گۆڕانی بەرجام؛ لە بەرجامی ئۆباماوە بۆ بەرجامی ترامپ بە یارمەتیی ئۆرووپا

هادی دوستی

دۆناڵد ترامپ سەرۆك وەزیری ئەمریكا كاتێك ڕۆژی هەینی ١٣ی ئۆكتۆبر، وتاری خۆی  سەبارەت بە دوایین ستراتێژی و سیاسەتەكانی ئەمریكا لە هەمبەر ئێراندا پێشكەش كرد، بە وتنی ئەم ڕەستەیە كە " ئەمە ڕێكەوتنی هەرە خراپی مێژووی ئەمریكا بووە" مەوزعی خۆی سەبارەت بە بەرجام" دەربڕی و تەنانەت گوشارەكانی سەرۆك وەزیری ئەمریكا تا ئێسا هەر بەو ئاراستەدا ڕۆشتوە كە ڕێگا خۆشكەر بێت بۆ وەلانانی بەرجام. لە ئێستادا ئەو ڕاوێژكارانەی كە لە واشێنگتۆن پێیان وایە دەبێت ئەمریكا لە بەرجامدا بمێنێنتەوە و دەبێت ڕێز لە هەڵوێستی وڵاتانی ئۆرووپایی بەشدار لە ڕێكەوتنی ناوەكیدا كە وڵاتانی هاوپەیمانی پرێزێدێنت ترامپ بە ئەژمار دێن بگیردرێت، ئەم وڵاتانە خوازیاری پایبەندبوون بە ڕێكەوتننامەی ناوەكی لەگەل ئێرانن. هەروەها لەم نێوانەدا بیانوویەكی دیكە كە لە ڕێگای لابیستەكانی كۆماری ئیسلامی لە ئەمریكادا بە شێوەی ناڕاستەوخۆ باسی لێ دەكرا ئەوە بوو كە دیانگوت بەپێی ئەو بارودۆخەی ئێستا لە ناوخۆی ئێراندا هاتووەتە ئاراوە و ناڕەزایەتیی سەرانسەری خەڵكی ئێران و جووڵانەوەیەك كە ساز بووە، ئەگەر لەم دۆخەدا ئەمریكا بێتە مەیدانەوە و بەرجام پووچەڵ بكاتەوە بە جۆرێك باڵانسی دۆخەكە كە تا ڕادەیەك بە سوودی خەڵكی ئێرانە لە ناو دەبات و بە قازانج و بەرژەوەندیی رژیمی تاران تەواو دەبێت، ئەم پاساو هێنانەوە بێ مانایانە بەشێكە لە كایەی لابیی ڕژیمی ئێران لە ئەمریكا و بە جۆرێك دەیانویست لەم دەلاقەوە بێنە مەیدانەوە، كەسانێك وەك سەحەر نەورووززادە" كە هەر لە دەورانی سەرۆك كۆماری باراك ئۆباماوە بەشێك لە دەست و پێوەندەكانی كۆماری ئیسلامی بوون لە واشێنگتۆن، بەڵام بە گشتی هێز و توانای لابیی ڕژیم لە ئەمریكا لە دوایی هاتنە سەركاری دۆناڵد ترامپ تا ڕادەیەكی زۆر دابەزیوە بە جۆرێك كە كاریگەریەكی ئەوتۆیان بە تایبەت لە سەر هەڵوێستی سەرۆك كۆمار لە هەمبەر بەرجامدا نەبێت. ئێستاكە لە كۆشكی سپیدا سەبارەت بە دۆسیەی ئێران و كاتێك بابەتی ڕێكەوتنی ناوەكی  دێتە ئاراوە دوو دەستەی جیاواز بوونیان هەیە. دەستەیەك پێكهاتوو لە كەسانێك وەك ڕێكس تیلێرسۆن "وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و ڕاوێژكاری ئەمنیەتی نەتەوەیی دۆناڵد ترامپ، ژێنێڕاڵ ماك مەستێر" و تا ڕادەیەك ژێنێڕاڵ جێیمز مەتیس"وەریزی بەرگریی ئەمریكا و هەروەها سەرۆكی كۆمیسیۆنی سیاسەتی دەرەكیی سێنای ئەمریكا، باب كۆركێر". ئەم دەستە لە كۆشكی سپیدا بیروڕایان وایە ئەمریكا نابێت لە پڕۆسەی ڕێكەوتنی ناوەكی لەگەڵ ئێران (بەرجام) بڕواتە دەر و گرووپی دیكە كە بریتین لە كەسانێك وەك سەرۆكی CIA ژێنێراڵ مایك پامپێۆ و "نیكی هەیلی" باڵوێزی ئەمریكا لە ڕێكخراوەی نەتەوە یەكگرتوەكاندا و هەر وەها زۆربەی سیناتۆرەكان وەك سیناتۆر تام كاتێن" و زۆربەی سیاسەتمەدارانی واشێنگتۆن پێیان وایە دەبێت ئەو شتەی كە بە ناو ڕێكەوتنی ناوەكی لەگەڵ ئێران ناسراوە دەبێت بە تەواوەتی پووچەڵ ببێتەوە و شەرعیەت و فەرمی بوونی لێ بسێندرێتەوە.
لێرەدا باس ئەوەیە كە ترامپ  لە كۆتاییدا نە بە ئەوەی كە ڕاوێژكارانی هەر دوو دەستە دەڵێن بەڵكوو بەوەی كە خۆی دەیڵێت عەمەڵ دەكات، ناوبراو ڕێكەوتننامەی ناوەكیی تا نەوەد ڕۆژی دیكە بە مەرجگەلێك دەهێڵێتەوە و هاوپەیمانانی ئۆرووپایی و كۆنگریسی ئەمریكا لەم نەوەد ڕۆژەدا مەجالی ئەوەیان پێ دراوە كە ڕێگایەك بدۆزنەوە كە ئەو شتانەی لەو ڕێكەوتننامەدا نووسراوە و سەرۆك كۆماری ئەمریكا زۆر پێی كارەسات بارە و بارها وەك                                   The worst deal ever!  واتە "خراپترین ڕێكەوتننامەیەك كە تا ئێستا بوونی هەبووە"، گۆڕانكاریی تێدا ئەنجام بدەن و شتێكی نوێ بە دەستەوە بدەن بە شێوەیەك كە بەرجام لەو ڕاستایەدا كە بە هەموو شێوەیەك بە قازانجی كۆماری ئیسلامی بێت نەمینێتەوە، رێكەوتننامەیەك كە  باراك ئوباما و جان كێرێ لە سەردەمی پێش دۆناڵد ترامپدا تێیدا هەموو ئیمتیازاتی پێویستیان بە ڕژیمی ئێران داوە و بە گشتی هیچ شتێك كە قازانجی خەڵكی ئێران و خەڵكی دونیا و هەر قازانجێك جگە لە قازانجی ڕژیمی ئێرانی تێدا وەدی نایەت. ئەم ٩٠ ڕۆژە لە ڕاستیدا ئۆلتیماتۆمێكە لە ڕاستای ئەوەدا كە بەرجام وەك  ڕێكەوتنەی كە تا ئێستا بووە نەمێنێت و هاوكات وڵاتانی ئۆرووپایی و لایەنگرانی بەرجامیش بیانوویەك لە پێش دەستیاندا نەمێنێتەوە. ترامپ مەرجگەلیكی جۆراجوری هێناوەتە ئاراوە و ئەم مەرجانە كە بەرپرسیارێتیی وەدیهێنانیان كەوتووەتە سەر شانی هاوپەیمانانی ئۆرووپایی بریتین لە: دەسپێگەیشتنی خێرای چاودێرانی نێونەتەوەیی بە هەموو دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران و لەوانە دامەزراوە سەربازییەكان، هەتایی كردنی مەحدوودییەتی ئێران لە پیتاندنی یۆرانیوم و پێوەدنیدانی بەرنامەی مووشەكە بالێستیكەكانی و مووشەكە دووراوێژكانی ئێران بە بەرنامەی ئەتۆمیی ئەو وڵاتەوە، بە جۆرێك كە پەرەپێدانی بەرنامی مووشەكی لە لایەن ڕژیمی ئێرانەوە ببێت بە هۆی گەڕانەوەی گەمارۆ و سزا قورسەكان بۆ سەر ئەو ڕژیمە.
وڵاتانی ئۆرووپایی بەشدار لەم ڕێكەوتنەدا ئەوە باش دەزانن كە ڕۆشتنە دەرەوەی ئەمریكا لە بەرجامدا وەك گرینگرتین وڵاتێك كە لەم دانووستانەدا بوونی هەبووە، دەتوانێت زەبری قورس لەم ڕێكەوتننامەیە بدات و بە جۆرێك تۆپ دەخرێتە مەیدانی ئۆرووپایەكان و تەنانەت ڕووسیەش كە بە جۆرێك دەیهەوێت جورئەتی ئەوە بە وڵاتانی ئۆرووپایی بدات كە زۆرتر بتوانن  مەوزعی خۆیان بە نسبەت ئەمریكاوە بەهێزتر بكەنەوە و ئەم ڕاستیە دەزانێت كە بەرجام بەبێ ئەمریكا مەشرووعیەتی خۆی لە دەست دەدات. بە جۆرێك كە وەزیری دەرەوەی ڕووسیە دەڵێت، ئەگەر ئەمریكا لە بەرجامدا بڕواتە دەرەوە ئەمە بە مانای كۆتایی هاتن بە بەرجامە.
 لە ئێستادا پرسیار ئەوەیە كە ڕۆڵی وڵاتانی ئۆرووپای چی دەبێت چ ڕێگایەك لە بەردەم لایانەكاندا هەیە، لە لایەكەوە سەرۆك كۆماری ئەمریكایە كە دەڵێت ئەگەر مەرجەكانی وەدی نەیەن سەبارەت بە بەرنامەی مووشەكیی ئێران و ئەو گۆڕانكارییانەی كە دەبێت لە بەرجامدا ئەنجام بدرێت لەم ڕێكەوتنەدا نامێنێتەوە و لە لایەنی بەرانبەریشدا ڕژیمی ئێرانە كە دەڵێت لەسەر هیچ كام لەم مەرجانەی سەرۆك كۆماری ئەمریكا وتووێژ ناكات. ئایا لەم قەیرانەدا وڵاتانی ئۆرووپایی چ ڕۆڵیكیان دەبێت و ڕۆڵی ئەوان چ قازانجێكی بە گشتی بۆ نەك ڕژیمی ئێران بەڵكوو خەڵكی ئێران دەبێت؟ لە ئێستادا ٤ مانگ مەجال هەیە بۆ ئەوەی كە ئاكامی ئەم قۆناغەی كە سەرۆك كۆماری ئەمریكا هێناویەتە ئاراوە دیاری بكریت و هەر وەها كە لە ماوەی ڕابردوویشدا ئێمە شایەتی بووین جۆرێك لابیی قورس خەریكە ئەنجام دەدرێت، لە لایەكەوە ئەمریكا دەیهەوێت هاوپەیمانانی ئۆرووپایی خۆی بە بەو قەناعەتە بگەیەنێت كە بەرجام بە ڕوانگەیەكی ڕەخنەگرانەوە سەیر بكەن و  لەو لایشەوە بە پێچەوانەوە وڵاتانی ئۆرووپایی هەوڵیان ئەوەیە كە سەرۆك كۆماری ئەمریكا و هەروەها كۆنگریس  بە قەناعەت بگەیەنن كە بەرجام بهێڵنەوە و ئەمریكایش لەو پڕۆسەدا بمێنێتەوە بۆ ئەوە كە بتوانن فوكووس بكەنە سەر پرسگەلێكی دیكە لە پێوەندی لەگەڵ ئێراندا، پرسگەلیك وەك بەرنامەی مووشەكی ئەو ڕژیمە، ڕۆڵی لە ناوچەكە، پرسی مافی مرۆڤ و هتد. لەم ڕاستایەدا هەر وەك چاوەڕوان دەكرا ژان ئیو لۆدریان "وەزیری دەرەوەی فەرانسە لە وتووێژە لەگەڵ هاوتای ئەمریكایی خۆیدا ڕێكس تیلێرسۆن، هاوكات كە جەختی لە سەر ئەوە كردووەتە و دەبێت بە ڕێكەوتن نامەی ناوەكی پایبەند بن لەهەمان حاڵدا خوازیاری بە كردەوە بوونی قەتعنامەی ٢٢٣١ی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان سەبارەت بە بەرنامەی مووشەكیی ئێران بووە. هەر وەها دوڵەتی ئاڵمان داوای لە هاوپەیمانانی ئۆرووپایی كردووە لەگەڵ ئەوەدا كە هەوڵ بۆ مانەوەی بەرجام دەدرێت گووشارەكان و گەمارۆی نوێ بخرێتە سەر حكوومەتی ئێران و لەو ڕاستایەدا ڕۆژنامەی شپیگێلی ئاڵمان ئاماژەی بەوە كردوە كە ئاڵمان لەگەڵ بریتانیا و هەر وەها فەرانسە لە هەوڵی ئەوەدان كە سزای نوێ ئامادە بكەن بۆ سەر ئێران. هەموو ئەمانە بە جۆرێك وڵامێكە بۆ دڵەڕاوكێ و بێ باوەڕیی دۆناڵد ترامپ سەبارەت بە پرسی بەرجام و هەوڵێكە بۆ پێش گرتن بە ڕۆشتنەوە دەرەوەی ئەمریكا بە شێوەی یەكلایەنە لە بەرجامدا. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا و لە ئەگەری ئەوەدا كە ئۆرووپایەكان نەتوانن بەو شتەی كە دەیانهەوێت لە هەمبەر بەرجام و دەوڵەتی دۆناڵد ترامپەوە بگەن لەم حاڵەتەدا بە بڕوای من دەڕۆن بە دوای ڕێگا چارەی دووهەمدا و ئەویش ئەویە كە خۆیان و بێ بوونی ئەمریكا بەرجام بهێڵنەوە و وەك كۆنوانسیونی ژینگەی جیهانی كە ئەمریكا تێیدا ڕۆشتە دەرەوە خۆیان درێژەی پێ بدەن، بەڵام باس ئەوەیە كە ئەم بڕیارە تا ڕادەیەكی زۆر مەشرووعیەتی بەرجام نەك لای وڵاتانی ئۆرووپایی بەڵكو لای خودی كۆماری ئیسلامیەوە دەباتە ژێر پرسیار. نەمانی ئەمریكا لە بەرجامدا بەو مانایە كە چیدیكە ئەو وڵاتە دەستی بۆ گوشارە جۆراوجۆرەكان بۆ سەر كۆماری ئیسلامی ئیران ئاوەڵاتر دەبێتەوە و هیچ سنوورێك و هیچ یاسایەك نییە كە پێش بە چۆنییەتیی هەڵسوكەوتی ئەمریكا بە نسبەت پرسی ناوەكیی ئێرانەوە و هەروەها كیشەگەلی دیكەی ئەو ڕژیمە بگرێت. لیرەدا بەو ئاكامە دەگەین كە لە ڕاستیدا نە وڵاتانی ئۆرووپایی و نە ئەمریكا نایانهەوێت بەرجام پووچەڵ بێتەوە و مەبەست سیاسەتێكی دیكەیە كە تا ڕادەیەكی زۆر تێیدا سەركەوتوو بوون.
هەموو ئەمانە ئەو ڕاستیەمان بۆ دەردەخەن كە  ترامپ نایهەوێت بە هیچ شێوەیەك ئیمتیاز  بە ڕژیمی كۆماری ئیسلامی بدات و لەگەڵ ئەوەدا كە ئەم ئۆڵتیماتۆمە دەردەكات هەندێك لەو گەمارۆیانەی كە پیشتر بەهۆی بەرجامەوە لەسەر ڕژیمی ئێران و دامودەزگا پێوەندیدارەكانی ئەو حكوومەتە پووچەڵ كرابوونەوە دیسان بە سەریاندا بیسەلمێنێتەوە و بەشێكی زۆری ئەم بایكۆتە نوێیانە ئەو كەسانە دەگرێتەوە كە لەم دوایانەدا لە سەركوتی خەڵكی ئێراندا ڕۆڵیان هەبووە و بەم شێوە كاردانەوەی خۆیان لە هەمبەر دۆخی ناوخۆی ئێراندا نیشان دەدەن و هاوكات وەزارەتی خەزانەداریی ئەمریكا ١٤ كەسایەتیی حەقیقی و حوقوقی ئێرانی لەوانە سادق لاریجانی سەرۆكی قوەی قەزاییە و زیایی، بەرپرسی گرتووخانەی رەجایی شاری بە هۆكاری پێشێلكردنی مافی مرۆڤ لە ئێران دەخاتە نێو لیستی سزاكانی خۆی. ئەم شێوە هەڵسوكەوتەی ئەم دوایانەی ترامپ ڕاستییەكی دیكەمان بۆ دەردەخات. لە پڕۆسەی ڕێكەوتننامەی ئەتۆمیدا سەرەڕای ئەوەی كە لەسەر پرسی ناوەكیی ئێران ڕێكەوتنێك كراوە هاوكات هەندێك بابەتی دیكەش خراوەتە بەر باس، هەندێك لە ئەم بابەتگەلە دواتر بەپێی ڕێكەوتنێكی دیكە كە لەنێوان تیمی دانووستانكاری ئێران و ڕۆژاواییدا ئەنجامدرا لە دەركەوتنی میدیایی هەر دوولا زۆر باسی لەسەر نەكراوە و زۆرتر باسەكان لە چوارچێوەی پرسی ناوەكیدا بووە. ئەمەش یەكێك لەو بڕیارانەی سەردەمی دانووستانەكانی موحەمەد جەوادی زەریف و جان كێری بووە كە ئێستا دۆناڵد ترامپ پێیوایە هەر ئەم بابەتگەلە كە لەژێر سێبەری پرسی ناوەكیدا خۆیان دەرناخەن دەتوانێت گرینگییەكی هەرە زۆرتری هەبێت لەوەی كە تەسەور دەكرا، كرانەوەی ئەم دۆسییانەی كە ئاماژەی پێكرا یەكێكی دیكە لەو هۆكارانەیە كە دەوڵەتی ترامپ بەم گوشارانەی بۆ سەر بەرجام دەیهەوێت بە ئەنجامی بگەیەنێت. ئەوان شایەتیی ئەوەن كە كۆماری ئیسلامی بە بیانوو هێنانەوە و كڕینی كات دەیهەوێت سەرەڕای دەست پێ ڕاگەیشتن بە چەكی ناوەكی تەنانەت مووشەكی هەڵگری ئەو چەكەش و هەروەها زانستی بەكارهێنانی بەدەستبهێنێت. ئاماژەكردنی بەیاننامەی كۆشكی سپی سەبارەت بە ئێران و جەختكردنەوە لەسەر ئەو ڕاستیەی كە ڕژیمی ئێران یەكەم پشتیوانی تیرۆریزمە لە جیهاندا و هەروەها ئەوەی كە ئەو ڕژیمە بە دەستێوەڕدان لە وڵاتانی ناوچەكە و دابینكردنی لۆجێستیكی بۆ دەیان گرووپی چەكداری نافەرمیی وەك حەشدی شەعبی و چەندین گرووپی دیكە كە لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەرقاڵی وێرانكارین. هەر لەو بەیاننامەدا ئاماژە بەوەش كراوە كە ڕێبەری كۆماری ئیسلامی و ڕژیمی ژێر دەسەڵاتی بە شێوەیەكی دەڕەندانە خەڵكی ئێران سەركوت دەكەن.
 هەموو ئەمانە بە زمانێكی سادە یەك شت دەڵێن ئەویش ئەوەیە كە ئەمریكا لە حاڵی هێشتنەوەی ڕواڵەتی بەرجامدایە لە ئاستی قسەدا و هاوكات بە بێدەنگی و بە شێوەیەكی فەرمی و عەمەڵی دەیهەوێت گەمارۆكان بگەڕێنێتەوە، واتە لەگەڵ ئەوەی دەڵێن ئێمە بەرجاممان تەعلیق كردوە و تەعلیقی گەمارۆكان تەمدید كروانەتەوە بەڵام لە كاناڵێكی دیكەوە جگە لە بەرجام و لەژێر ناوگەلێك وەك دۆسیەی مووشەكی و مافی مرۆڤ و دەستێوەردانی دەرەكی، سەرقاڵی هێنانەوەی هەمان تەحریمگەلە كە تا ئێستا كۆماری ئیسلامی لەژێر ناوی بەرجامدا لەژێری دەرچووە. بە واتایەكی، دیكە ئیسلاحی ئەو هەڵە گەورەیە كە لە سەردەمی دەوڵەتی باراك ئۆبامادا  لە ڕێكەوتنی ئەتۆمیدا ئەنجام درابوو.
لێرەدا ئەو كڵاوەی كە لەلایەن وڵاتانی ئۆرووپایی و دەوڵەتی ترامپەوە لەسەر ڕژیمی تاران نراوە ئاشكرایە، بە جۆرێك كە لە لایەكەوە ناتوانێت لە ژێر بەرجام شان خاڵی بكات بۆ ئەوەی كە هیچ كام لە وڵاتانی ٥+١ و تەنانەت ئەمریكاش باسی ئەوەیان نەكردوە كە لە بەرجامدا دەڕۆنە دەرەوە و لەلایەكی دیكەیشەوە هەموو ئەو ئاكامانەی بە جۆرێك كۆماری ئیسلامی لە بوونی بەرجامدا دەستی پێ گەیشتبوو واتە لابردنی گەمارۆ و سزاكان بە گەڕانەوەیان هەموو دەستكەوتەكانی بۆ ڕژیمی ئێران پووچەڵ دەبنەوە و بە شێوەیەك ئەم مەسەلی فارسیمانە وەبیر دێنێتەوە كە دەڵێت: ێ‌ش نخورده و دهن سوخته"! 
لە یەك ڕەستەدا دەتوانین بڵێین ئەمریكا و وڵاتانی ئۆرووپایی لە ژێر نێوی بەرجامدا كۆماری ئیسلامی موتەعەهێد دەكەن كە بە خواستەكانییان و ئەو شتانەی لە سەری ڕێكەوتوون عەمەڵ بكات و لە جێگایەكی دیكەوە هەموو ئەو پوانانەی كە پێی دراوە لێی دەستێننەوە و ئەمە تەنها گەمژەیی و بێلاهەتی دەزگای دیپلۆماسیی كۆماری ئیسلامی پیشان دەدان.

PM:10:25:10/02/2018




ئه‌م بابه‌ته 433 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌