بەستێنەكانی درووستبوونی كۆمەڵە

مستەفا زاهیدی

تێبینی: 
ئەوەی لە خوارەوە دەیبینن بەشێكی كورتە لە وتارێك بە هەمان ناو كە بە بۆنەی ٢٦ی رێبەندان رۆژی ئاشكرابوونی خەباتی كۆمەڵەوە ئامادە كراوە. دوای باسكردنی بابەتەكە لەگەڵ بەڕێوەبەرانی بڵاوكراوەی ئاسۆی ڕۆژهەڵات بڕیاردرا وەك وتووێژ، باس لەم پرسە بكرێت و بۆ ئەم مەبەستە چەند پرسیار خرایە بەردەستم، بەڵام دوای ئەوەی وەڵامی یەكێك لە پرسیارەكان كە هەمان پرسیاری سەرەكی بوو كە (بەستێنەكانی دروستبوونی كۆمەڵە چی بوون؟) زۆری خایاند بڕیاردرا وەك وتارێك لەم ژمارەیەی ئاسۆی ڕۆژهەڵاتدا ئەم بابەتە بڵاوبكرێتەوە نەك وەك وتووێژ.
هەر حیزب یان ڕێكخراوێكی سیاسی وەك پەیكەرەیەكی زیندوو لە كۆمەڵگا كاردەكات و بێگومان ئەم كۆمەڵە فاكتەرە كاریگەرن لە درووستبوون و شكڵ گرتنی وەها پەیكەرەیەك. دەكرێت ئەو فاكتەرە كاریگەرانە بە هاندەرەكان ( Motives) ناوی لێ ببەین. هاندەرەكان لە ڕاستییدا هۆكارن بۆ ئەوەی تاقم یان گرووپێك خەڵك لە دەوری یەكتر كۆ ببنەوە و بیر لە درووستبوونی حیزب یان ڕێكخراوێكی سیاسی بكەنەوە.
 حیزب یان ڕێكخراوی سیاسی بە ئۆرگانیزاسیۆنێك دەوترێت كە ئەندامەكانی ئەو ئۆرگانیزاسیۆنە خوازیاری كۆنتڕۆڵی بونیادی دەسەڵاتن لە كۆمەڵگا یان ئەوەیە دەیانهەوێت كاریگەریی لەسەر دابنێن. حیزبی سیاسی بە "ویستێكی هاوپەیمان یان ڕێكخراو"  دەوترێك كە بە مەبەستێكی دیاریكراو و بۆ ئامانج و ویستێكی دیاریكراو لە دەوری یەكتر كۆ دەبنەوە و كۆمەڵێك پنتی هاوبەش ئەو كەسانە لە دەوری یەكتر كۆ دەكاتەوە. بێگومان ئەو پنتە هاوبەشانە كۆمەڵێك هاندەر یان پێویستیی سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و مێژوویی پێكی دەهێنێت. لەم ڕووەوە ئەگەر بمانەوێت باس لە هاندەرەكان یان دەشكرێت بە هۆكارەكانی درووستبوونی كۆمەڵە باسی بكەین دەكرێت بە كۆمەڵێك هۆكاری جیاواز ئاماژە بدەین كە كاریگەر بوون لە سەر درووستبوونی حیزب و ڕێكخراوێكی سیاسی، كە سەرەڕای هەموو كێشە و كەند و كۆسپەكان ئەوە بۆ زیاتر لە ٤ دەیەیە درێژە بە ژیانی سیاسیی خۆی دەدات و لە مێژووی كوردستان و بەتایبەت لە كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا یەكێكە لە دیارترین ئۆرگانیزاسیۆنەكان كە كاریگەریی بووە لە سەر سیاسەتی ئەم پارچەیە. 
كە باس لە چەمكی كاریگەریی دەكەین لە سەر هەر كەس یان گرووپ یان ئۆرگانیزاسیۆنێك، دەتوانین باس لە دوو جۆر بكەین. كاریگەریی ڕاستەوخۆ (Direct Effect) و كاریگەریی ناڕاستەوخۆ (Indirect Effect). 
كاریگەریی راستەوخۆ، ئەو فاكتەرانەن كە تاك یان گرووپ یان ئۆرگانیزاسیۆن بە شێوەی ڕاستەوخۆ پێوەندیی هەیە لەگەڵیان و بە ئاگاهیەوە ئەو كاریگەرییانە وەردەگرێت. 
كاریگەری ناراستەوخۆ، كۆمەڵێك ڕوودا یان نۆرمن كە زۆر جار بە شێوەی ناوشیارانە یان وشیارانە تاك یان گرووپ یان ئۆرگانیزاسیۆنەكان دەخەنە ژێر كاریگەریی خۆیانەوە. 
ئەو هۆكارانەی كە بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كاریگەرییان بووە لە سەر لەبار كردنی بەستێن بۆ درووستبوونی كۆمەڵە بە دوو بەشی سەرەكی دابەش دەكەین:
١: بەشی دەرەكی
٢: بەشی ناوخۆیی
بەشی دەرەكی بەو فاكتەرانە جیهانی و نێونەتەوەییانە دەوترێت كە كاریگەرییان بووە لەسەر ئەوەی كۆمەڵێك گەنجی خوێندكاری زانكۆ بەو قەناعەتە بگەن ڕێكخراوێك بە وەها تایبەتمەندییەكەوە، كە هەموومان دەیناسین و دواتریش دەكرێت باسی بكەم، درووست بكەن. 
ئەم فاكتەرە دەرەكیانە یان نێونەتەوەییانە كاریگەر بوون لەسەر شكڵ گرتنی ڕوانگە و دنیابینیی ئەو كۆمەڵە گەنجانە. 
١: شۆڕشی خوێندكاریی ١٩٦٨ی فەڕانسە:
بێگومان بزووتنەوەی مانگی مای ١٩٦٨، یەكێكە لە بزووتنەوە دیارەكانی سەدەی بیستەم كە دوای جەنگی جیهانیی دووهەم ڕوویدا. 
لەم مانگەدا فەرانسە گۆڕانێكی گەورەی كۆمەڵایەتیی بەخۆیەوە بینی كە دەتوانین بڵێین لە سەردەمی كۆمۆنی پاریسەوە لە ساڵی ١٨٤٨بەم لاوە بێ وێنە بووە. لە ماوەیەكی كورتدا و تەنها لە چەند ڕۆژدا بزووتنەوەیەكی گەورەی خوێندكاری_كرێكاری ئابووریی فەڕانسەی تووشی كێشەی گەورە كرد و بەوە دەچوو كە دەوڵەتی فەڕانسە بڕووخێنیت. هێزی بزوێنەری ئەم ڕووداوەخوێندكارانی زانكۆكانی فەڕانسە بوون.
لەم ساڵانەدا وەك وڵاتانیتری ڕۆژئاوایی لاوانی فەڕانسە تا ئاستێكی زۆر سیاسی ببوونەوە و سیاسەت ببوو بە كەڵكەڵەیان. جەنگی ئەلجەزایر لە دەیەی ١٩٥٠ بە هۆی داگیركاریی فەڕانسەوە ناڕەزایەتییەكانی زیاتر كردبوو. پۆلیس بە تووندی ڕووبەڕووی خۆپیشاندانە خوێندكارییەكان بوەوە و ئەمە بوو بە هۆی ئەوەی كە ڕووبەڕوو بوونەوەیەكی ڕاستەوخۆ ڕووبدات لە نێوان پۆلیس و خوێندكاراندا. بێرتۆلۆچی لە دیمەنی كۆتایی فیلمی (Dreamers)دا زۆر جوان ئەو ڕووبەڕوو بوونەوەیە وێنا دەكات. 
ماهیەتی بزووتنەوەی مای ١٩٦٨ ماهیەتێكی چەپ بوو. كاریگەریی مانیفێستی كارل ماركس بە سەر ئەم بزووتنەوەیە دیار بوو. بەڵام بە گشتی ڕەوتی جیاوازی چەپ لەم خۆپیشاندانەدا دەوریان هەبوو. هەندێكیان ترۆتسكیست بوون و ژمارەیەكیان لێنینیست و ژمارەیەكیان مائۆئیست و بەشێكیشیان ستالینیست و بە گشتی ڕوانینە جیاوازە چەپەكان لەم خۆپیشاندانانەدا دەبینران. هەركام لەم قوتابخانە جیاوازە فیكرییانە ژمارەیەك لە خوێندكارانی بزووتنەوەی مای ١٩٦٨ یان لەگەڵ خۆیان خستبوو. ماهیەتی مای ٦٨ ماهییەتێكی شۆڕشگێڕانەبوو، بە شێوەیەك كە دەكرێت مای ١٩٦٨ بە خاڵێكی وەرچەرخان لە مێژووی سەدەی بیستەم بزانین. مای ٦٨ دژ بە سیستەمی داخرانی سیاسی، سیستەمی ئابووری، سیستەمی باوكسالاری و پاتریاكی بوو. بە گشتی دەیویست "ئەوی پتەو و بەستووە بە دووكەڵ و هەبا ببێت."
٢: جەنگی ڤیەتنام:
جەنگی ئەمریكا لە ڤیەتنام هەڵخڕینەر و هاندەری درووستبوونی گەورەترین و جەنجاڵیترین بزووتنەوەی دژە جەنگ بوو لە مێژووی ئەمریكا.  جەنگی ڤیەتنام ساڵی ١٩٥٥ دەستی پێكرد. بەڵام تا ئەو كاتەی كێندی لە سەر كار بوو نەیدەویست ڕاستەوخۆ ئەمریكا بەشداریی ئەم جەنگە بكات. كێندی ساڵی ١٩٦٣ تیرۆر كرا. بۆیە تا ئەو كاتەی كێندی لە سەر كار بوو ئەمریكا دەخاڵەتی نەكرد لە جەنگی ڤیەتنامدا، بەڵام جەنگی ڤیەتنام بۆ ئەمریكا بە بۆمبارانی ڤیەتنامی باكوور لە ساڵی ١٩٦٤ دەستیپێكرد و دوای ئەوەی ئەمریكا هێرشی كردە سەر ڤیەتنام ئەم جەنگە فەراوانتر بۆوە. پەرەسەندنی جەنگ بوو بە هۆی درووستبوونی بزووتنەوەیەكی فەراوان لە ناوخۆی ئەمریكا و دەرەوەی ئەمریكاش دژ بە جەنگی ڤیەتنام. چەپ و ماركسیستەكان دەوری كاریگەریان هەبوو لە ڕێكخستنی بزووتنەوەی دژە جەنگی ڤیەتنام. فیلمی (ڤیەتنام عەشقی من) یەكێكە لەو فیلمە دیكۆمێنتاری و سەركەوتووانانەی كە لەم بوارەدا بەرهەم هاتووە، ئەم فیلمە لە لایەن ڕووماننووس و نووسەر (مارگریت دۆراس)ەوە بەرهەم هاتووە و بەشێكە لە ئەدەبیات و هونەری دژە جەنگ كە چەپەكان و ئانارشیستەكان لەم بوارەشدا زۆر چالاك بوون. 
٣: بزووتنەوە چریكییەكانی ئەمریكای باشوور
بزووتنەوە چریكیەكان لە ئەمریكای لاتین لە دەیەی ٥٠ بە دواوە  كۆمەڵێك بزووتنەوەی دژە ئێمپریالیستین كە ماهیەتی چەپیان هەیە. قسەیەك هەیە دەڵێت: " مەكزیك ئەوەندە بێچارەیە لە ئەمریكاوە نزیكە." ئەم قسەیە بەشێكی زۆر لە وڵاتانی ئەمریكای لاتین و لەوانە گواتامالا و كووبایش دەگرێتەوە. بە پێچەوانەی باری جوگرافیایی كە نزیكن لە ئەمریكا، ماهیەتی ئەو بزووتنەوانەی لەوێ سەریان هەڵداوە دژە ئەمریكایی و چەپ بوون. ساڵی ١٩٥٢ هێزێكی نوێی كۆمەڵایەتی لە ئەمریكای لاتین سەری هەڵدا. سەندیكای كرێكارانی كانگاكانی بولیڤی. ئەم سەندیكایانە لە هەڵبژاردنەكانی سەرۆك كۆماریدا پشتیوانیان لە ڤیكتۆر پاز ئێستنسرۆ كرد. بەشیكی بەرچاو لە كرێكارانی كانەكان لە ڕێگای فێدراسیۆنی كرێكارانەوە بە ڕێبەریی خوان لۆچین ڕێك دەخرێن. لێرەوە ترۆتسكیستەكان لە ئەمریكا جێگای خۆیان كردەوە. 
بە گشتی لە دەیەی ١٩٥٠ بە دواوە ئەمریكای لاتین و بە تایبەت، پێرۆ، شێلی، مەكزیك، كووبا، گواتمالا، ڤێنزۆێلا، ئاڕژانتین و... ژمارەیەكی زۆر ڕەوت و جووڵەی چەپ و زۆرجاریش چریكیی بەخۆوە بینی. دیارترین كەسایەتیی ئەم بزووتنەوە چریكیانە ئەرنیستۆ چێگوارا و فێدل كاسترۆ بوون كە سەرەنجام كاسترۆ بوو بە سەرۆك كۆماری كووبا و چێگواراش لە بوولیڤی بە هۆی پلانی داڕێژراوەی CIA لە شەڕ لەگەڵ ئەرتەشی بوولیڤی گیانی لەدەستدا. كەسایەتیی كاریزمایی چێگوارا كاریگەریی زۆری هەبوو لە سەرهەڵدانی بەشێك لە بزووتنەوە چریكی و چەپەكان لە دونیا. 
٤: شۆڕشی چین
ساڵی ١٩٤٩ شۆرشی چین بە سەرۆكایەتیی مائۆ تێسێ تۆنگ سەركەوتنی بەدەستهێنا. سەركەوتنێك كە بوو بە هۆی پەرەسەندنی زیاتری ئایدیای مائۆیسم. مائۆیسم لە دەیەكانی ١٩٥٠، ١٩٦٠ و ١٩٧٠دا كاریگەریی زۆری هەبوو لەسەر بەشێكی زۆر لە بزووتنەوە چەپەكانی دونیا و بە تایبەت وڵاتانی جیهانی سێهەم. 
٥: گوتاری چەپ وەك گوتارێكی گلۆباڵ
بێگومان گوتاری چەپ لەو سەردەمەدا گوتاری زاڵ بوو، گوتارێك كە سەرجەم حەرەكەتە شۆڕشگێڕ و عەداڵەتخواز و یەكسانیخوازەكانی لە دەوری خۆی كۆ كردبۆوە. سەرەڕای هەموو جیاوازییەكان لە ناو ڕەوتە چەپەكاندا، بەڵام لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەوانە ئێرانیش زیاتر بە سەر دوو بەرەدا دابەش دەبوون. بەرەی یەكێتیی سۆڤیەت و بەرەی چین. كۆمەڵەش وەك ڕەوتێك بەدەر نەبووە لەو شەپۆلە گەورە فیكرییەی كە بزووتنەوە شۆڕشگێڕ و چریكەكانی گرتبۆوە، ئەم ڕەوتە كاریگەریی بزووتنەوە چریكیەكانی دەیەی ١٩٥٠-١٩٦٠ ئەمریكای لاتین و شەپۆلە چەپە خوێندكارییەكانی فەرانسە و زۆر جووڵەیتری جیهانی و ناوخۆیی لەسەر بوو. لە هەمانكاتدا بونیادی كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگای كوردستان، جۆری ژیان و ئاستی وشیاریی كۆمەڵگا، وایكرد كە دامەزرێنەرانی كۆمەڵە زیاتر لە بەرەی چین نزیك بنەوە بۆ كاركردن لە ناو كۆمەڵگا و لەم بوارەشدا سەركەوتنی زۆریان بە دەستهێنا، هەرچەند دواتر هەوڵیاندا خۆشیان لەم بەرەیە دوور بگرن و دوور بخەنەوە. 
فاكتەرە ناوخۆییەكان:
ئەوەی تا ئێستە باسیكرا بەشێك بوو لەو فاكتەرە جیهانی و دەرەكیانەی كە كاریگەرییان هەبووە لەسەر سەرهەڵدانی كۆمەڵە و زۆر ڕەوتی چەپ لە دونیا. بەڵام بێگومان كۆمەڵێك فاكتەری ناوخۆییش هەبوون كە دەوری بەرچاویان هەبووە لە سەرهەڵدانی ئەم ڕەوتە. 
١: ڕێفۆرمی زراعی ( كشت و كاڵی) كە بە شۆڕشی سپی ناوی دەركردوە
پێش لە ڕیفۆرمی زراعیی لە ئێران، ٥٠ لە سەدی زەوی كشت و كاڵ بە دەستی مالك و فیۆدالەكانەوە بوو، ٢٠ لە سەد بە دەستی ئەوقافەوە و ١٠ لە سەدی زەوی دەوڵەتی بوو. بەم شێوەیە تەنها ٢٠ لە سەدی زەوی ئیران بە دەستی وەرزیرەكانەوە بوو. پێش لە ڕێفۆرمی زراعی ناوی ١٨٠٠٠ گوندیان هێنا كە دەبوایە زەوییەكانیان بە سەر وەرزێرەكاندا دابەش بكرایەت. حەمەڕەزا شای پەهلەوی ساڵانێكی زۆر باسی لە گرینگی و پێویستیی ڕێفۆرمی زراعی دەكرد بەڵام لە بەر گوشاری فیۆدالەكان و ڕۆحانییەكان ناچار بوو كە ڕێفۆرمی زراعی بخاتە دواوە. 
ساڵی ١٣٣٨ی هەتاوی بەرامبەر بە ١٩٥٩، حەمەڕەزاشا ڕازی بوو كە دەست بكات بە ڕێفۆرمی كۆمەڵایەتی_ ئابووری. هەر بۆیە داوای لە مەنووچێهر ئێقباڵ، سەرۆك وەزیرانی ئەوكات كرد كە ڕەشنووسی گەڵاڵەی (ڕیفۆرمی زراعی) ئامادە بكات و بیباتە بەردەم پەڕلەمان. پەسەندكردنی وەها یاسایەك ناڕەزایەتیی گەورەی فیۆدال و ڕۆحانییەكانی لێكەوتەوە، بەڵام لەو ڕووەوە كە پەڕلەمان لە لایەن حكوومەتەوە كونتڕۆڵ دەكرا، تەنها ڕێگای ڕزگاریی فیۆدالەكان، پێداچوونەوە بە گەڵاڵەكە و گۆڕانی ئەو گەڵاڵەیە نامومكین بوو. سەرەنجام ساڵی ١٣٣٩ بەرامبەر بە ١٩٦٠ گەڵاڵەی ڕێفۆرمی زەراعی لە لایەن پەڕلەمانەوە پەسەند كرا. بەپێی ئەم یاسایە هەر فیۆدالێك دەیتوانی تا ٤٠٠ هێكتار زەوی بەراو و ٨٠٠ هێكتار زەوی دێم بۆ خۆی هەڵبگرێت. بەپێی ئەم یاسایە بەرژەوەندیی فیۆدالەكانیش دەپارێزرا، بەڵام بەهەرحاڵ ڕێفۆرمی زراعی گۆڕانێكی گەورەی كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی لێكەوتەوە لە ئێران و دەكرێت شۆڕشی ١٩٧٩ بە یەكێك لە دەرەنجامەكانی ئەم گۆڕانە گەورە بزانرێت كە لە پێكهاتە و بونیادی كۆمەڵگای ئێران ڕوویدا. ڕووخانی بنەماكانی سیستمی فیۆدالی و ئەو ئابوورییە داخراوەی كە بەرهەمی ئەم سیستمە بوو، چوونی ئێران بەرەو بازاڕی جیهانیی سەرمایە و پەرەسەندنی بەرچاوی شارنشینی و لەهەمانكاتدا پەیدابوونی توێژێك كرێكار كە تەنها پشتی بە توانا جەستەییەكانی خۆی دەبەست و ڕۆژانە حەقدەستی وەردەگرت، كە لە كوردستان بە هۆی نەبوونی بازاڕی كارەوە، واتە كارگە و كۆمپانیاوە ڕوویان دەكردە دەرەوەی كوردستان و زۆرجار كرێكاری وەرزی بوون، پەرەسەندنی خوێندنی ئاكادێمی و خوێندنی باڵا لە كۆمەڵگا، بە شێوەیەك كە ئیتر وەك ڕابردوو تەنها چینی ئەریستۆكرات و فیۆدال نەبن كە توانای ئەوەیان هەبێت مناڵەكانیان بنێرنە ناوەندەكانی خوێندنی باڵا، بەڵكوو مناڵان و لاوانی سەر بە چینی مامناوەند و چینی خوارەوەی كۆمەڵگاش بتوانن لە زانكۆكان بخوێنن، بوو بە هۆی سەرهەڵدانی توێژێك كە دەكرێت بە توێژی خوێندكار و قوتابی ناویان لێ ببەین. 
سەرجەم ئەم گۆڕانانە بوو بە هۆی ئەوەی لانیكەم لە بەشێك لە كۆمەڵگا و پێوەندییە كۆمەڵایەتییەكان گۆڕان بەخۆیەوە ببینێت و ئەو چوارچێوە نەریتی و كۆنە بڕووخێت. سیستمی باوكسالاری بچێتە ژێر پرسیارەوە، ژنان بتوانن بچنە مەیدانی كار یان ناوەندەكانی خوێندن و بە گشتی زۆر گۆڕانیتر لەم سەردەمەدا ڕوویدا. 
ئەو كۆمەڵە خوێندكارەی لە زانكۆكان و بەتایبەت زانكۆی تاران كۆ دەبنەوە و دامەزراوەیەك ڕێكدەخەن بە ناوی كۆمەڵە، لە یەكەم دەستەكانی ئەو خوێندكارانەن كە لە شارە كوردنشینەكانەوە ڕوویان كردۆتە زانكۆكان و دواتر كەڵكەڵەی دامەزرانی رێكخراوەیەك ئەدا لە سەریان كە بە كۆمەڵە ناو دەر دەكات.
٢: ئەزموونی بزووتنەوەی ١٣٤٧-١٣٤٦
شۆڕشی ١٣٤٧-١٣٤٦ (سمایل شەریفزادە و سولەیمان موعینی و مەلائاوارە و... ) هیوایەكی گەورەی لە دڵی خەڵكدا درووستكرد. كەسە دیارەكانی ئەم بزووتنەوەیە كەسانێك بوون بە ئایدیای چەپەوە، بە تایبەت شەریفزادە و موعینی كە دەیانویست گیانێكی تازە بكەن بە بەر حیزبی دێمۆكراتدا و خۆیان وەك ڕێبەرایەتیی شۆڕشگێڕ پێناسە كرد. ئەوان خوازیاری ئەوە بوون كە بە دەستپێكردنەوەی شەڕی چریكی بتوانن بە خواستەكانی خۆیان بگەن و گەلی كورد بە مافی نەتەوەیی خۆی بگات. بەڵام تەمەنی ئەم بزووتنەوەیە زۆر كورت بوو، هەرچەند بزووتنەوەیەكی زۆر كاریگەر بوو كە دەتوانین بە داینامۆی زیندووكەرەوەی خەبات لە كوردستانی ڕۆژهەڵات ناوی ببەین. لەبەرئەوەی دوای ڕووخانی كۆماری كوردستان لە ساڵی ١٩٤٦ بزووتنەوەی كورد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات تووشی نسكۆیەكی گەورە هات. تێكشكانی بزووتنەوەی ١٣٤٧-١٣٤٦ و لە سێدارەدانی ڕێبەرانی ئەو بزووتنەوەیە بۆشاییەكی درووستكرد لە كوردستانی ڕۆژهەڵات، ئەو بۆشاییە پێویست بە پڕكردنەوە دەكات، بۆیە دەبینین هەر زۆر زوو هەر لە ناو زانكۆوە ڕەوتێكیتر دەست بەكار دەبێت كە چەند ساڵ دواتر خۆی بە كۆمەڵە پێناسە دەكات.
بێگومان هەموو ئەمانە كۆمەڵێك فاكتەری ناوخۆیی و جیهانی بوون كە كاریگەرییان بووە لە سەر دامەزرانی رێكخراوەیەكی چەپ كە خۆی بە كۆمەڵە دەناسێنێت. لە گەڵ ئەوەشدا لە لە بیرمان بێت ئەو گوتارەی كە لەو سەردەمەدا زاڵ بووە گوتاری چەپ بووە. 

PM:10:21:10/02/2018




ئه‌م بابه‌ته 436 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌