بێكاری و ژیان لەسەر ئاو

ڕاپۆرتێك لەسەر بێكاری و ئاخرین بارودۆخی بوومەلەرزەكەی پارێزگای كرماشان
ناسر خورشیدی

لە ژمارەی پێشووی مانگنامەی ئاسۆی ڕۆژهەڵاتدا لە ژێر ناویی "بوومەلەرزەكەی كرماشان و تەنیایی خەڵك"دا ڕاپۆرتێكم ئامادە كرد و لەوێدا زۆر شت باس كرا بەم هۆیەوە نامەوێت بچمەوەسەر چۆنییەتیی ڕوودانی بوومەلەرزەكە تەنیا بە كورتی پێویستە بڵێم: "بوومەلەرزەیەكی ۷/۳ ڕیشتێری لە ۲۱ی خەزەڵوەر، كاتژمێر ۲۱:۴۸ بە كاتی تاران، لە نزیكی (ئەزگەلە) سەر بە شاری كرماشان ڕوویدا. 
۱۱۰ ڕۆژ بەسەر ئەم ڕووداوە دڵتەزێنەدا تێپەڕ بووە كە تا ئێستاش ئامارێكی فەرمی و ڕێژەی زەرەر و زیانەكانی لە بەردەستدا نییە یان گەر بشبێت بڵاو ناكرێتەوە لەلایەن كاربەدەستانەوە. بەڵام هەر وەك باسم كرد لەم ڕاپۆرتەدا نامەوێت بچمە ناو وردەكاریەكان دەمەوێت باس لە ڕێژەی هەڵی كار و بێكاری و بێ بژێویی ئەم پارێزگایە بكەم و لە كۆتاییدا دەچمە ناو دوایین هەواڵەكانی خەڵكی لێقەوماو و بوومەلەرزە لێدراو. پارێزگای كرماشان، ژمارە یەكەمی بێ كاریە لە كۆماری ئیسلامیی ئێراندا و ساڵانێكە ئەم پارێزگایە لەگەڵ پارێزگاكانی كوردستان، ئیلام و ورمێ و سیستان و بەلوچستان و چوارمەحالی بەختیاری، كێبڕكێیەكی زۆر نزیك بە یەكیان هەیە لە بواری بێ بژێوی و هەژاری و بێكاریدا.
پێش بوومەلەرزەكەی ۲۱ی خەزەڵوەر ئامارە فەرمیەكان بۆ پارێزگای كرماشان ڕێژەی بێكاریان سەتا ۲۰/۲ و ئەم پارێزگایە بە بێ كارترین پارێزگا ناسێندرابوو. بەڵام دوای بوومەڵەرزەكە تا كۆتایی پاییزی ئەمساڵ ڕێژەی بێكاری لەم پارێزگایە گەیشتە ۲۵/٦ لە سەد. بێكاریی خەڵك بەپێی ئەم ڕاگەیاندنە كە لە لایەن وەزارەتی كارەوە ڕاگەیاندراوە دەتوانین بڵێین كارەساتە بەڵام ئەم ئامارانە لە كۆتایی زستاندا واتە بیست ڕۆژیتر گەر ڕاست و درووست بڵاو بكرێنەوە دەبێت زۆر لەوانە زیاتر بێت و لەم ئامارانە و خۆی  لە سەتا ۴۰ بۆ كۆی گشتیی پارێزگای كرماشان خۆی هەڵبكێشێت. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ بوومەلەرزە و نەبوونی مودیریەتی قەیران لە ناوچە بوومەلەرزە لێدراوەكان كە دوای تێپەڕبوونی ۱۱۰ ڕۆژ هێشتا نەگەڕاوەتەوە وەزعی ئاسایی خۆی و هەنوكەش دوكان و بازاڕەكان نەكراونەتەوە و بۆ كردنەوە پێویستی بە نۆژەن كردنەوەیە، نەوژن كردنەوە پێویستی بە پووڵە و جگە لە پاشخان دارایی، جنس و كەل و پەلی پێویستە، جنس و كەل و پەلیش هەبێت... لەم دۆخەدا هەموان بێكاران كارمەندە دەوڵەتیەكان كە ئەویش ڕێژەی زۆر لە خوارەوەیە چونكە بەپێی ئامارە فەرمییەكان باس لە بێكاری ۳۴/۹ لە سەدی كەسانی ئاكادێمیك لە پارێزگای كرماشان دەكەن كە هەمیسان یەكەمە بەپێی ئەم ئامارە كە لایەن وەزارەتی كاری ئێرانەوە بڵاو كراوەتەوە. هەر بەپێی ئەم ئامارە دەتوانین هەست بە كەم بوونی ڕێژەی كارمەندان بكەین.
  ئامارە خۆجێیەكان باس لە بێكاری ۷۰ لە سەدی  خەڵكی نیشتەجێی  شارەكان دەكەن  بەڵام بۆ ئاواییەكان بارودۆخ زۆر خراپترە و ڕێژەی بێكاریی هەندێك شوێن سەد لە سەدە و هیچ سەرچاوەیەكی بژێو بوونی نییە چونكە ئاواییەكان نە كاری دەوڵەتیی تێدایە نە سەنعەت و كارخانە و تەنانەت بازاڕیشیان هەیە، بژیوی خەڵكی نیشتەجێی ئاواییەكان كشت و كاڵ و ئاژەڵداریە و زۆربەی ئاژەڵەكانیشیانبوون بە ژێر بوومەلەرزەكەوە.
لەم دۆخەدا تاقە هەلی كار بۆ خەڵكی ناوچە بوومەلەرزەلێدراوەكان بەرنامەی نۆژەن كردنەوەی ئەو شار و ئاواییانەیە كە بە هۆی بوومەلەرزەوە ڕماون. دەوڵەت و دام و دەزگا پێوەندی دارەكانیش هێندە سەرقاڵی نۆژەن كردنەوەی عێراق و سووریە و شەڕی یەمەن و فەلەستین و حیزبوڵڵای لوبنان و بەحرەینن كە نە كاتیان هەیە بۆ داڕشتنی بەڕنامەی نۆژەن كردنەوە نە پووڵی تێدا خەرج دەكەن. سەرچاوەكان باس لەوە دەكەن كە تا كۆتایی بەهاری ساڵی داهاتوو هیچ بەرنامەیەك بوونی نییە و ئیزنی ساخت و ساز نادرێت بەڵام گەر ئیزنی ساخت و سازیش بدرێت پێویستی بە مەنابعی ماڵیە. خەڵكی لێقەوماوی ئەو ناوچانە كە لە هەژارترین خەڵكانی ئێرانن بە كام پووڵ و سەرچاوە ماڵیی دەیانەوێت دەست بكەن بە ساخت و ساز و لە نوێوە ماڵەكانیان بینا بكەنەوە؟  دەوڵەت بەڵێنێكی داوە كە لێی بۆتە كوردە نامووسی بەڵێنەكە ئەمەیە: "بۆ ئەوانەی ماڵیان لە ئاواییەكانە ۵ میلیۆن یارمەتی و ۲۵ میلیۆن وام بۆ ئەوانەی كە ماڵیان لە شارەكانە ۳۵ میلێۆن وام بڕیار وایە بیدات." چونكە لێی بۆتە كوردە نامووسی هێندە برۆكراسییە ئیداریەكەی زۆر كردووە كە ئەستەمە خەڵك بتوانن ئەم وامانە وەربگرن. ئەم وامانە بێ سوود و قازانج نییە و سوودی دێتە سەر و لەم دۆخەشدا ئەوان واز لە سوودی خۆیان ناهێنن. بەڵام با بێینە سەر بەشی برۆكراسی و وام وەرگرتن و شێوازی وام وەرگرتن بخەینە بەرباس. پڕۆسەی وام جگە لەوەی دانەوەی دەوێت زەمانەتیشی پێویستە. زەمانەت پەیدا كردن لەو ناوچانە زیاتر گاڵتە دەچێت تا ئەمەی یاسا بێت یان بیانهەوێت یارمەتی خەڵك بدەن. كاتێك كار نەبێت بە چی دەتوانن ئەم وامانە بدەنەوە؟  بازاڕ ماوە تا كەسی بازاڕی بێنن بۆ زەمانەت؟ كارمەند هێندە زۆرە هەیە كە بتوانن كۆی لێقەوماوان زەمانەت بكەن؟ گەر هەموو ئەمانە جێبەجێ بوو بە ۳۵ میلیۆن چۆن خانوو ساز دەكرێت؟ ئەوەش بمێنێت كە زۆرینەی خەڵك وامیان پێشتر وەرگرتووە چ بۆ كار و كەسابەت بوو بێت چ بۆ ساخت و ساز، یان بەشێكی زۆری خانووە ڕووخاوەكان، خانووەكانی مەسكەنی مێهرن كە زیاتر لە ۱۲۰۰۰ لە ئاپارتمانەكانی مەسكەنی مێهر بە گشتی ڕووخاون و كەڵكی نەماوە كە ئەم ئاپارتمانانە وامی درێژخایەنیان هەیە. ئەم وامانەش كە دەوڵەت لێی بۆتە  كوردە نامووسی تەنیا بۆ كەسانێكە كە خاوەن ماڵ بووبێتن و نەك بۆ ئەوانەی ماڵەكانیان كرێ بووبێت. بۆ ئەوان هیچ یارمەتیەكیان دابین نەكردووە و وەك بڵێی ئەوان بەشێك نین لە خەڵك. 
بەم حیساب و بەرنامانەی دەوڵەت بێت، پڕۆژەی نۆژەن كردنەوە بۆ هەمیشە درێژەی دەبێت و خەڵكیش ناچارن لە ناو كەپردا بژین. تەنانەت بە هەندێك كەس چادریش نەدراوە چ بگات بە كانێكس كە خەڵكی لێقەوماو مەجبوور بوون خۆیان كەپر درووست بكەن. سەرچاوە خۆجێیەكان باس لەمە دەكەن كە هەنووكەش نزیك بە ٦۰ لە سەدی خەڵك لە ناو چادر و كەپڕدا دەژین و ژنان و منداڵانی زۆر بە هۆی سەرما و باران تووشی نەخۆشی سەخت و عفوونەت هاتوون.
سەرچاوەیەكی ئاگادار لە پێوەندیەكدا كە نەیوییست ناوی ئاشكرا ببێت هەواڵ و زانیاریم لێ وەردەگرت (ئەم هەواڵ و زانیاریانە تا ۱۰ی ڕەشەمەیە) گوتی: "لێرە بارودۆخ زۆر خراپتر لە وانەیە كە دەبیندرێن و دەبیسترێن. لێرە جیا لە نەبوونی هیچ ئیمكاناتێك زوڵم و ستەمێكی زۆر لە لایەن دەسەڵاتدارانی كۆماری ئیسڵامی دەبیندرێت بە سەر خەڵكی لێقەوماودا. ئەمڕۆ كەڵ و پەلی خۆاردن دابەش دەكرا ژنێك بە هەزار ئاواتەوە چوو بۆ وەرگرتنی ئەم یارمەتیانە كە چی بە دەستی بەتاڵ و چاو بە فرمێسك گەڕایەوە كە پرسیم چی بووە گوتی ئەمانە تەنیا بۆ كەسانێكە كە كارتی بەسیجیان بێت. یان كەسانێكی زۆر لە پارك دا چادر و كەپڕیان هەڵداوە بە هۆی ئەوەی هێشتاش كاری ئاوار هەڵگرتنەوە ماوەتەوە یان باشتر وایە بڵێم نەكراوە هەر بەم هۆیەشەوە لە پاركدا چادر و كەپڕی خۆیان هەڵداوە بەڵام شارەداری و كاربەدەستانی حكوومەتی فشاریان بۆ هێناون و وتوویانە گەر پارك چۆڵ نەكەن چادر و كەپڕەكانتان لێدەڕووخێنین. یان كەسانێك لە شۆنێك كانێكس و كەپڕ و چادرەكانیان هەڵداوە كە بە ناوییدا فازلاوی سەرپێل زەهاو تێدەپەڕێت كە هەموویان لە بەردەم هەڕەشەی نەخۆشی و مەسموومیەت دان. زۆر جار دەبینین كانێكسێك كە لەلایەن خێرخوازانەوە كڕدراوە و هەناردەی ئێرەیان كردووە لە ڕێگادا كاربەدەستان پێشیان پێ دەگرن و ئەو كانێكسگەڵە دەبەخشنە بەكەسانی خۆیان. ئیتر باسی باران و نەبوونی توالێت و حەمام و نەبوونی هیچ جۆرە بێهداشت و تەنانەت كۆچی خەڵكیش بۆ شارەكانیتر بمێنێتەوە."


PM:02:56:11/03/2018




ئه‌م بابه‌ته 321 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌