باش سەرنجی كۆمەڵانی خەڵك ڕاكێشێت بەرەو خوێندنەوەی كتێب بەڵام كاربەدەستان لە ئێراندا تەنیا بەربەست بۆ ناشرە سەربەخۆكان درووست دەكەن". لە كۆتاییدا پێویستە ئاماژە بكەین بە گرینگیی كتێب و كاریگەریەكانی لەسەر كولتوور و زمان و هەر وەها زانست هیوادارین ساڵانی داهاتوو لە هەر پێشانگایەكدا ڕۆڵی باشتر بگێڕین و وابكەین جێ‌پەنجەمان دیار بێت.

PM:04:02:20/06/2018




ئه‌م بابه‌ته 177 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌