چەمكە گرنگەكان لە خوێندنەوە سینەماییەكاندا

جەمشید بەهرامی

بەو پێیەی كە خوێندنەوە سینەماییەكان زانستێكی بەربڵاوە و بەشگەلێكی تایبەت لەخۆدەگرێت؛ پێویستی بە تەرخانكردنی هێزێكی زۆریش هەیە. شێوازە سینەماییە جۆراوجۆرەكان ڕا و بۆچوونەكانی ئەو تیۆریسیەنانەی كە لە پانتایی سینەمادا نووسیویانە؛ پرسە تەكنیكییەكان، بوارە پێوەندیدارەكان بە سینەماوە، هەموو ئەمانە پانتاییگەلێكی جۆراوجۆرن كە درەفەت بۆ كۆكردنەوەی هەموویان لە یەك جێگادا و لە یەك بابەتدا ئەگەر كارێكی نەگونجاو نەبێت، لانیكەم زۆر زەحمەتە.
یەكێك لە باشترین نموونەكان كە لە پانتایی خوێندنەوە سینەماییەكاندا دەكرێت ئاوڕی لێبدرێتەوە، كتێبێكە لەژێر سەردێڕی (چەمكە كلیلییەكان لە خوێندنەوە سینەماییەكاندا/Key Concepts In Cinema Studies) لە نووسینی سووزان هیوارد (Susan Hayward) وانەبێژی زانكۆی بیرمینگام. هیوارد پێش لەم كتێبە، كتێبێكی دەربارەی سینەمای نەتەویی فەڕانسە نووسیوە و هەروەها لە نووسینی كتێبی سینەمای فەڕانسە، لە دەقەكان و ناوەرۆكەكاندا هاوكاری كردووە. بێگومان زۆرێك لە باسەكانی كتێبی "چەمكە كلیلییەكان لە خوێندنەوە سینەماییەكاندا" پێشتر لە پانتایی نووسیندا نەدراوەتەوەبەر باس و لێكۆڵینەوە.
ئاڵمان/ سینەمای نوێی ئاڵمان
(Germany/ New German Cinema)
بزووتنەوەیەك كە لە سەرەتای دەیەی هەفتاد بە شێوەیەكی كاریگەر سەریهەڵدا، هەرچەند بۆ گەیشتن بە سەرچاوەی ئەم بزووتنەوەیە دەبێت بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاكانی دەیەی شەست، واتە سەردەمێك كە بیست و شەش فیلمسازی لاو لەژێر كاریگەریی شەپۆلی نوێی فەڕانسە لە ساڵی ١٩٦٢دا ڕاگەیاندنی "ئۆبێرهاوزێن"یان واژۆ كرد. یەكێك لە بڕگەكانی ئەم ڕاگەیاندنە بریتی بوو لە سوێندخواردن لە بەرامبەر پیشەی سینەمای فەرمیدا (Papas Kino : سینەمای باوك) و سەرهەڵدانی سینەمایەكی نوێ كە دەبێتە سینەمایەكی جیهانی. 
بەشێك لەم فیلمسازانە، دوای چەندین ساڵ بەسەر درووستكردنی كورتە فیلم و چەند فیلمێكی درێژ، لە باروودخێكی نالەبار و بەرگری لە بەرامبەر پیشەی سینەمای فەرمیدا، لە ساڵی ١٩٧١دا بڕیاریاندا خۆیان بڵاوكردنەوە و فرۆشتنی جیهانیی فیلمەكانیان لە ئەستۆ بگرن. ئەوان "دەزگاكانی بڵاوكردنەوەی سینەمای دانەر (موئەلیف)"یان دامەزراند و بەتایبەت لە فرۆشتنی فیلمەكانیان لە دەرەوەی ئاڵمانی رۆژئاوادا سەركەوتوو بوون، بەڵام لە سەرەتادا لە ناوخۆی وڵاتدا ئەوەندە سەركەوتوو نەبوون.
زۆربەی بەرهەمەكانی فیلمسازانی ئەو سەردەمە لە ڕوانگەی سیاسی و كۆمەڵایەتییەوە بزوێنەرن، و بەتایبەتی پێداچوونەوە بەسەر داهاتووی نزیك و ئەو سەردەمەی وڵاتانی ئاڵمانی‌زماندا دەكەن و بەم مانایە بە تەواوەتی لەژێر كاریگەریی بەرهەمەكانی "ژان لۆك گۆدار"دان.
بەشێك لە سینەمای نوێی ئاڵمان و گرووپێكی گرنگ لە دەرهێنەرەكانی ژن بوون كە كتێبەكانی مێژووی سینەما بەگشتی جگە لە چەند بەرهەمێك نەبێت ئاوڕی لێنەدابوونەوە.
دەرهێنەرە ژنەكان هەر وەك دەرهێنەرە پیاوەكانی هاوكاریان لە دەیەی شەستدا بەشێك لە نەوەی نوێی فیلمسازان بوون، زۆربەیان لە دوای شەڕی دووهەمی جیهانی لە دایك ببوون، ئەگەر فیلمسازە پیاوەكان، كێشەگەلێكیان لەگەڵ دەسەڵاتی حاكمدا هەبوو، بەڵام لانیكەم زۆرێك لە دەرگاكان كە ژنان لە پشتییەوە مابوونەوە بەڕووی پیاواندا دانەخرابوو. لە دەیەی شەستدا رۆشتن بۆ قوتابخانە سینەماییەكان بۆ ژنان زەحمەت بوو و ئەگەریش بەشداری قوتابخانەكان بوایەن، لەڕێگای پەروەردەی تەكنیكییەوە زانستێكی كەمیان لە بواری سینەمادا وەدەست دەخست.
بەگشتی لێهاتوویی ژنانی سینەماكار لە دەیەی هەفتاددا دەستی پێكرد و ئەمە مێژوویەكی زۆر گرنگە، چونكوو سەرهەڵدانی شەپۆلی فیلمسازانی ژن بەرامبەر بوو لەگەڵ بزووتنەوەی فیمینستی لە ئاڵمان و شوێنەكانی دیكەی جیهاندا.
فیلمەكانی دەیەی هەفتاد ئاوڕیان لە كێشەكانی ژیانی ڕاستەقینەی ژنان دەدایەوە، وەك لەباربردنی منداڵ (كە لە ئاڵمانی ڕۆژئاوادا یاساخ بوو)، تووندوتیژیی بنەماڵەیی، باروودۆخی كار و دەرفەتی ئاڵووگۆڕی كۆمەڵایەتی.
لە دەیەی هەشتاددا، هۆگرایەتییەك بەرەو دۆزینەوەی ئەم پرسە پێكهات كە ئایا جوانیناسیی ژنانە و شێوازێكی جیاواز و تەنانەت ڕووخێنەری بۆ ڕوانین بۆ جیهان هەیە، بەهەرحاڵ لە دەیەی هەشتای زایینیەوە ئاڵمانی ڕۆژئاوا شانازیی بە فیلمسازە ژنەكانەوە دەكرد، ئاوەها كە "جولیا نایت" دەڵێت "ئاڵمان شانازیی بە سینەمای سەركەوتووی ژنان و فەرهەنگی بەتینی فیلمی فیمینیستی لە وێنەی بەشێك لە سینەمای نوێ، دەكرد".
ئوستوورە (Myth)
لە نیشانەناسیدا، ئوستوورە چەمكێكی بنەڕەتییە بۆ ئاماژە بە شێوەیەك، كە تیایدا ڕاستەقینە خۆی پیشاندەداتەوە. ڕۆلان بارت (Roland Barthes) گرنگترین فەیلەسووفێك كە پێوەندیی بەم چەمكەوە هەیە، بنەماكانی ئەم چەمكەی لە كتێبەكەیدا (ئوستوورەكان/١٩٥٧) باس كردووە. بارت لە كتێبەكەیدا بە ئاوڕدانەوە لەمەی كە چۆن ئوستوورە لە بەرهەمهێنانی واتادا كاركردی دەبێت، دەست دەداتە لێكدانەوەگەلێكی دیاریكراو بۆ كولتووری گشتی/جەماوەری (Popular culture) و شیدەكاتەوە كە چۆن ئەم بنەما كولتوورییانە، واتا دەخولقێنن. بنەما كولتوورییەكان كاركردێكی ئوستوورەییان هەیە كە لەگەڵ ئەوانەدا لە كولتووری خۆمان تێدەگەین.
ئوستوورە گەڕانە لەنێو راستەقینەدا و چەمكێكە كە بەر لە هەر شتێك ئاماژە بە رەوتێكە كە تیایدا هەر كۆمەڵگایەك مێژوو و كولتوورەكەی شیدەكاتەوە. ئوستوورەكان بەشێك لە ژیانی ڕۆژانەن و لە ڕەوتی تێپەڕبوونی كاتدا دەگۆڕدرێن. مێژوو و كولتوور ئاماژە بە ئوستوورەكان دەكەن، بەڵام بە هەمان ڕادەش لە ئوستوورەكان لە وێنەی ڕێگایەك كەڵك وەردەگرن كە لەگەڵیدا مێژوو و كولتوور هەر وەك پرۆسەیەكی ئاسایی شیدەكرێنەوە. كەوایە ئوستوورە، بەشێكە لە پرۆسەیەكی ئایدیۆلۆژیكیی بەئاساییكراو. 
كلاود لێڤی-ستراوس (Claude Lévi-Strauss) پێكهاتەخواز و مرۆڤناس، پێیوایە كە "لە دڵی هەر ئوستوورەیەكی زیندوودا، مەتەڵ و نهێنی یان نایەكانگیرییەك هەیە،  سەرچاوەی ئەنگێزەی درووستكردنی ئوستوورە دەگەڕێتەوە بۆ حەزێك بۆ وەڵامدانەوە بەو مەتەڵە یان بۆ دۆزینەوەی ئەو نهێنییە". دەكرێت بزانین كە چۆن ئەم چەمكی ئوستوورەیە لە دڵی پلانی بەڵگەكانی نەزم/ بێ‌نەزمی و بەكارهێنانەی نەزمدا هەیە.
ڕەوتی سەرەكی سینەما بەردەوام لە دووی دۆزینەوەی نهێنی یان وەڵامدانەوە بە مەتەڵێكی تایبەتە. سەبارەت بە فیلم لە وێنەی پێكهاتێكی كولتووریی، بارت پێیوایە كە فیلم سیستەمێكی نیشانەیە كە لە بنەڕەتدا كاركردەكەی هەر وەك ئوستوورە وایە؛ ئوستوورەیەك كە ئاماژەی تەواو هەستیار بۆ دنیای واقیعی لە دەست دەدات و بە هەمان ئەندازەش ڕەوتی سەرەكیی سینەما و هۆگرایەتییەكەی بۆ "ڕاستەقینە-كاریگەری" دەگەڕێتەوە. ئەم ڕەوتە بۆ شاردنەوەی ئەم حەقیقەتە (كە ئەوەی لە فیلمدا پیشان دەدرێت خولقاندنی وەهم و خەیاڵە) هەوڵێكی زۆر دەدات.
زاڵبوون (هێژێمۆنی/Hegemony)
چەمكێك كە ئانتۆنی گرامێشی بیرمەندی سیاسیی خەلكی ئیتالیا، لە وەسفی وەدەست خستنی ڕای ئەرێنی بۆ قبووڵی پێوەندی چێنایەتی نابەرانبەر بەكاری هێنا. ئەمە دەستەواژەیەكی كورتترە و زۆرتر بەجێی "ئایدیۆلۆژیای زاڵ" كەڵكی لێوەردەگیردرێت، كە لە ڕۆژئاوادا و بۆ پێكهاتەی چینایەتیی سپی‌پێست، چینی مام‌ناوەندی و ڕەگەزی نێر بەكاردەبرێت، واتە ئەو گرووپە كۆمەڵایەتی-ئابووریە تایبەتە كە سیاسەتی خۆی لە ئاوەها ڕێگایەكەوە بەسەر گرووپەكانی ژێردەستیدا دەسەپێنێت كە لە ڕوانگەی ئەوانەوە بەرژەوەندی لە هاوڕێیەتی لەگەڵ ئەو پێكهاتەدایە. سەرۆكی گرووپە زاڵەكان چەمكی "ناوەند" بەو هۆیە درووست دەكەن كە دەسەلاتی ئەو ناوەندانە لە ئەستۆی خۆیاندایە، نەك بەس لە ڕوانگەی هێزەوە و پیشاندانی ئەمەی كە ئەوان لە وێنەی سەرۆكەكان بوونیان هەیە، بەڵكوو لەو ڕوانگەیەوە كە هەر نوێنەرانی ئەم ناوەندانەن حوكمڕانیی كۆمەڵگای ئێمەیان لە ئەستۆیە. لەم ڕووەوە دەستەواژەگەلێك كە حەز و داخوازیی هەر كۆمەڵگایەكە وەك "دەسەڵاتی ئێمە، ئابووریی ئێمە، سیستەمی پەروەردەی ئێمە" بەكاردەهێنن. كە وایە ئەوانەی كە ژێردەستەن لەژێر زەختدا نین، بەڵكوو هاودەنگی و هاوڕێیەتییان لە قبووڵكردنی ئەم ژێردەستەبوونە پێوەندی بە حەزی پێوەندیدار بوون بە سیستەمێكی كۆمەڵایەتی، سیاسی و كولتووری بە یەك نەتەوە و هەستی "بەنەتەوەبوون"ـەوە هەیە.
بە لەبەرچاوگرتنی ڕوانگەی زۆرینەوە، كاركردەكانی ڕەوتی سەرەكی و سینەمای زاڵ، لە تێفكرینەوە بۆ پێوەرەكانی زاڵبووندایە (بنەماڵە، هاندانی كۆمەڵایەتی و هتد) و هەر لەو زاڵبوونەدا پێناسە دەكرێنەوە. سینەما لە ئاوڕدانەوەی ڕوون و ئاشكرای بۆ حەزە چینایەتیەكانی گرووپێكی زاڵ، بە شێوەی "سروشتی" ڕووبەڕوو دەبێتەوە و هەر بۆیە بەبێ هیچ چەشنە گومانێك و خوازراو ئەو حەزانە پیشان دەدات.
ئێكسپێرسیۆنیزمی ئاڵمان
(German Expressionism)
بزووتنەوەی سینەمایی (نێوان ساڵەكانی ١٩١٩ تاكوو ١٩٣٢) و دواتریش بزووتنەوەیەكی هونەری مودێرن، كە ئامانجی گواستنەوەی هێزە زبرەكانی هەستە مرۆییەكان بوو. ئیدوارد مۆنش و ڤانگۆك  بە تابلۆگەلێكی ئاڵۆز و بە ڕەنگگەلێكی ڕووناكەوە لە پێشڕەوانی شایانی باسی ئەم بزووتنەوەیە بوون، ئێكسپێرسیۆنیزم كە بزووتنەوەیەكی دژەبوورژوازی بوو و بەرەنگاری تێگەیشتنی بوورژوازیی راستەقینە و هونەری باوی دەبوویەوە، لە ئەدەبیات، شانۆ، تەلارسازی (ئارشیتێكت) و هەروەها شێوەكاریی ئاڵمان و وڵاتانی دیكەی ئاڵمانی‌زماندا سەریهەڵدا. ئەم بزووتنەوەیە لە سینەمادا، جۆرێك فیلمی بە تەواو مانا خاوەن ستایلی خۆی پێكهێنا.
گۆشەنیگای لار و خواری كامێرا، دەبووە هۆی ئاڵۆزبوونی پەیكەر و فیگۆرەكان و دیمەنەكان. دیزاینی نامۆ و بەدوور لە هاوڕێژەیی و هەڵبژاردنی قاپ (فرێم) لە فیلمەكاندا نزیك دەبووەوە لە شێوازی گۆتیك، ڕووناكیش بە هەمان شێوە بەهۆی كەڵكوەرگرتن لە كۆنتراستی تیژ كە دەبووە هۆی خولقاندنی سێبەری دراماتیك، بە تەواو مانا خاوەن شێوازی تایبەت بوو. بابەتی سەرەكیی ئەم فیلم "سوڕیال و گۆتیك"ـانە سەبارەت بە كردەوە نائاساییەكان یان ڕاستەقینەكان (پیشاندانی جیهانی زەینیی كەسایەتییەك، زۆرجار شێت) بوو. فیلمێك كە ئەم بزووتنەوەیەی ڕێكخست نۆرینگەی دوكتۆر كالیگاری (١٩١٩) بەرهەمی "ڕۆبێرت وینە" خەڵكی نەمسا بوو. ئەم فیلمە چیرۆكی پزیشكێكی دەروونناسی شێت و ناجنس و خراپە كە پێشانگایەكی كردوەتەوە و لە سكرتێرەكەی بۆ كوشتنی خەڵك كەڵك وەردەگرێت و لە ئاكامدا لە بەرامبەریدا بەربەرست درووست دەكەن. سەرەڕای ئەوەی كە ناوبانگی ئەم فیلمە بە هۆی پێناسەی ئێكسپرسیوۆنیستییە، بەڵام لە ڕوانگەی گێڕانەوەدا ئەم فیلمە بە ناوەڕۆكی مەرگ، بێ‌عەداڵەتی، بێ‌نەزمی‌یەوە ئەو ڕێگایەی درێژەدەدا كە ڕۆمانتیسیزمی ئاڵمانی درەنگ دەستی پێكردبووە.
ڕەخنەگرانی سەردەمە جیاوازەكان تێكۆشاون بۆ پرسە جۆراوجۆرەكانی نێو ئەم بزووتنەوە لێكدانەوە بكەن و لێیان بكۆڵنەوە. بەشێك لەو ڕەخنەگرانە ئەم بزووتنەوەیە بە نواندنەوەی زەینیەتی كۆمەڵگای ئاڵمانیی ئەو سەردەمە دەزانی كە لە لێواری شێتی و دڵەڕاوكێدا بوو و لە ئاكامدا ئامادەی قبووڵكردنی فاشیزم بوو. 
ئەگەر لە ڕووی واقیعییەوە چاوی لێبكەین دەبینین كە ئەم فیلمانە حەزی هەڵهاتن لە كاریگەرییە ترسناكەكانی قەیران و هەڵاوسانی ئابووریی ئەو سەردەمە پیشان دەدەن، ئەو فیلمانە میراتێكی بەرچاویان لە خۆیان بەجێهێشتووە، كە نەك بەس خودی فیلمەكان میراتێكی گرنگە بەڵكوو بەشێك لەو میراتە كاریگەرییەك بوو كە بەتایبەتی لە شێوازی فیلمسازیدا لەسەر سینەمای ترس و دڵەڕاوكێ بەجێیان هێشتووە، بۆ هالیوود ئەم كاریگەرییە تا ڕادەیەك زۆرتر بوو، چونكوو بەشێك لە دەرهێنەرە ئاڵمانییەكان، بۆ وێنە فریتز لانگ و مورنائوو (Friedrich Wilhelm "F.W." Murnau) بە تایبەتی لە كۆتاییەكانی دەیەی بیست و سەرەتاكانی دەیەی سی‌دا ڕۆشتن بۆ هالیوود.

تێبینی: ئەم بابەتە لەوەی كە لێرەدا لە بەردەستی خوێنەردایە درێژترە و ئەمە بەس بەشی یەكەمی بابەتەكە بوو، بە هۆی ئەوەی كە بابەتەكە لە درێژەدا زۆرتر تیۆریك دەبێتەوە لە بڵاوكردنەوەی درێژەی بابەتەكە و بەشەكانی دیكەی خۆ دەبوێرم.(وەرگێڕ)
سەرچاوە: مفاهیم كلیدی در مگالعات سینمایی، سوزان هیوارد، مترجمان: (فرزان سجودی، شاپور عڤیمی و...)، نڤریە و سینما، نشریه فارابی، پاییز ١٣٧٨، شمارە ٣٤

PM:03:49:11/09/2017




ئه‌م بابه‌ته 174 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌