ژنانی كورد لە گۆڕەپانی شۆڕشدا

شاهۆ مەحموودی

لەم یادداشتەدا تێدەكۆشم ئاماژەیەك بكەم بە چۆنیەتیی بەشداریی سیاسیی ژنان و هەروەها ئەو جیاوازیە فیكری و كردارییانەی ژنانی كوردستان لەگوڕەپانی شۆڕش و خۆڕاگری لە ڕووبەری سیاسیی ئێراندا هەیانە.

تایبەتمەندیەكان:
هاتنە دەرەوەی ژنان لە ماڵەكان واتە بەشداریی سیاسی ژن چ لە ستەیجی سیاسەت و چ لە گۆڕەپانی شۆڕش و خۆڕاگریدا، بەرهەم و دەرئەنجامی یەكەم، كاریگەریە كۆن و بەردەوامەكانی مێژوو دووهەم، دۆخی  سیاسی، كولتووری و ڕەگەزی و... زاڵ و حاكم لە كات و سەردەمە جیاوازەكانی ئێران و هەروەها كوردستاندا. لە مێژساڵە ژنانی لە ئێراندا هاتووچۆی وڵاتانی دەرەوەیان كردووە و تاڕادەیەكیش ڕۆڵیان لە ئیدارەی حكوومەت و دەسەڵاتددا هەبووە بۆنموونە لە سەردەمی حكوومەتی ساسانیەكان كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ  1400 ساڵ لەمەو پێش "بووراندوخت" زیاتر لە 10 وڵاتی جیهان گەڕاوە، بەڵام ئەستەمە لە كوردستاندا نموونەی وا بدۆزینەوە و نموونەی كەسی لەم جۆرەمان ئەگەر نەڵێین نەمانبووە لانیكەم كەسی وا زۆر كەمە. بەم پێیە، "شۆڕشگێڕ بوون و بیرۆكە و هەڵسووكەتوتی مۆدێڕن و ئەوڕۆیی"، هەستی شۆڕشگێڕانە، خۆڕاگری و هەستانەوە لەناو ژنانی كورد و ژنانباقیی ناوچەكانی ئێراندا بەتەواوەتیی لەیەكتر جیاواز بووە و هەنووكەش ئەو جیاوازییە هەر بەرچاو و زەقە. لێرەوە، بەشداریی سیاسی و نیزامیی ژنان لە كوردستان، لەباری فۆرم، ئایدیا و بۆچوونەوە لە بارودۆخی زاڵی كۆمەڵگادا زۆر جیاوازتر لە باقی شوێنەكانی دیكەی ئێران.
مێژووی بەشداریی سیاسیی ژنان لە چەند دەیەی ڕابردوو لە ئێراندا
ئەو جۆرەی لە كتێبە مێژووییەكاندا باس كراوە كۆمەڵێك هۆكاری وەك دەستێوەردانی كۆلۆنیالیستیی وڵاتانی ئەمپریالیست، ڕۆڵی سەرمایەداران لە بەڕێوەبردن و ئیدارەی حكوومەت، حاكمیەتێكی دیكتاتۆر، تاڵانكاری و دزی و گرنگتر لەهەموو ئەمانە تێڕوانینی ئایینی و سوننەتیی كاربەدەستان و تاكە ئاساییەكانی ناو كۆمەڵگا، پەرەپێدانی لۆژیكی حڵاڵ و حەرام و... دەست دەدەنە دەستی یەك بۆ ئەوەی ژنانی چینی هەژار و مامناوەند و تەنانەت ژمارەیەكی زۆر بەرچاو لە ژنانی مورەفە و خۆش بژێو، جگە لە ڕۆشتن بۆ پارك و باخ و ئاڵتوون فرۆشیەكان و لە كۆتاییدا سەفەرێكی چەندڕۆژە هیچجۆرە مافی هەڵبژاردنی ژیانێكی دیكەیان نەبێت، تەنانەت هیچجۆرە ناوەند و تەنانەت قوتابخانەیەكیان بۆ فێركردن و بارهێنان لەبەردەستدا نەبێت و بۆ ڕۆشتنە دەرەوەیان لە ماڵ تەتانەت بۆ كڕینی كەلوپەلی ڕۆژانە بەتووندی ڕێگریان لێ دەكرێت. كەواتە، بەبێ ئەوەی كە بڕۆمە ناو شیكردنەوەی زیاتر و هەروەها مێژوویتری ئەم باسەوە پێویستە ئاماژە بە چەند خاڵی گرینگ لە مێژووی ژنانی ئێران بێجگە لە كوردستان بكەم.
ساڵی 1214ی هەتاوی لەلایەن چەند ئامریكایەوە قوتابخانەی تێكڵاوی كوڕانە و كچانە لە شاری ورمێ دادەنرێت، ئەمە دەبێتە یەكەم دەرفەت بۆ ئەو ژنانەی كە بنەماڵەكانیان ئیزنی ڕۆشتن بۆ وەها شوێنێكیان پێ دەدەن و ئەم ڕچەشكێنیە وەكوو هەموو حاڵەتەكانی دیكە دەبێتە دەسپێك و سەرەتایەك بۆ داهاتوو و ئەمە لە ساڵەكانی دواتردا بەشێوەی جۆراوجۆر لە شارەكانی دیكەی ئێران پەرە دەستێنێت و دەرفەتێك دەڕەخسێنێت كە لانیكەم ژمارەیەكی كەمی ژنان بتوانن بەشداری خوێندن و زانست بن بەڵام سوننەت و ئایین لەم پێوەندەدا زقتر و دەبێتە بەربەست و لەمپەر لەبەرامبەریدا. بۆ نموونە لە زۆربەی شارەكاندا لەلایەن پێشنوێژەكانەوە بڕیار دەدرێت كە ئەو ژنانەی ژنانی موسڵمانن بۆیان نییە ئامشۆی قوتابخانەكان بكەن. لە ساڵەكانی 1284 تا 1290 بە لەبەرچاو گرتنی ئەو تێڕوانینە دوگم و ئایینییە بۆ ژنانی كۆمەڵگای ئێران و تەنانەت كوردستانیش، (كێشەی ئابووری و دەخاڵەتی ئەمپریالیزم و بشێویی نێوان هێزەكانی ستارخان و حكوومەتی ئەوكات) بشێوی و بەریەككەوتن لە نێوان خەڵك و حكوومەتدا ڕوو دەدات و لە ئەنجامی ئەو تێكهەڵچوونە پەرتەوازانەدا 20 ژنی گیانبەختكردوو بە جل و بەرگی پیاوانەوە لە نێوان تەرمەكاندا دەدۆزرێنەوە. دەتوانین بڵێن ئەمە لە سەدەی ڕابردوودا ستارتی هاتنی ژن بەشێوەی پەرتەوازە و نا فەرمی بۆ ڕێزەكانی خەبات دژ بە هەر چەشنە دیكتاتۆریەتێك بووە. لە ساڵی 1284ەوە بەملاوە لانیكەم ژمارەیەك بنكە و كۆبوونەوەی تایبەت بە ژنان بە تایبەتی لە تاران و شیراز و... بەڕێوە دەچن و دەستبەكار دەبن و دەسپێشخەرانی ئەم شەپۆلەش ئەو ژنانە بوون كە لە چینی هەرە دەوڵەمەندی ئەوكاتەوە هاتبوون و لە تەمەنی كەمتر لە 18 ساڵەوە بەرەو فەڕانسە و بریتانیا لەلایەن بنەماڵەكانیانەوە نێردرابوون. دەرچووی ئاكادێمیاكان بوون، شانۆ، پزیشكی، ئەندازیاری و ... خوێندبوو. ئەم ژنە پێشكەوتوانە تێدەكۆشان ورەبەخش و ڕێنوێنی ژنانی دیكە بن، باوڕمەندیان بكەن بەوەی كە تەنها بوونیان لە ماڵەكاندا و چالاكی لە ئاشپزخانەكان كاری ژن نیە و لە ئاكامدا  ژنانی كۆمەڵگا بەرەو وەدەست هێنانی مافەكانیان هان بدەن. هاوكات بەرە بەرە ڕێژەی دانانی قوتابخانەكان گەشە دەستێنێت، ئەم شەپۆلە ئارامە درێژە دەكێشێت و بەردەوام دەبێت تا دەگاتە ساڵەكانی  1320 تا 1331 ڕەزا شا. شای ئەوكاتی ئێران هەوڵ دەدات ژمارەیەك بنكە و ئەنجومەنی تایبەت بە مافەكانی ژنان لە ژێر چاوەدێری حكوومەتدا دابننێت هەرچەندە ژنانی چالاكی ناو ئەو ئەنجومەنانە ڕەوت و ئاراستەی چالاكیەكانیان بۆ دەستەبەركردنی مافەكانیان گرێدراوی داخوازیە بورژواییەكانی ئەو سەردەم بوو بەڵام گرنگ پێكهاتنی ئەو بنكانەیە. دوای ئەو ساڵانە یەكەمین زانكۆی تێكڵاوی ژن و پیاو لە ئێران دادەمەزرێت. بەدوای جەنگی جیهانیی دووهەم و دوورخستنەوەی ڕەزاشا بۆ دوورگەی موریس، كودتای 28ی گەلاوێژ و لە هەموو شتێك گرینگتر بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتە لەلایەن شای كەم تەمەن و كەم ئەزموونی ئێران و بە دوای ئەمەدا بۆشایەكی سیاسیی بەربڵاو لە سەرتاسەری ئێراندا زاڵ و حاكم دەبێت و دەرەنجامی ئەم بۆشایەش دووپات بوونەوەی ئەو چالاكیە سیاسی و ئازادیخوازانە و شۆڕشگێڕانەیەی لێدەكەوێتەوە كە دەبێتەی مەتریال و مەلاتی گەشەپێدانی بەشداریی سیاسیی و چالاكیی ژنان لە پێكهاتە سیاسیەكاندا و چالاكیی ژنان لە سەرجەم بوارەكانی مافی ژناندا. بەم پێیە، شكستەكانی پێشووی ژنان دەبێتە ئەزموونێك كە سەرنموونەكانیان و مەكتەبەكانیان بگۆڕن، چی دیكە پشت بەو ژنانەی كە لە وڵاتانی ئوروپاییدا خوێندبوویان نەبەستن و ڕوو لە ڕێكخراوە و سازمان و حیزبە چەپ و سوسیالیستەكان بكەن. لە ساڵەكانی 1355 تا ساڵی 57ی هەتاوی كە شای ئێران لەنێوان گیوتینی ناڕەزایەتیی خەڵك و گوشاری شۆڕشگێراندا بوو بەناچار وڵاتی بەجێهێشت و شۆڕشی گەلانی ئێران لە 57ی هەتاویدا ڕوویدا و دواتر حزبی كۆماری ئیسلامی دەسەڵاتی سەرتاسەریی ئێرانی گرتەدەست.
شەپۆلی نوێی شۆڕشگێڕان
بەدوای شۆڕشی گەلانی ئێران و هاتنە سەركاری كۆماری ئیسلامی و ئاشكرابوونی بنەما ئایدیۆلۆژیكەكانی، دەسبەجێ خەبات دژ بەم حكوومەتە نوێیە دەستی پێكرد، بەڵام ئەم دۆخە لە ئێران و كوردستاندا جیاوازە و تاكوو ئێستا هەوڵی ژنانی چالاكی ئەو بوارە لە ئێراندا بۆ مسوەگەر كردنی كۆمەڵێك ماف دەدا بەمانا گشتییەكەی واتە تێدەكۆشان ژنان لە ماڵ بێنە دەرەوە و خەبات بكەن بۆ وەدیهانیی خواستە سەركوتكراوەكانیان، تێدەكۆشان خەڵك بەو قەناعەتە بگەن كە ژنانیش بچنە قتابخانە و زانكۆكانەوە. بەگشتی بۆ بەشێكی بەرچاوی چالاكانی ژنان سەرچاوەی خەبات ئەورووپا بوو بەڵام دۆخەكە، جۆڕی شۆڕش خەباتەكە لە كوردستان بە شێوازێكی دیكە بوو و بەتەواوەتی لەگەڵ ناوچەكانی دیكەی ئێراندا جیاوازیی بنەڕەتی هەبوو. بڕیاری خەڵی كورد بەرانبەر حكوومەتی كۆماری ئیسلامی بڕیاری شۆڕش و قەبووڵ نەكردنی ئەو حكوومەتە بوو بۆیە لە ساتی یەكەمەوە خەڵكی كوردستان دژ بە كۆماری ئیسلامی دەوستنەوە.
خەباتی ڕێكخراوەیی و چەكداریی ژنان لە كوردستان
لە مێژە ژنانی كورد بە شێوەگەلی جۆراوجۆر بەشداریان كردووە لە شۆڕشەكانی كوردستاندا و بۆخۆیان خاوەنی ئایدیای سیاسی بوون و تەنانەت ژنی مێژوو نووسیشمان هەبووە، بەڵام ئەو كەرەستانەی كەوا لەبەردەستی ژنانی ناوچەكانی دەرەوەی كوردستان ئێران واتە ئەو ژنانەی دانیشتووی شارە گەورەكانی ئێران بوون لە بەردەستی ژنانی كورددا نەبووە. لەسەدەی ڕابردوودا تەنانەت لە دەسپێكی شەڕی كوردستان و حكوومەتی كۆماری ئیسلامیدا كاتی شەڕ و پێكدادانی حكوومەت و حزبەكان، ژنان لەڕیگەی هاوكاری و كاری پزیشكی، پەروەردە و ڕاهێنان، وتار و... لە ئاستی توانای خۆیاندا لەو شۆڕشەدا بەشدارییان كردووە تەنانەت وەكوو پێشمەرگە و وەكوو ڕۆشتن بۆ بەرەكانی شەڕ لە سەردەمی كوورەی گەرمی خەباتی چەكداری لە كوردستاندا.
دۆخی كۆمەڵگای كوردستان لە پێوەند لەگەڵ كۆمەڵگای ئێراندا گەلێك جیاوازە  و كۆمەڵگای ئێران یان باشترە بڵێین خەڵكی شیراز و ئێسفەهان و تاران كێشەیەكیان بە ناوی كێشەی نەتەوەیی و كێشەی ئایینی نییە و لەمێژە ئەون ئەو كێشەیان چارەسەر كردووە و تێیان پەڕاندووە. لە كوردستاندا و بۆ كورد پرسی نەتەوەیی لەگرینگترین پرسەكانە و سەرەڕای جیاوازی و ململانێ و كێشە هەموو تاكێكی ناو كۆمەڵگایەك و بوونی جیاوازییەكان بە ژن و پیاوەوە كە لەگەڵ حكوومەتدا هەیانە، كێشەی زوڵم و ستەم جنسیەتی، سوننەت و ئایین و... لە كوردستان بوونی هەیە. ئەو خاڵەی كە لێرەدا پێویستە ئاماژەی پێبكەین ئەوەیە كە ئەو ژنانەی هاتووچۆی ئەورووپایان كردبوو و لەوێ خوێندبوویان و ئاشنایانی كردبوو لەگەڵ گرفت و كێشەكانیان، لەناو ئێراندا بەتەواوەتی جیاوازبوو لە كێشە و پرسی بنەمایی ژنانی كوردستان بەڵام نابێ ئەوەش لە یادبكەین كە بەشی زۆری خواستی ژنانی كورد لە كوردستانی ئێران هاوبەشە لەگەڵ خواستی باقیی ژنانی ناو ئێران و خاڵی هاوبەشیان زۆرە. بەشێكی هەرە زۆری خرۆشانی هەستی شۆڕش لە ژناندا دەرئەنجامی ئەو بارودۆخە بوو وا لە كوردستاندا هاتبووە ئاراوە، بۆیە هەست بە پێویستیی بوون ژن لە جەرگەی خەباتدا كرا و ژنانیش ئەم ئاماژەیان بە باشی وەرگرت و دەوری ڕاستەقینە و شیاوی خۆیان تێدا گێڕا. دیارە لەم ساڵانە دوور و درێژەدا ژنان تەنانەت بە جل و بەرگی پیاوانەوە لە شەڕەكانی كورد دژ بە زاڵماندا بەشدار بوون بەڵام دۆخی زاڵ پێویستی بە ووشیاركردنەوەی خەڵك و هاتنی تەواوەتیی ژنان بوو بۆ جەرگەی شۆڕش و لێرەوەكۆمەڵە و حیزب و ڕێكخراوەكانی دیكەش  لەو كاتەدا بە چاپ كردنی كتێب، بە دانانی گرووپی سروود، پێكهێنانی تیمی خوێندنەوە و... تا ئاستێكی بەرز لەسەر خەڵكی كوردستان كاریگەری پۆزێتیڤی دانا و لە ڕۆژی مێژوویی خۆیدا پێویستییەكەی سەریهەڵدا. رۆژی 10 ی خەزەڵوەری 1361ی هەتاوی، یەكەم دەستەی ژنانی پێشمەرگەی كۆمەڵە لە ئاوایی (ئاجیكەند) بەشێوەی ڕەسمی پەیوەست دەبن بە ڕیزەكانی هێزی پێشمەرگەی كۆمەڵەوە. پەیوەستبوونی ڕەسمیی ژنانی كۆمەڵە وەك پێشمەرگە و وەك هێزێكی ئەكتیڤ، خاڵێكی وەرچەرخانی گەورەیە لە مێژووی خەباتی گەلی كورد لە كوردستان بەگشتی و كوردستانی رۆژهەڵات بە تایبەتی. لە دوای چەكداربوونی ژنان لە كۆمەڵەدا چەكداركردنی ژن لە حزبەكانی دیكەی كوردستانی ڕۆژهەڵات و باقیی پارچەكانی دیكەی كوردستاندا بووبە پێویستییەكی سەردەم. 


PM:07:24:11/11/2017




ئه‌م بابه‌ته 60 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌