قۆناغی تێپەڕێن لە كۆماری ئیسلامی

عەبدوڵڵا موهتەدی

بەفرانباری ١٣٩٦ی هەتاوی خاڵێكی وەرچەرخانی گەورەیە لە ژیانی سیاسیی كۆمەڵگای ئێران و یەكێك لە خاڵە وەرچەرخانەكان پڕۆژەی گۆڕانی ڕژیمە. ڕاستە هیچ كەس ناتوانێت سێناریۆ و چۆنییەتیی گۆڕانی ڕژیم لە ئێستادا پێشبینی بكات و هێشتا ئیرادەیەكی بەهێز و یەكدەست بۆ ئەوەی بە ئاراستەیەكی درووستدا بڕواتە پێش شكڵی نەگرتووە، بەڵام بە دڵنیاییەوە ئێران چیتر ناگەڕێتەوە بۆ ئێرانی پێش بەفرانباری ١٣٩٦.
زۆر تایبەتمەندی هەن كە ئاخێزی بەفرانبار لە ئاخێزەكانی پێشتر جیا دەكەنەوە، كە لێرەدا بە وردی ناپەرژێمە سەریان، بەڵام ئاماژە بە چەند تایبەتمەندییەكی ئەو ئاخێزە دەدەم. لە بەر ئەوەی لێكدانەوە و شیكاریی ئەو ڕووداوە كاری كۆمەڵناسە سیاسییەكانە، بەڵام چەند تایبەتمەندییەك لەم ئاخێزەدا هەیە كە زۆربەمان گرینگیی پێدەدەین و من لێرەدا بە كورتی ئاماژەیان پێدەدەم. بۆ ئەوەی لێكدانەوەی درووستمان ببێت دەربارەی باسەكەی ئێستا و بە ئەنجامێكی درووست بگەین، لە سەر ئەو باوەڕەم ئاخێزی بەفرانبار خاڵی كۆتایی هێنان بوو بە ڕێفۆرمخوازیی دەوڵەتی لە ئێران. ڕێفۆرمخوازی پڕۆژەیەك بوو كە زۆر لە مێژبوو مردبوو یان خەریكبوو ئێكسپایەر دەبوو، بەڵام ڕووداوەكانی بەفرانبار مەرگی ڕێفۆرمخوازیی دەوڵەتیی لە ئێران بە ئاشكرا ڕاگەیاند و ئیرادەی خەڵك بۆ گۆڕانی بنەڕەتیی خستە ڕوو. بە چ شێوەیەك ئێمە دەتوانین پەیامی ئەو خەڵكە وەربگرین، جگە لەوەیە لە زۆربەی شارەكانی ئێران، تەنانەت لە شارۆچكە دوورەكانیش خەڵك بەشێوەی خۆڕسك و بێئەوەی ئۆرگان یان دامەزراوەیەك ڕێكی خستبن، بە شێوەی هاوئاەنگ خوازیاری گۆڕانی بنەڕەتی بوون لە ئیران و بناوژۆخواز و ڕێفۆرمخوازیان وەك یەك خستە زبڵدانی مێژووەوە. 
تەنانەت ڕێفۆرمخوازەكان لە ڕۆژانی یەكەمی بزووتنەوەدا تووشی پانیك هاتن و ترسی ئەوەیان لێ نیشت كە رژیم بڕووخێت، وەها ترسیان لێ نیشتبوو كە بناژۆخوازەكانیان ئاگادار دەكردەوە بۆچی بە تووندی دژی خۆپیشاندەران ناوەستنەوە و سەركوتیان ناكەن، بەڵام دوای ئەوەی ئەو ترسەی ڕۆژانی یەكەمیان ڕەوایەوە ئێستە هەوڵ دەدەن هەم لە ناڵ بدەن و هەم لە بزمار. جارێكیتر پێوەندیی پچراوی خۆیان لەگەڵ خەڵك گرێ بدەنەوە و درووستی بكەنەوە. بەڵام من لە سەر ئەو باوەڕەم ئاخێزی بەفرانبار ئەوەی نیشاندا كە هەڵبژاردن و یاریكردن لە نێوان خراپ و خراپتردا ئیتر بۆ تاهەتایە لە ئیران تەواو بووە. 
بەڵام یەكێكیتر لە تایبەتمەندییەكانی ئەم ئاخێزە نوییە ئەوە بوو كە لە قووڵترین خواستە سیاسی و كۆمەڵایەتی و كولتوورییەكانی خەڵكەوە سەرچاوەی گرتبوو، درووستكراوی هیچ كەس و لایەنێك نەبوو. بەڵكوو لەو ڕەوتانەوە سەرچاوەی گرتبوو كە لە مێژە لە كۆمەڵگای ئێراندا بوونیان هەیە؛ نە كاری عەرەبستان بوو نە كاری ئیسرائیل، نە بەریتانیا و نە ئامریكا، هیچیان دەستیان تێیدا نەبوو. ئەمە شتێكی ڕوون و ئاشكرایە كاتێك وڵاتێكی گرینگی وەك ئێران تووشی كێشە دەبێت و ئاخێزێكی كۆمەڵایەتی تێیدا ڕوو دەدات، هەموان بە شێوەیەك هەوڵدەدەن ڕەوتی ڕووداوەكان بە شێوەیەك بڕواتە پێش كە كاریگەریی خراپی نەبێت لە سەر بەرژەوەندییەكانیان، بەڵكوو ئەگەر بكرێت لە بەرژەوەندی ئەواندا بشكێتەوە، ئەمەش لە هەموو دونیا دەكرێت ڕووبدات. بەڵام ئەم ئاخێزە لە ژێركاریگەریی كردارەكانی كۆماری ئیسلامی و دەرەنجامی ڕەفتارەكانی ئەم دەسەڵاتە بوو. لام وایە قووڵترین خواستە ئابوورییەكان كە لەم بزووتنەوەیەدا خۆی نیشاندا، بە هەموانی سەلماند هەرچەند ئێران بە هۆی ٤٠ ساڵ دەسەڵاتداریی كۆماری ئیسلامییەوە زیانی زۆری بەركەوتووە، بەڵام هێشتا ئەم وڵاتە هەڵگری كۆمەڵێك توانایی بەرچاوە و دەكرێت پەرە بستێت و تواناكن زیاتر بن و پلانی گەشەیەكی بەردەوامی هەبێت؛ ببێت بە وڵاتێكی خاوەن كولتوور و دێمۆكراتیك و دەوڵەمەند. بەڵام هەرچەشنە گۆڕانێكی ئابووری، هەر چەشنە ڕێفۆرمێكی ڕاستەقینەی ئابووری لە ئێراندا گرێدراوەتەوە بە گۆڕانێكی بنەڕەتی لە بونیادی سیاسیی ئەو وڵاتە. كەوایە بەو ئەنجامە دەگەین ئەم ڕژیمە هیچ ڕێگاچارەیەكی نییە و بە هۆی ئەم دۆخەوە خاڵی سێهەم خۆی دەخاتە ڕوو كە خاڵێكێ گرینگە. ئەو خاڵە گرینگەش ئەوەیە كە كەسانی دیار و دەسەڵاتدار لە ئێران هیچ داهاتوویەك بۆ خۆیان نابیننەوە، تەنانەت ئێستە كەسیش بەدرۆ بەڵێن بە خەڵك نادات و هەمویان داهاتوویەكی ڕەش لەم دۆخەدا بۆ خۆیان دەبینن و ئەوەش شتێكی سرووشتییە كە ستراتیژییەكی یەكدەست و یەكە بوونیان نییە بۆ هەڵسوكەوت لەگەڵ پرسە ناوخۆییەكانی دەسەڵات و شەقڵی گەورە لە ناو دەسەڵاتدا درووست دەبێت. هەندێ كەس باس لە كودتا دەكەن و هەندێ كەسیش هێشتا هیوایان بە ڕێفۆرم ماوە. بەهەرحاڵ، دەسەڵاتداران پەلەقاژەیانە بۆ ڕزگار بوون لەم دۆخە بەڵام ئەوە شتێكی ڕوونە كە دەسەڵات توانای ئەوەی نییە ڕێگاچارەیەك بۆ خۆی ببینێتەوە بۆ ئەوەی لەم دۆخە خۆی ڕزگار بكات و ئەمەش ورە بە خەڵك دەبەخشیت و هانیان دەدات كە خۆیان چارەنووسی خۆیان و وڵاتەكەیان بگرنە دەست. 
خاڵیكیتر كە دەبێت ئەم كۆنفرانسە گرینگیی پێبدات ئەوەیە كە بزووتنەوەی بەفرانبار لە زاتی خۆیدا و هەرەوها ئەنجامەكان و بەردەوامیەكەیشی ئەوەی خستەڕوو كە بزووتنەوە و ئاخێزكی فرەچەشن و پلۆرالیست بوو، بە پێچەوابەی بزووتنەوەی سەوز، ئاخێزی بەفرانباری ١٣٩٦، بزووتنەوەیەك نەبوو لە تارانەوە سەرهەڵبدات و تایبەت بێت بەوان بەڵكوو ئەم بزووتنەوەیە بوو هەموو خەڵكی ئێران و توێژ و چینە جیاوازەكانی دەگرتەوە. ئەم بزووتنەوەیە سەرەتا لەو كەسانەوە دەستی پێكرد كە دارایی و سەرمایەكەیان لە دەستچبوو و تا ماوەیەك وەك سیمای دیاری ئەم ئاخێزە دیار بوون، كرێكارانی مووچە وەرنەگرتوو و بێ ماف لە ئێران لەم بزووتنەوەیەدا زۆر دیاربوون، مامۆستایان، ژنان، چالاكان و لایەنگرانی ژینگە، كوردەكان، بەلووچەكان و لەم دواییانەشدا هاووڵاتیانی عەرەبی خووزستان لەم ئاخێزەدا بەشدارییان كرد. ئەو بزووتنەوەیەی لە بەفرانباردا دەستیپێكرد هەموو ئەم فرەچەشنی و پلۆرالیسمەی لە كۆمەڵگای ئێران گرتە خۆی و خستەڕوو. لە سەر ئەو باوەڕەم ئەگەر ئەمڕۆش باس لە دیالۆگ و گفتوگۆ دەكەن بۆ گەیشتن بە دێمۆكراسی، بۆ گەیشتن بە ڕێگاچارەیەك یەكدەست، ئەو ڕێگاچارەیە ناتوانێت فرەچەشنی و  پلۆرالیسمی كۆمەڵگای ئێران نادیدە بگرێت و لەبەرچاوی نەگرێت و ڕێزی بۆ دانەنێت و ئەم كۆلكەزێڕینە فرەڕەنگە لە ئێراندا خۆی دەرخستووە و لەسەر ئەو باوەڕەم خاڵی دەستپێكی ئەم كۆنفرانسە هەموو ئەو هێز و كەسایەتییانە بێت كە بە قووڵی باوەڕیان بە دێمۆكراسی هەیە و دەبێت هەموان ئەو فرەڕەنگییە ببینن. 
یەكێك لەو فێلانەی كۆماری ئیسلامی ئەوەیە خەڵك لە گۆڕان لە ئێران بترسێنێت، بیانترسێنێت لەوەی شۆڕشێكی نوێ، گۆڕانێكی نوێ بكەن، ئەو ترسەیە كە درووستی دەكات لەوەی كە ئێران نەبێت بە سووریایەكی تر. زۆر بە فەراوانی لەسەر خولقاندنی ئەم ترسە كار دەكەن و ڕێفۆرمخوازەكان، كە لە چەند ساڵی رابردوودا وەك دژە زەرەبەیەك بۆ كۆماری ئیسلامی كاریان كردوە و كۆماری ئیسلامییان لە هەر زەرەبەیەكی كۆمەڵایەتی و سیاسی لە ناوخۆ پاراستووە، لە ئێستاشدا ئەم ڕۆڵە دەگیڕن. بەڵام پرسەكە ڕێك پێچەوانەیە، بەم شێوەیە نییە ئەگەر كۆماری ئیسلامی بڕووخێت ئیران دەبێت بە سووریە. لە ڕاستیدا كێشەكە لێرەدایە. هەر ڕۆژێك كە بە تەمەنی كۆماری ئیسلامی زیاد دەبێت ڕۆژی كارەسات بۆ ئێران نزیكتر دەبێتەوە. كەوایە، ڕێگای هەنگاونان بەرەو دێمۆكراسی و تێپەڕین لە كۆماری ئیسلامی و گۆڕان لە سیستمی سیاسیی وڵات، سالمترین و درووستترین ڕێگایە كە لە بەردەم ئێراندایە و بە دڵنیاییەوە خەڵكی ئێران دەتوانن كێشەكانی خۆیان لە ئێرانێكی دێمۆكراتدا لەگەڵ یەكتر چارەسەر بكەن. 
لە كۆتاییدا بە پێویستی دەزانم ئاماژە بەم خاڵە بدەم كە یەكێك لەو پرسانەی بەزۆری لە ناو ئۆپۆزیسیۆن و هەرەوەها بەو پانیكانەی كە دەسەڵات درووستی دەكات و لەگەڵیدا ڕووبەڕووین، ئەو ترسەیە كە دەربارەی نەتەوەكانی ئێران هەیە و پەرەی پێدەدرێت. ئەوەتان لەبەرچاو بێت من وەك كوردێك لە سەر ئەو باوەڕم كە  نەبوونی دێمۆكراسی لە ئێران زیاتر لە هەموان زیانی پێ گەیاندووین و ئێرانێكی دێمۆكرات زیاتر لە هەموان لە بەرژەوەندی ئێمەدایە. كەوایە بە شێوەی واقع و ئۆبژەكتیڤ ئەگەر من كوردستان وەك نموونە بهێنمەوە، ئێمە لە ڕاستیدا خۆمان لە ڕیزی یەكەمی خەبات بۆ دێمۆكراسی لە ئێراندا دەبینینەوە، تەنانەت دێمۆكراسییەكی نیوەوناچڵ ناتوانێت ئێمە بە هیچ كوێ بگەیەنێت. تەنانەت دێمۆكراسییە ڕواڵەتی و دەسەڵاتخوازەكانیش كە ڕووكەشی دێمۆكراسیان بە سەردا دراوە ناتوانن هیچ كارێكمان بۆ بكەن. لە چەندین دانیشتنی جیاوازدا ئاماژەم بەم بابەتە داوە، ئێمە "كوردەكان" وەك ڕەش‌پێستەكان و جوولەكەكانی ئورووپاین، دەبێت كۆمەڵگا بەتەواوی دێمۆكراتیك بێت، دێمۆكراسییەكی ڕاستەقینە و قووڵ بێیت بۆ ئەوەی ئێمە بە مافەكانی خۆمان بگەین. بەم پێیە، ئێمە بە شێوەی سرووشتی لەم ڕەوتەداین و دڵنیاین وەك چۆن پێشتریش نیشانمان داوە لە داهاتووشدا نیشانی دەدەین و دەیسەلمێنین كە لایەنگری دێمۆكراسین لە ئێراندا بەڵام هەر لە ئێستاوە دەڵێین پێویستە گفتوگۆ كردن دەربارەی مافی نەتەوە و ئێتنیكەكان لە ئێران بێتە ئاراوە و باس لەو مافانە بكرێت.  چۆن دەكرێت بەلووچستان بكرێت بە وێرانەیەك و چاوەڕوانی ئەوەشیان لێ بكرێت هیچ پەرچەكردارێكیان نەبێت؟ مەگەر تا چەند دەكرێت خەڵكی عەرەبی خوزستان، كە لەسەر دەریای نەوتن، بە كەمترین مافەوە لە خراپترین دۆخدا بژین؟ بۆچی دەبێت كوردەكان لە ئێران كەمترین بەشیان هەبێت لە گەشەی ئابووری و سەرمایەگوزاریی ئەم وڵاتەدا و بەڵام بە پێچەوانەوە زۆرترین ئیعدامە سیاسیەكان لە كوردستان بێت؟ كە ئاخرین نموونەی ئەو كەسانەی بە هۆكاری سیاسی حوكمی ئیعدامی بەسەردا سەپاوە، "رامین حوسێن پەناهی"، گەنجێكی كوردە كە هیوادارین بە هۆی هەوڵەكانی ئێوەوە ئەم گەنجە ئیعدام نەكرێت. تا چەند ئەم دۆخە دەكرێت درێژەی هەبیت؟ ئەگەر ئێمە دەمانهەوێت ڕێگای دێمۆكراسیی داهاتوو نیشان بدەین، بە باوەڕی من دەبێت هەر لە ئێستاوە ئەوە بخەینە ڕوو كە ئێرانی داهاتوو، ئێرانێكی جیاوازە و هەموو بەشەكانی ئێران دڵنیا بكەینەوە كە ئێرانی داهاتوو ئێرانێكی جیاواز دەبێت.
دەربارەی پرسی ژنانیش بابەتەكە هەر بەم شێوەیە. دەبێت ئەوە نیشان بدەین كە لە ئێرانی داهاتوودا ژن و پیاو یەكسان دەبن و زۆر خاڵیتر لەم بارەوە. كەوایە ئێرانێكی دێمۆكرات، سێكۆلار، پلۆرال و بە باوەڕی من، فێدراتیڤ لە داهاتوودا، ئەمە ئەو پەیامەیە كە جگە لەوەی ئیران دەپارێزێت و سەركەوتنیشی لێدەكەوێتەوە، بەڵكوو لەو دابڕانە كۆمەڵایەتیانەی كە ئەمڕۆ بوونی هەیە، نەك ئەوەی ببێت بە مەترسی بەڵكوو ببێت بە دەرفەت بۆ داهاتوو و بۆ ئازاد كردنی وزە نووستوەكان كە لە بەشە جیاوازەكانی كۆمەڵگای ئێراندا بوونی هەیە و كەڵكی لێ وەربگیردرێت. 
ئەمە دەقی وەڕگێڕدروای ئەو وتانەیە كە هاوڕێ عەبدوڵڵا موهتەدی، سكرتێری گشتیی كۆمەڵەی شۆڕشگێڕ لە كۆنفرانسی "یەكێتی بۆ دێمۆكراسی" (اتحاد برای دمكراسی) لە شاری لەندەن پشكەشی كردوە.

AM:12:46:06/05/2018




ئه‌م بابه‌ته 800 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌