پرسی ژینگە و كاریگەریەكانی (1)

وتووێژێك لەگەڵ دوكتور مەنسوور سۆهرابی"دوكتوڕای ئەگرۆ ئێكۆلۆژی" لە وڵاتی ئاڵمان 
بەشی یەكەم (١)
سازدان: سۆران ئازەربار

دوكتور مەنسوور سۆهرابی، ساڵی ١٩٧٤ لە شاری مەهاباد لە دایك بووە، دوكتوڕای ئەگرۆ ئێكۆلۆژی"Agroecology" وەرگرتووە، ماوەی ١٣ ساڵ لە زانستگای مەهاباد مامۆستا بووە و ئێستاش وەك  توێژەری پۆست دوكتۆرا لە زانستگای "سی ئەی یو"ی وڵاتی ئاڵمان لە شاری كیل كاردەكات.
پرسیار: سەرەتای پرسیارەكانم بەوە دەست پێدەكەم، ئەگەر دەكرێ بۆ كردنەوەی دەروازەی باسەكە پێناسەیەكمان لە ژینگە بۆ بكەن؟
وڵام: ژینگە ئەو بەشە لە سرووشتە كە ژیانی تێدایە، واتە بوونەوەرەكان دەتوانن تێیدا بژین. دەتوانین بڵێین ئەوەی كە پڕۆسەی ژیانی داگرتووە و تێیدا كردەوە هەیە "كردەوەیەكی دوولایەنە لەنێوان گیانلەبەرەكان و سرووشتدا". بەگشتی سێ جۆر ژینگەمان هەیە: "ژینگەی سرووشتی، ژینگەی دەستكرد و ژینگەی كۆمەڵایەتی. ژینگەی سرووشتی ئەم بەشە لە سرووشتە، واتە مەبەستم گۆی زەوییە كە مرۆڤ دروستینەكردووە و رۆڵێكی نەبووە لە دروستكردنیدا، بەڵام ژینگەی دەستكرد ئەم بەشە لە سروشتە كە مرۆڤ دروستیكردووە؛ وەكوو ژینگەی شار كە دەستكردی مرۆڤە. ژینگەی دەستكرد لە راستیدا بەرهەمی كولتوور و تێكنۆلۆژی ئەو كۆمەڵگایەیە، ئەگەر ژینگەی دەستكرد بكەین بە پێوانەیەك، دەتوانین روانگەی فیكری خەڵك بەپێی ئاستی ژینگەكەیان بناسین، واتە خاوێنبوون و جوانڕاگرتنی ژینگە دەتوانێت دەرخەری ئاستی خۆشەویستی خەڵك بۆ سڵامەت و ژیانیان بێت كە خۆی ئەمە دەریدەخات كە ئاستی فكریی خەڵك لە سەرێیە و زانیارییان لەمەڕ خۆیان و ژینگەی دەوروبەریان هەیە. ژینگەی كۆمەڵایەتی، ئەو بەشە لە ژینگەیە كە مرۆڤ تێیدا دەژی، لە بنەماڵەوە دەستپێدەكا، دراوسێكان، خەڵكی شار، دێهات، وڵات و بەگشتی مرۆڤ لەسەر گۆی زەوی و پەیوەندی كۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسی نێوانیان، ژینگەی كۆمەڵایەتی دروستدەكەن، واتە لەم بەشەدا ژینگە تیكەڵاوی ئابووری و سیاسەت دەبێت.
پرسیار: گرینگیی ژینگە بەگشتی بۆ مرۆڤ و مرۆڤایەتی لەچیدا دەبینن؟
وڵام: لە ساڵەكانی رابردوودا، مرۆڤ بە هۆی كەڵك‌وەرگرتنی خراپ و نا عاقڵانە لە ژینگە و ئەوەی كە بەپێی توانایی ئێكۆلۆژیكی سەرزەوی بەهرەبەرداریی لە ژینگە نەكردووە، باڵانسی ژینگەی لەناوبردووە كە لەناوبردنی ئەم باڵانسە بووەتە هۆی ئەوەی كە كێشە دروست بێت. سەیر ئەوەیە كە مرۆڤ خۆی گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی كە ئەو كردەوانەی كە لە ئاست ژینگە كردوویەتی و دەیكات دەرئەنجامێكی باشی نەبووە و خۆی و نەسڵی داهاتووشی تووشی كێشە كردووە.
پرسیار: كێشە سەرەكییەكانی ئەم سەردەمەی ژینگە لەچیدا دەبینن؟
وڵام: ئێستا مرۆڤ لەگەڵ كێشەی گۆڕانی ئێقلیم، زۆربوونی رووداوە سروشتییەكان، پیسبوونی هەوا، وشكبوونی چۆم و رووبار و تاڵاوەكان، پیسبوونی ئاو و خاك، كەمبوونەوەی سەرچاوەكانی ئاوی ژێر زەوی، لە ناوچوونی دارستانەكان و كۆمەڵێك شتی لەم بابەتە بەرەوڕوویە.
پرسیار: لەچەند دەیەی رابردووەدا بەهۆی گەرمبوونی زەوی، پرسی ژینگە گرینگییەكی زۆرتری بەخۆیەوە بینیوە، مەترسییەكانی ئەم كێشەیە چین؟
وڵام: ئێستا وەك ئاگادارین گۆی زەوی گەرمبووە و ئەم گەرمبوونەش بەرهەمی كردەوەی مرۆڤە. چل ساڵ لەمەوبەر، بیرمەندێكی ئەمریكایی بە ناوی " والەس برۆكێر" گەرمبوونی گۆی زەوی پێشبینی كردبوو بەڵام ئەوكات هیچ كەس ئەم قسەیەی بەلاوە گرینگ و سەرنجڕاكێش نەبوو. لەكۆتاییەكانی ساڵی ١٨٩٠ یا بەواتایەكی دیكە لە سەدەی نۆزدەهەم و دەستپێكی سەدەی بیستدا گۆی زەوی بەرەو گەرمبوون هاتووە تا ئێستا، بەشێوەیەك كە دەوترێ مامناوەندی دەمای زەوی یەك و نیو دەرەجە گەرمبووە، هەڵبەت ئەم گەرمبوونە لە ئاستی گۆی زەوی لەهەموو وڵاتەكاندا یەك نیە، لە وڵاتانی ئورووپایی دەوروبەری یەك دەرەجە و تۆزێك كەمترە بەڵام لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك "ئێران، ئێراق، سووریە و توركیە و ئەم وڵاتانە" دەوروبەری دوو دەرەجە گەرمبووە. ئەوەی لیرەدا جێی مەترسیە ئەوەیە، هەرچی دەمای زەوی گەمتر دەبێ چالاكیی میكڕۆبی لەخۆڵدا زیاتر دەبێ، خۆڵ سەرچاوەیەكی یەكجار زۆر گەورەی دیئۆكسیدی كەربۆنە و ئەو چالاكییە مێكڕۆبیانە لەوێدا دەبێتە هۆی ئەوەی كەربۆن بڵاوبێتەوە و ئاستی بە رێژەیەكی زۆر لە ئەتمۆسفێری زەویدا بەرزبێتەوە.
هەر لەسەرەتاكانی سەدەی بیستەمدا رێژەی دیئۆكسیدی كەربۆن یا "CO2 " نزیك 278 پی پی ئێم بوو لە ملیۆندا، لە سەدەی بیستەم گەیشتە تەقریبەن 300، لەكۆتاییەكانی سەدەی بیستەمدا بووبە نزیك 350 پی پی ئێم.
ئەمە خۆی دەبێتە هۆی ئەوەی رێژەی ئەو گازانەی كە ئێمە لە جەودا هەمانە و بە گازی گوڵخانەیی دەزانین خەستایی زیاتر بێت. خۆی گازی گوڵخانەیی شتێكی خراپ نییە، رەنگە ئەگەر گازی گوڵخانەیی نەبوایە ژیان لەسەر گۆی زەوی بەهۆی سەرماوە نەكرابایە، ئەو گازانە بوونەتە هۆی گەرمبوونی زەوی لە ئاستێكی گونجاودا بۆ ژیان.
ئەوەی جێگای مەترسییە ئەوەیە كە لەحاڵەتی سرووشتیی خۆی بچێتە دەرەوە و یەكجار زۆر بێت و گەرمایەكی زۆر دروستبكات كە ئەم گەرما زۆرە دەتوانێ چەند كاریگەری هەبێت، لەهەندێك شوێن وەك شانگهای، نیۆیۆرك و رۆتێردام، ئاستی ئاوی زەریاكان بەرزدەبێتەوە و رەنگە زۆر شار و دێهات و ئەوانە وەبن ئاو كەون، لە هەندێك شوێنیش لەوانەیە ویشكەساڵی بێتەپێش و زۆرێك لە وڵاتەكان ژیانیان تێدا نەكرێت. بەهۆی زۆربوونی ئاو و كەمبوونی ئاو دوو كێشەی زۆر گەورە روودەدا كە كێشەكە ئەوەیە، كۆچی ژینگەییمان دەبێت، هەم لەو شوێنانەی وا ئاو زۆردەبێت و هەم لەو شوێنانەی ئاو كەمدەبێت كە خۆی ئەوە كێشەیەكی گەورە دروستدەكات، لەو وڵاتانەی وا ویشكەساڵی دێتەپێش، لەوانەیە ویشكەساڵیەكە بمێنێتەوە و لەحاڵەتی سرووشتیی خۆی بچێتەدەرەوە، تووشی وێشكەساڵێكی هەتاهەتایی دەبێت و تازە ئەم وڵاتە ناتوانێ بۆ دواوەبگەڕێتەوە و بە یەكجاری ویشك دەبێت.
پرسیار: لەماوەی رابردوودا بەڵێننامەیەك لەنێوان 190 وڵاتی جیهاندا لەسەر ژینگە واژۆكرا بەناوی بەڵێننامەی پاریس، ئەم بەڵێننامەیە تا چەندە بەڕێوەدەچێت و دەتوانێ چارەسەریی ئەم كێشە جیهانییە بكات؟
وڵام: ئەو پەیمانەی كەوا لە پاریس لەنێوان وڵاتەكان واژۆكراوە هەڵبەت گارانتیی بەڕێوەچوونی نییە، دەتوانن بەڕێوەیبەرن، ئەگەر بیكەن وادیارە بۆ مرۆڤ باشترە بەڵام ئەوەی حەتمیە ئەوە نییە و ئێستاش كە لە ئەمریكا ترامپ بووەتە سەرۆك كۆمار و ترامپیش خۆی باوەڕێكی زۆری بەم كێشەیە نییە، خۆی ئەم پەیمانە و بەڕێوەچوونەكەی دەباتە ژێر پرسیارەوە. چین و ئەمریكا یەكەم و دووهەمن لە ئاستی بەرهەمهێنانی گازی گوڵخانەییدا، چین دەوروبەری 24 لە سەد و ئەمریكا 12 لە سەد، بۆیە كشانەوەی هەر كام لەو وڵاتانە لەم بەڵێننامەیە بەمانای هەڵوەشانەوەكەیەتی. ئەوەی جێگای مەترسییە تا ساڵی 2100 گۆی زەوی لەوانەیە 4 تا 5 لەسەد گەمتر بێت، ئەگەر وابێت لەوانەیە بەشێكی هەرەزۆری گۆی زەوی بۆ ژیان نەبێت و كێشەیەكی زۆر گەورە بۆ مرۆڤ دروستبێت.
مۆدێلەكان نیشان دەدەن كە ئەگەر تەنانەت هەموو وڵاتەكانیش بەڵێننامەی پاریس بەڕێوەبەرن هێشتا لەوانەیە 3 دەرەجە و نیو گۆی زەوی گەرمببێت "لەساڵی 1890 ەوە تا 2100". خۆی گەرمبوون كە كوتمان لەوانەیە لەزۆر وڵاتدا كێشەی وێشكەساڵی بەدواوەبێ، ژێرخانە كۆمەڵایەتی و سیاسیەكان تووشی كێشە دەبن، كاریگەرییەكی یەكجار زۆری لەسەر كشتووكاڵ و ئابووری دەبێ،  مرۆڤ لەو حاڵەتەدا شەڕانی و توندئاژۆتر دەبن و كاریگەری لەسەر رۆح و رەوانی ئینسان دادەنێت و لەوانەیە كێشەی كۆمەڵایەتی زۆری دیكەشی بەدواوەبێ.
پرسیار: پەیوەندیی ژینگە وەك بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی لەگەڵ باقی بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكاندا چییە؟ و چۆن دەتوانێ ئەم پەیوەندییە بەهێزتر بكرێت و پرسی ژینگە بكرێت بە داخوازیی هاوبەشی هەموو بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان؟ 
وڵام: ئەوڕۆ دەبیندرێ كە بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان یەكجار زۆربوون لە دونیادا "ئێن جی ئۆ"كان هەن، چالاكییەكی زۆر هەیە، حیزب، كەمپەین و بزووتنەوە گەلێكی زۆر هەیە، ئەگەر لە دەیەكانی رابردوودا دیسكۆرسی دژە سەرمایەداری و بەدیهێنانی دونیای كۆمۆنیسم و سۆسیالیزم باوبوو و ئاڵا سوورەكەی دەبووە هۆی ئەوەی كە بزوتنەوەی خوێندكاری و بزوتنەوەی كۆمەڵایەتی شۆڕشگەلێك بەرپابكەن، ئیستا لە سەدەی 21 دا پرسی ژینگە ئاڵاهەڵگری ئەم شتەیە یا بەواتایەكیتر ئاڵای سەوز توانیویەتی بزوتنەوە دروستبكات؛ زۆربەی هەرەزۆری بزوتنەوەكانی دونیا كە لە داهاتووشدا رووبدا بێگومان پەیوەندی بە ژینگەوە دەبێ و دەبیندرێت كە سەرچاوەی ژینگەییشیان هەیە، وەك پێشتر ئاماژەمپێكرد، قەیرانەكان لە داهاتوودا زیاتریش دەبێت و لەوانەیە كە شەڕی زۆر گەورەشی لێبكەوێتەوە. بۆیە پێموایە دەبێ پرسی ژینگە و داخوازییەكانی لەگەڵ سەرجەم پرسە كۆمەڵایەتییەكانیتر تێكەڵبكردرێت و لەگەڵ باقی بزوتنەوە كۆمەڵایەتییەكانی دیكەش هاوتەریب و هاوئاهەنگبن و لەسەر یەك كاریگەرییان هەبێت واتە هەر بزوتنەوەیەك ئەمڕۆ لە جیهاندا و بە كوردستانیشەوە هەبێت و پرسی ژینگەی لە بەرچاونەبێ بزوتنەوەیەكی ناتەواوە. بە بڕوای من دەبێ ئەم بزووتنەوانە یا تێكەڵاوی پرسی ژینگە بن یان خۆیان لەگەڵی هاوئاهەنگ بكەن، واتە دەبێ ئەو باوەڕەمان هەبێت كە كۆمەڵگا، خاك، نەتەوە و وڵات، هەموویان لە عەینییەتێكدا مانایان دەبێ كە پێی دەڵێن ژینگە و كاتێك كە سرووشت و ژینگەمان نەبێ هیچ لەوانە مانایەكیان نابێ. كەواتە دەبێ حیزبە سیاسییەكان ئەوە قبوڵبكەن كە ژینگە گرینگیەكی زۆر تایبەتی هەیە. لێرەوە، دەبێت ئەو پرسانە تێكەڵاوبكەین و لەگەڵ یەك و بە گرینگیەك كە هەیانە لە بەرچاویان بگرین و بەرنامە و مانیفیستمان بۆیان هەبێت.
پرسیار: هەر وەك لە پرسیارەكانی پێشووتریشدا ئاماژەم پێكرد پرسی ژینگە ئێستا بووەتە یەكێك لە كێشە گەورەكانی سەرمایەداریی جیهانی و وڵاتە پیشەسازیەكان، تا ئەو جێگایەی كە مەترسی كونبوونی لایەی ئۆزۆن هەیە؟ لەم سەردەمەدا رێگاچارە بۆ پێشگرتن بەم مەترسییە گەورەیە چییە؟ 
وڵام: هەر وەك پێشتر ئاماژەمان پێكرد پرسی ژینگە پرسێكی گرینگی ئەمڕۆی مرۆڤایەتییە، بەڵام دونیای سەرمایەداری بە ئامانجی بە دەستهێنانی پارە و بەرژەوەندیی مادی زیاتر زۆرترین كاریگەری خراپی لەسەر ژینگە بووە.
لە دونیای سەرمایەداریدا وەكوو چۆن دەزانین كە بەدەستهێنانی زیاترین قازانج ئامانجە و گرینترین بەهاكان لە كۆمەڵگای سەرمایەداریدا قازانجی زیاترە، بۆیە هەموو شتێك و لەوانە ژینگە دەبێتە قوربانیی سەرمایە، زۆرجار ئەو پڕۆژە و پلانانەش كە دەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە زۆربەی هەرەزۆریان ئیستانداردی ژینگەییان نییە. گرینگترین پرس ئەوەیە كە ئێمە "Earth Planning" واتە پلاندانی [بۆ] زەوی بپارێزین و بتوانین بەپێی توانایی ئێكۆلۆژیكی كاربكەین و دەبێ بەپێی لەبەرچاوگرتنی توانستە ئێكۆلۆژیەكانی هەر ناوچەیەك پلانی گەشە دابڕێژین؛ واتە گەشەیەك كە ئێمە پێیدەڵێن بەردەوام گەشەیەك كە لەباری ژینگەیی، كۆمەڵایەتی، ئابووری، وزە و فێركارییەوە گرینگی پێدرابێت و كێشە بۆ ژینگە دروست نەكات. بەم پێیە، دەبینن كە قەیرانی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری بەبێ لەبەرچاوگرتنی پرسی ژینگە توانیویەتی كێشەگەلێكی وەك مەترسیی كونبوونی لایەی ئۆزۆن، گەرمبوونی گۆی زەوی و ئەو گرفتانەی ئێستا دەیبینین تێیدا دروست بكات.


PM:06:01:02/05/2017




ئه‌م بابه‌ته 597 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌