دەربارەی زەجری زمان

یادداشتێك بۆ پشتیوانی لە مانگرتنی زیندانیی سیاسی، محەمەد نەزەری
هاوڕێ یوسفی
و: عادڵ بەهرامی

مرۆڤە نەترسەكان لەپێناو ئاواتە گەشەكانیاندا سڵ لە هیچ ناكەنەوە
پیاوە زیرەك و وردەكان لە بەرانبەر سەختیدا چۆك دانادەن.
تەنیا ترسنۆكەكان و گەمژەكانن كە نە بەرگەی دژواری دەگرن 
نە دەتوانن بەرگری لە خۆیان بكەن
"سیاسەتی ملكەچی:  نامیلكەیەك دەربارەی كۆیلایەتیی خۆویستانە"
ئێتین دۆلابۆێتی
بەردەوامیی خەبات و بەرەنگاربوونەوەی سیستمی تۆتالیتێر و داپڵۆسێنەری كۆماری ئیسلامی تاك ڕەهەندی نییە و حیزب و ڕێكخراوەكان لە چوارچێوەگەلێكی دیكە و بەڕێكارگەلێكی جیاوازەوە درێژەیان بە خەبات لەو پێناوەدا داوە. لە چەند ساڵی ڕابردوودا خەبات لە دژی كۆماری ئیسلامی شێوەگەلێكی نوێی بەخۆیەوە بینیوە كە بەبێ لەبەرچاو گرتنی ئەم ڕێكارە حیزبی، سێنفی، ڕێكخراوەیی و جەماوەریانە ئەستەمە بتوانین دەركێكی حەقیقی لە خەباتمان هەبێت و بڕۆینە ناوەڕۆكی ئەم بابەتەوە.
هاوكات لەگەڵ هەموو شێوە نوێیەكانی خەبات دژی كۆماری ئیسلامی، "مانگرتن" وەكوو ڕێكارێكی سەرەكیی و كاریگەر لەبەرچاوە و خاوەن پێگەیەكی تایبەت بەخۆیەتی. ئەم چەشنە لە خەبات ئەگەرچی وەكوو ئامرازێكی بەرەنگاربوونەوە سەرەتا لە لایەن بزووتنەوە كرێكارییەكانەوە بەكار هێنراوە، بەڵام ئێستا شێوەیەكی دیكەی بەخۆیەوە بینیوە و لە چوارچێوەیەكی بەرفراوانتردا بووەوە ئەبزارێكی بەهێزی بەرەنگاربوونەوە و لە لایەن مانگرتوان و بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان و بەندكراوانی سیاسیەوە لە چەندین دەیە دەسەڵاتیدارێتیی كۆماری ئیسلامی و ڕژیمی پاشایەتیدا بەكار هێنراوە و لە شێوە و قەوارەهایەكی تازەدا توانیویەتی كاریگەر بێت و ڕێی شكست و چۆكدادانی بەو دەسەڵاتە دۆزیوەتەوە.
كۆماری ئیسلامی پاش شەڕی ٨ ساڵەی لەگەڵ عێراق و جێگیربوونی ئایدیۆلۆژیك و سیاسیی خۆی لە ئێران، سەرەڕای سەركوت و ڕاماڵینی ناڕازیان و هێزە سیاسییەكانی بەشدار لە شۆڕشی گەلانی ئێران و كارەساتی كوشتنی بە كۆمەڵی چالاكانی سیاسی و مەدەنی لە ساڵی ١٣٦٧، دەستی زەبری لە هەموو هێزە دژبەر و ئۆپۆزیسیۆنەكانی خۆی چ لە ناوەوە و چ لە دەرەوەی ئێراندا وەشاند. جیا لە واتا و چەمكی مانگرتن و پێشینەی ڕەنگینی ئەو چەشنە لە خەبات لەگەڵ سیستمی دەسەڵاتدارێتیی ئێران، دەبێ لە بیرمان نەچێت كە  هەناوی نائارامی ئەم جیهانەدا پێگەی مرۆڤ خاڵی لە هەر چەشنە ئەرزش و بایەخێكە و پێگەی حەقیقیی مرۆڤ و كاردانەوە مرۆییەكان تەنگیان بە دەور و كاریگەریی ئەرزش و بەها مرۆییەكان هەڵچنیوە؛ كۆمەڵگایەك كە نووسینەوەی ڕەشترین لاپەڕەكانی مێژووی بە ئەسڵ و پیشەی سەرەكیی خۆی دەزانێت و لە شكاندنەوەی و داڕمانی جیهان و كەرامەتی ئینسان لەپێناو ئارمان و ئامانجی خۆیدا ڕاناوەستێت لەڕاستیدا جێی مەترسی و پڕ ئازارە.
ژیان لە جیهانێكدا كە تانوپۆی بە هێز و دەسەڵاتە سەركوتگەرەكان تەنراوە و هەركامەیان خاوەن ئایدیۆلۆژیا و بیركردنەوەی جیاوازن و بۆ بەردەوامبوون و مانەوە لە دەسەڵات لە نوێترین كەرەستە و ڕێكارە جۆراوجۆرەكان كەڵك وەر دەگرن و ژیانیان لە دانیشتوانی ئەم جیهانە قورس و دەستپێڕاگەییشتن بە ئاسوودەییان ئەستەم كردووە. ژیان لە جیهانێك كە ڕوانەوە و بێبەری كردن لە بیركردنەوە بووە بە بەشێك لە ئەسڵ و مێژوویەكی پرشنگداری بۆ خۆی تۆمار كردووە و پێگەی ئینسان لە نزمترین ئاستی خۆیدایە و بۆچوونی ئەرەستوویی "ئاژەڵی زماندار" یان "ئاژەڵی سیاسی" سەرەڕای تێكچوونی، مرۆڤ بووە بە "گیان لەبەری بەستەزمان و بوونەرێكی لاڵ" و ئەمەش ڕاستییەكی حاشا هەڵنەگرە.
ئەوەی جێی تێڕامان و بیر كردنەوەیە ڕۆڵی زمانە كە لە لایەك وەكوو پرسێكی سیاسی و لە لایەكی دیكە وەكوو پرسێكی  مافی مرۆڤی بۆ دۆزینەوەی ڕێگایەك ڕوو بە دەرەوە كە ئازارەكانی خۆی پێ باس بكات. داخرانی ئەم دەروازەیە دۆزینەوەی ڕێچارەی ئەستەم و تێپەڕاندنی ئەو قۆناغەی دژوارتر كردووە. بەڵام سەرەڕای گرفتی سیستماتیكی ئەم چەشنە دەسەڵاتانە لە كۆمەڵگاكاندا، هاوكات هەرچەند لە ئاستێكی نزمدا بێت، ئازاد ژیان بەردەوامە. بەكارهێنانی زمان و كەڵك وەرگرتن لێی بۆ دەربڕینی ئازارەكان دەستكردی زیندان و بەرهەمهێنانی نەریتێكی شۆڕشگێڕانەیە. زمان و ڕۆڵی بەكارهێنانی دەتوانێت بەدیهێنەر و نزیككەرەوەی مرۆڤ بێت لە پێگەی ڕاستەقینەی خۆی و گەیشتن بە ئاستێكی بەرز و بەبایەخ و ڕێگەیەك بێت بۆ دۆزینەوەی چەشنێكی نوێی ژیان.
زیاتر لە 90 ڕۆژ بەسەر مانگرتنی محەممەد نەزەری، زیندانیی سیاسیی كوردی بەندكراو لە زیندانی ڕەجایی شاردا تێدەپەڕێ و ناوەندە بەرپرسیارەكان لەمەڕ داخوازیی ڕەوا و بەرحەقی ناوبراو بێدەنگ بووە، ئەمە لەحاڵێكدایە كە خواستی بەڕێز نەزەری تەنیا بەڕێوەچوونی عادڵانەی یاسایە و هیچی دیكە. لە ئاكامی ئەم بێبایەخی و نابەرابەرییەدا ناوبراو لە ڕێگەی مانگرتن لە خواردنەوە دەنگی ناڕەزایەتیی خۆی بەرز كردۆەتەوە و سەرەڕای تێپەڕینی 90 ڕۆژ بەسەر مانگرتنی بەڕێزیان و دابەزینی زیاتر لە ٢٥ كیلۆ لە كێشی جەستەی و چەندین گرفت و نەخۆشیی دیكە هیچ وەڵامێك بە داخوازییەكانی نەدراوەتەوە.
ڕۆژی چوارشەممە ٢٦ی ڕەزبەر، محەممەد نەزەری لە كاتێكدا كە دۆخی جەستەیی نالەبار بوو نامەیەكی بڵاو كردەوە كە خوێندنەوەی بەشێكی بەسوود دەزانم:
بێكەسترین زیندانیی ئەم شارەم! شارێك كە ئاوێتەی ناوی زیندانەكەی بووە، بەداخ و سەرسووڕمانەوە ٨٠ ڕۆژ لە مانگرتنەكەم تێدەپەڕێت، بەڵام هیچ گوێیەكی بۆ بیستن و دەستێكی یارمەتیدەر بۆ من بەدی ناكرێت.
من محەممەد نەزەریم، ٢٤ ساڵە لە پشت دیوارەكانی زیندان لە شاری مەهاباد هەتا ورمێ و زیندانی ڕەجایی‌شاری كەرەج و هەر ڕۆژ بێكەستر و تەنیاتر لە جارانم، باوك و دایك و براكەم ڕەوانەی گۆڕستانی شاری بۆكان كران و جگە لە ئێوەی خەڵك، كەسێكی دیكەم نییە،٨٠ ڕۆژە بەسەر مانگرتنەكەمدا تێدەپەڕێت، مانگرتنێك بۆ داواكارییەكی سادە، داواكاریی من نە ئازادییە و نە هاتن بۆ مورخەسییە (مۆڵەتی یاسایی)، بەڵكوو بەڕێوەچوونی یاسایە، یاسایەك كە گەر بەڕێوە چووبا دەبوو چوار ساڵ و نیو پێش ئیستا ئازاد بووبام، بەڵام دەستە نادیارەكانی دەسەڵات و ئەمنیەت لە بەڕێوەبردنی ئەم یاسا (ماددەكانی  ١٠ و ٩٩ و ١٢٠ و ٧٢٨ لە یاسای سزای نوێی ئیسلامی) بۆ من بوونەتە لەمپەر، ئێستا پاش ٢٤ ساڵ لە زیندان لە كاتی تەنیایی و بێكەسیدا هیچ ڕێگایەكی دیكە جگە لە مانگرتنم بۆ نەماوەتەوە.
لە كوێن خەڵكینە؟
لەبەر بێكەسییەكەم بەتەنیا جێم مەهێلن، جیاوازی من و ئارش سادقی كە زیاتر لە ٧٠ ڕۆژ برسیەتی چێشت چییە؟ جیا لەوەی كە ئەو باوك و هاوسەر و ئێوەی لەگەڵە، بەڵام من هیچ كەسێكم نییە، باوك و دایك و براكەم چەندین ساڵە لە گۆرستانی بۆكان نوستوون و منیش تەنیا دەستی یارمەتیدەرێك كە بیناسم ئێوەن كە جێگەی هیوا و پاڵپشتی منن.
هەست بە تەنیایی و هاواری مەزڵومییەتی محەممەد نەزەری و مانگرتووانی بەندكراوی وەك ئەفشین حسێن پەناهی، ڕامین حسێن پەناهی، ئارش سادقی، سەعید شیرزاد، ڕەزا شەهابی، سوهەیل عەرەبی و... ئێسك لە گۆشتی مرۆڤ دەردێنێ و خوێنی هەموو ئازادیخوازێك دەهێنێتە جۆش، هاوارێك كە ڕوو لە جەماوەر بوو و خەڵك بەهانای هاواریانەوە چوو.
"ئاریێ ناێر" لە پەیوەند لەگەڵ ئەم پرسەدا وتوویە: ئەو كەسانەی كە بە هۆكاری قسە و بیری جیاوازەوە دەستبەسەر و زیندان دەكرێن دەبێ بتوانن دەنگی ناڕەزایەتیی خۆیان بەگوێی جەماوەری ئازادیخوازی جیهاندا بدەن و خوازیاری هاوكاری و هاودەنگییان بن. لە چاو خشاندنێك بە مێژوودا بۆمان دەردەكەوێت؛ ئەو كەسانەی بە هۆی بیركردنەوەی جیاوازەوە بەندكراون، بەشێكی گەورە لە ڕووداوە گرینگەكانی سەردەمی خۆیانیان پێك هێناوە و لە تۆمار كردنیدا ڕۆڵیان گێڕاوە. ئەوە ڕووناكبیران و نووسەرانی بەتوانا و خاوەن ئەزموون بوون كە بە درێژایی مێژوو بۆ بەرگری لە مرۆڤ و كەرامەتی مرۆڤ خۆیان كردووەتە قوربانی و ناوی زۆرێك لەو قارەمانانە لە لاپەڕەی مێژوودا وونە. 
لە درێژەی ئەم بیركردنەوەیەدا و بەو شێوەیەی كە لە نامەكەی محەممەد نەزەریدا دیارە و ئاماژەی پێداوە، كۆمەڵێك دەستی دەرەكی لە بەڕێوەچوونی عادڵانە و دادپەروەرانەی یاسادا لەمپەرن و خواستەكانی ئەویان پشتگوێ خستووە. بەم هۆیەوە ئەركی ئیسانی و ئەخلاقیی هەموومانە كە پاڵپشتی خواست و داخوازییەكانی بەڕێزیان و سەرجەم بەندكراوانی سیاسی و كۆمەڵایەتی بین.
ئانتۆنیۆ نێگری لە كتێبی "یادەوەرییەكانی هەڵاتنێك"دا سەبارەت مانگرتن، ڕیشەییترین كاردانەوەی هەر بەندكراوێكی سیاسیدا دەڵێت؛ كاتێك مان لە خواردن دەگریت كە هیچ ڕێگەیەكی دیكەی خەباتت بۆ نەماوەتەوە، مانگرتن لە خواردن واتە خواردنی جەستەی خۆت. ئەم نموونەیەی نێگری بێگومان دەتوانێت دەربڕی واتای ڕاستەقینەی مانگرتن بێت و لەو ڕوانگەوە دەركێكمان لە واتای مانگرتن هەبێت. بێگومان دابەزینی ٢٥ كیلۆ لە كێشی جەستەی محەممەد نەزەری، سەلمێنەری ڕاستیی ئەو وتەیەی نێگرییە.
لەڕاستیدا خواست و مەبەستی محەممەد نەزەری بۆ بەرگری لە گیانی خۆی و مقاومەت بۆ بەڕێوەچوونی عادڵانەی یاسا، نیشاندەر و دەرخەری مافی بێ ئەملا و ئەولا و یاسایی بەڕێزیان و خەبات دژ بە یەكێك لە سەرەكیترین شێوەكانی سەركوت واتە پشتگوێ خستنی خواستی بەرحەقی مافەكی و یاسایی ناوبراو و پشتگوێ خستنی مافەكانی، ڕواڵەتی ڕاستەقینەی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامییە.
برینێكی دیكەی محەممەد نەزەری كە لە نامەكەیدا ئاماژەی پێداوە: "بێكەس ترین زیندانیی ئەم شارەم! وشەی بێكەسییە. لە زمانی فارسیدا وشەی بێكەس زیاتر لە چوارچێوەی بێڕێزی كردندا بەكاردێت و بەكەمی بەكاری دەبەن و بەمانای كەسێكی تەنیایە كە لە بنەماڵەی دابڕاوە، بەڵام لە زمانی كوردیدا و لە بەكارهێنانی گشتیدا واتایەكی گەلێك جیاوازی هەیە و لە ڕوانگەی ئەدەبی، مێژوویی و هزرییەوە ئاماژەیەكە بە ڕۆڵی زمان و مێژووی خەباتی نەتەوەی كورد. وشەی "بێكەس" لە زمانی كوردیدا چەندین واتە و مەفهوومی جیاوازی لێدەكەوێتەوە كە لە مەجالێكی دیكەدا باسی لێدەكەین، بەڵام بە مەبەستی ڕونكردنەوەی زیاتر تەنیا ئاماژەدان بە ناوی 'شێركۆ بێكەس' و ڕۆڵ و كاریگەریی پۆزەتیفی پاشگری "بێكەس" و ئەم وشەیە لە كۆمەڵگای كولتووری و ئەدەبی و سیاسیی كورددا بۆمان دەر دەكەوێت و بەو ڕاستییە دەگەین. ئەو وشەیە ڕەنگە لە ڕوانینێكی سەرتاییدا هەڵگری چەندین مانا و چەمك و مەبەستی جیاواز نەبێت، بەڵام ڕوویەكی دیكەی كوردبوون ئاماژەیەك بە تەنیایی و بێكەسی، ئازاری كورد بوون و مێژووی سەدان ساڵەی بزووتنەوەی كوردە، بێكەسیی كورد و كارەساتی كیمیابارانی حەڵەبجە و ئەنفالی نەتەوەیەك بە فەرمانی سەدام حسێن و هتد.
بە كورتی، دەبێ كورد بێ و مانای بێكەسی بزانیت، دەبێ كورد بیت و لە ڕەنجنامەی محەممەد نەزەری تێبگەیت، دەبێ كورد بیت و لە بەراوەردی مانگرتنی خۆت و پاڵپشتیی خەڵك لە ئارش سادقی تێبگەیت، دەبێ كورد بیت و لە بێدەنگیی ترسناكی میدیا و ڕاگەیاندنە باڵادەست و زاڵەكان تێبگەیت، دەبێ كورد بیت و تامی "ژانی كوردبوون"*ت چێشتبێت**.
لەسەر ئەو بڕوایەم كە نەریتی خەبات و خۆڕاگریی خەباتگێڕانی ئێران و كوردستان هیچكات ئێوەمانان لەبیر ناكات، ڕەنگە ئەم سەردەمە بەو ڕادەیەی كە شایانی ناو و خۆڕاگریی ئێوە بێت توانای بەرزكردنەوەی ناوتانی نەبێت، بەڵام بێگومان هیچكەس لە یادتان ناكات. بەرەنگاربوونەوەی خوێنمژانی سەردەمی تاریكی، ئێوەی بردووەتە ڕیزی بەرزترین مرۆڤەكان و گیانبازیتان ڕووناك كەرەوەی سەردەمی خامووشی و خواوەندانی تینوو بە خوێنە. دڵنیام ڕۆژێك دێت كە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی ئێران و نەتەوەی كورد، قارەمانە ڕاستەقینەكانی خۆی دەناسێت و هیوای بەرز و ئینسانیتان لە بەندی زینداب و زنجیر ڕزگاریان دەبێت.
ژێدەرەكان:
*عبداللّه كیخسروی، مصیبت كرد بودن، نشر خگ سوم، 1381.
** لە ڕوانگەی نووسەرەوە پرسی كوردبوون بەرفراوانترە لە شۆناس و ناسیۆناڵیزمی كورد و ڕوانینی گشتی بۆ ئەم چەمكانە، بەڵكوو مەبەست لە كوردبوون بە مانا ئۆنتۆلۆژیك و بگرە ئیپیستمۆلۆژیكیەكەیدا مەبەستە نەك ئەو ڕوانینە كە شوناس و ناسیۆنالیزمی كورد باری ئەم چەمكەی دەكات.

PM:07:29:11/11/2017




ئه‌م بابه‌ته 59 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌