نیۆڕیالیزمی سینەمایی و بزووتنەوەی رزگاریبەخشی ئیتالیا

ئاندرێ بازێن
و: جەمشید بەهرامی

ئاماژە:
بنەمای فیكری بزووتنەوەی نیۆڕیالیزم پشتبەستوو بە روانگەیەكی ئەخلاقی بوو، روانگەیەكی ئەخلاقی لە بەرامبەر راستەقینەكانی كۆمەڵگا و تەركیزكردن لەسەر ئاشناكردنی تاكەكانی كۆمەڵگا لەگەڵ راستەقینەی دەركی خۆیاندا. گرنگترین خاڵ لای فیلمسازانی ئەم بزووتنەوەیە بریتیبوو لە ئاوڕدانەوە لە ژیانی رۆژانەی ئەو خەڵكانەی كە لەژێر پۆستاڵی فاشیستی ئیتالیا و شەڕدا هەلاهەلا ببوو. بزووتنەوەیەكی سینەمایی كە دوای شەڕی دووهەمی جیهانی لە ئیتالیادا سەریهەڵدا و تا ناوەڕاستەكانی دەیەی پەنجای زایینی درێژەی هەبوو.
فیلمسازانی پێشڕەوی بزووتنەوەی "نیۆڕیالیزم"ی ئیتالیا لە هەوڵی ئەوەدابوون كە چ لە "گێڕانەوە" و چ لە "فۆرم"دا زۆر لە راستەقینە نزیك بنەوە. لە ناسراوترین فیلمسازانی ئەم بزووتنەوە دەتوانین ئاماژە بە رۆسۆلینی، ویتۆریۆ دێسیكا و لۆكینۆ ویسكۆنتی ئاماژە بكەین، و فیلمگەلێك وەك "رۆما، شاری ئاوەڵا"، "پاییزا"، "ئاڵمان ساڵی سیفر" و... نموونەگەلێك لەم بزووتنەوە سینەماییەن. 
بۆچوون و تێكۆشانە مۆڕاڵییەكانی فیلمسازانی بزووتنەوەی نیۆڕیالیزم بووە هۆی ئەوەی تاكوو لە ساڵەكانی دوای شەڕی دووهەمی جیهانی كە ئیتالیا بەرەوڕووی هەژاری، هەڵاوسانی ئابووری و بێكارییەكی گشتگیر ببووەوە، بە تەركیز لەسەر چینی چەوساوەی كۆمەڵگا، واتە كرێكاران، جووتیاران و هەروەها ئەو پارتیزانانەی كە بە درێژایی فاشیزمی تیتالیا لەگەڵ دەسەڵاتی مۆسۆلینی و داگیركەرانی ئاڵمانی نازی شەڕیان دەكرد، فیلمگەلێكی تایبەت درووست بكرێت.
ئەم بزووتنەوەیە وردە وردە بەرەو داكشان رۆشت و لە ناوەڕاستەكانی دەیەی پەنجای زایینیدا، هێدی هێدی بەرەو كۆتایی رۆشت، بەڵام كاریگەرییەكی بەربڵاوی لەسەر سینەمای جیهان دانا.
ئاندرێ بازێن بیرمەندی ناسراوی سینەما، لە بەرهەمە بەنرخەكەی واتە "سینەما چییە؟" ئاوڕی لە نیۆڕیالیزمی ئیتالیا داوەتەوە، ئەوەی كە لە درێژەدا دەیخوێننەوە بەشێكە لە بابەتێكی ئەو كە لە بەرگی دووهەمی كتێبەكەیدا چاپ و بڵاوكراوەتەوە.(وەرگێڕ)

فیلمی مێژوویی پاییزا(Paisà) بەرهەمی رۆسۆلینی لە جێی خۆیدا لەگەڵ زۆرێك لە شاكارە سینەماییە كلاسیكەكاندا هەڵسەنگێندراوە. "ژۆرژ سادۆل" فیلمی پاییزا لە ئاستی فیلمگەلێك وەك نۆسفۆراتۆ، نیلبوونگەكان دادەنێت. منیش بەتەواو مانا لەگەڵ ئەو پێدا هەڵگوتنەدام بەڵام تا ئەو رادەیەی كە هەڵسەنگاندنی پاییزا لەگەڵ ئیكسپێرسیۆنیزمی ئاڵمانیدا بەس پێوەندی بە ئاستبەرزیی ئەو فیلمەوە بێت نەك پێوەندی بە چییەتی دژواری تێگەیشتنی جوانیناسانە فیلمەكەوە. فیلمێكی دیكە كە پێموایە لەو ئاستەدایە كە لەگەڵ پاییزادا هەڵیسەنگێنین فیلمی "كەشتی جەنگی پۆتمكین" بەرهەمی "ئایزنشتاین"ـە كە لە ساڵی ١٩٢٥دا بەرهەمهاتووە، بەڵام دەزانین كە ریالیزمی پێوەندیدار بە فیلمەكانی ئەو سەردەمەی ئیتالیا زۆرتر لە بەرامبەر جوانیناسیی فیلمە ئەمریكاییەكان و تاڕادەیەكیش لە بەرامبەر فیلمە فەڕانسییەكاندا دادەنێن. ئایا ئەو شتەی كە فیلمە ڕووسییەكانی ئایزنشتاین، پۆدۆفكین و داوژێنكۆ هەم لە هونەر و هەم لە سیاسەتدا وەك فیلمگەلی شۆڕشی دەناساند جگە لەوە بوو كە هەر لە سەرەتاوە لە دووی ریالیزم بوون؟ و ئایا ئەم ریالیزمە دژ بە جوانیناسی ئیكسپرسیۆنیستی فیلمە ئاڵمانی و هالیوودییەكاندا نەبوو؟ "پاییزا"، "بۆیاخچی"(Sciuscià) بەرهەمی دێسیكا، "رۆما، شاری كراوە"(Roma, città aperta) وەك پۆتمكین قۆناغێكی نوێیان لە بەربەرەكانێ لە نێوان ریالیزم و جوانیناسیدا دەستپێكرد. بەڵام مێژوو خۆی دووپاتناكاتەوە؛ هەر بۆیە دەبێت شێوازێكی تایبەت كە ئەم موناقشە جوانیناسییە ئەمڕۆكە بەخۆیەوە گرتوویە، بناسرێت، و ئەو رێگەچارە نوێیانە كە سەركەوتنی نیوڕیالیزمی ئیتالیا قەرزداری ئەوانە، دەستنیشان بكرێت.
پێشەنگەكان
لەوانەیە رەسەنایەتی و نوێبوونی ئەم فیلمە ئیتالیاییانە و شاگەشكەبوون بەم سەرسامییە بووبێتە هۆی ئەوەی لەبیربكەین كە لە سەرچاوەكانی ئەم رێنسانسە قووڵبینەوە و ئەوەمان بە باشتر زانیبێ تاكوو وەك رووداوێكی لەناكاو چاوی لێبكەین، وەك دەستەیەك زەردەواڵە كە لە جەستەی فاشیزمی شەڕەوە سەریانهەڵدابێت.
بێگومان بزووتنەوەی رزگاریبەخشی ئیتالیا و جۆرە كۆمەڵایەتی و ئەخلاقی و ئابوورییەكانی لەم وڵاتەدا رۆڵێكی سەرەكی لە بەرهەمهێنانی فیلمدا گێڕاوە. بێئاگابوون لە سینەمای ئیتالیا، بووە هۆی ئەوەی كە سەرهەڵدنی ئەم شێوازە بە موعجیزەیەكی لەناكاو بزانین.
بەپێی گرنگایەتی و چۆنیەتی بەرهەمە سینەماییەكانی ئیتالیا دەكرێ بڵێین كە ئەمڕۆكە لەم وڵاتەدا تێگەیشتن و فامكردنی سینەمایی لە بەرزترین ئاستدایە. "ناوەندی ئەزموونگەرای رۆم" لەساڵی ١٩٣٥ بە فەرمانی مۆسیلینی، پێش لە "ئەنستیتۆی باڵای خوێندنەوە سینەماییەكان"ی پاریس درووستكرا، و گرنگتر لەهەموو شتێك ئەوە بوو كە لە ئیتالیادا بیرۆكەی رۆشنبیرانە لەسەر رەوتی فیلمسازی كاریگەری دەبێت، بەڵام هەروەها كە دەزانین لە فەڕانسەدا بەو شێوەیە نەبوو، لە سینەمای ئیتالیادا لەنێوان رەخنەی فیلم و دەرهێنانی فیلمدا جیاوازییەكی بنەڕەتی نییە بەڵام لە ئەدەبیاتی فەڕانسیدا جیاوازییەكی بنەڕەتی لەنێوان رەخنە و دەرهێناندا بوونی هەیە.
ئەوساكەش، فاشیزم كە دژ بە نازیسم، پلۆرالیزم واتە فرەچەشنی هونەری بەڕەوا دەزانێت، سەرنجێكی تایبەت دەداتە سینەما. لەوانەیە بكرێت لە پێوەندیدانی فستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز بە داخوازییەكانی "مۆسۆلینی" خۆمان ببوێرین بەڵام ناكرێت حاشا لەوەبكرێت كە بیرۆكەی رێكخستنی فستیڤاڵێكی نێونەتەوەیی ئاكامگەلێكی باشی هەبووە و ئەمڕۆكە بایەخەكەی پێوەندی بەوەوە هەیە كە پێنج شەش وڵاتی ئورووپایی لەم بارەوە لە كێبڕكێدان.
سەرمایەداران و بەرپرسانی فاشیستی لانیكەم چەند ستۆدیۆیەكی تەیار و پڕكەرەستەیان دامەزراند. هەرچەند بەرهەمەكانی ئەم ستۆدیۆیانە مێلۆدرامگەلێكی گاڵتەجاڕی و فیلمگەلێكی بە بریق و باق بوون، بەڵام ئەم بابەتە نەیتوانی چەند فیلمسازی زیرەك كە زۆر زیرەكانە فیلمگەلێكیان لە پێوەند لەگەڵ كێشەكانی رۆژ درووستدەكرد بەلاڕێدا بەرێت، ئەو فیلمسازە زیرەكانە بەبێئەوەی كە بۆ دەسەڵاتی حاكم ماستاو بكەن و دەسەڵات ببێتە هۆی ئەوەی كە ئەو بەرهەمە باشانەی ئەوان بەلارێدا ببات، تەركیزیان لەسەر بەرهەمە باوەكان دەكرد. 
ئەگەر لە سەردەمی شەڕدا ئاوەها دەمارگرژیەك لە ئارادا نەبوایە لەوانەیە فیلمگەلێك وەك "ئێس ئۆ ئێس ١٠٣" (S.O.S. 103)، "كەشتی سپی" بەرهەمی رۆسۆلینی زۆرتر سەرنجی هەموو جیهانی بەلای خۆیدا رابكێشایە، جگە لەمەش، تەنانەت كاتێك كە بەرهەمهێنانی بازەرگانی فیلم بەتەواو مانا لە دەستی دەبەنگیی سیاسی یان پارەپەرەستیدا بوو دیسانەوە رەوتی رۆشنبیری و كولتوور و لێكۆڵینەوە ئەزموونییەكان خۆی لە پشتی كتێب و گۆڤارەكان و كۆبوونەوەی فیلمخانە و درووستكردنی كورتە فیلمەكاندا حەشاردەدا. 
لەساڵی ١٩٤١دا "لاتۆئادا" دەرهێنەری فیلمی "یاخی" و سەرۆكی ئەو كاتەی فیلمخانەی میلان بەهۆی پیشاندانی كۆپییەكی تەواو لە فیلمی "وەهمی گەورە" خەریك بوو زیندانی بكرێت.
بزووتنەوەی رزگاریخواز: لێكپچڕان و رێنسانس
هەندێك لە توخمەكانی قوتابخانەی نوێی ئیتالیا پێش لە ئازادی لەژێر چەپۆكی فاشیزمیشدا بوو، ئەو توخمانە بریتیبوون لە: كەسەكان، تەكنیكەكان، هۆگرایەتی جوانیناسانە. بەڵام لێكدرانی مێژوویی و كۆمەڵایەتی و ئابووری ئەو توخمانە بووە هۆی هاتنەئارای ئاوێتەیەكی نوێ كە لەودا توخمگەلێكی نوێیش دەهاتنەئاراوە.
ئەو ساڵانە، بزووتنەوەی خۆڕاگری و بزووتنەوەی ئازادی تەوەرگەلی سەرەكی فیلمەكانی پێكهێناوە، بەڵام بەپێچەوانەی سینەمای فەڕانسەوە تەنانەت دەكرێ بگوترێت كە بەپێچەوانەی سینەمای ئورووپا، فیلمە ئیتالیاییەكان بەس بە تەوەرگەلی بەرگرییەوە نەبەستراونەتەوە. لە فەڕانسەدا بزووتنەوەی خۆڕاگری بەخێرایی حاڵەتێكی ئەفسانەیی بەخۆیەوەگرت. ئەم بزووتنەوەیە سەرەڕای ئەوەی كە بزووتنەوەیەكی نوێ بوو، هەمان ئەو رۆژەی كە ئازادی راستەقینە هاتەئاراوە ئەو بزووتنەوەیە بووبە بەشێك لە مێژوو، ئاڵمانییەكان رۆشتن و ژیانی نوێ دەستیپێكردەوە. بەڵام بەپێچەوانەوە، لە ئیتالیادا ئازادی بەمانای گەڕاننەوە بۆ ئازادییە كۆنەكان یان ئازادی نوێ نەبوو، بەڵكوو بەمانای شۆڕشی سیاسی و داگیركاری هاوپەیمانان و گۆڕانی ئابووری و كۆمەڵایەتی بوو. لەوێدا رەوتی سەقامگیربوونی ئازادی زۆر خاوبوو و بە تێپەڕبوونی مانگە بیكۆتاییەكان ئازادی هاتەئاراوە و كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر ژیانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ئەخلاقی وڵات دانا. 
لە ئیتالیادا بزووتنەوەی خۆڕاگری و بزووتنەوەی ئازادی، بەپێچەوانەی شۆڕشی پاریس، بەس دوو وشە نییە كە ئاماژەیەكی مێژوویی هەبێت. كاتێك كە رۆسۆلینی فیلمی پاییزای درووستدەكرد، سیناریۆكە پڕ بوو لە رووداوگەلێك كە بەڕاستی روویاندەدا. لە فیلمی یاخیدا دیتمان كە چۆن لەشفرۆشی و بازاڕی رەش لەژێر پۆستاڵی ئەرتەشی زاڵدا سەریهەڵهێنا و چۆن نائومێدی و بێكاری بووە هۆی ئەوەی كە زندانییەكی سادە دوای ئازادبوونی ببێت بە گەورەتاوانبارێك. جگە لەو فیلمانەی كە سەبارەت بە بزووتنەوەی خۆڕاگرییەوە بوو، بۆوێنە "ژیان لە ئاشتیدا" یان "خۆرەتاو دیسانەوە سەرهەڵدێنێتەوە" سینەمای ئیتالیایان بە سینەمایەك دەزانی كە  شەیدای رووداوەكانی رۆژە.
رەخنەگرانی فەڕەنسی (چ لەكاتی پێداهەڵگوتن چ لە كاتی رەخنەی رووخێنەردا، بەڵام هەمیشە بەسەرسووڕمانەوە) پێداگریان لەسەر ئاماژەگەلێكی دەگمەن بە شەڕ دەكرد كە بۆوێنە فیلمسازێك وەك "كارمەن" بەشێوازێكی ئاگاهانە لە دوایین فیلمەكەیدا گونجاندبووی، دەرهێنەر و سیناریۆنووسی ئەو فیلمە بەو شێوەیە زەحمەتیان بەخۆیانداوە تاكوو ئێمە هەست بەمە بكەین، هۆكارەكەشی ئەمەیە كە لە سەدا زیاتر لە نەوەدی فیلمە فەڕەنسییەكانی ئەوكاتە هیچ پێوەندییەكیان بە كێشەكانی ئەو سەردەمەی خۆیانەوە نییە. بەپێچەوانەوە، فیلمە ئیتالیاییەكان تەنانەت ئەگەریش ئاوڕێك لە رووداوە راستەقینەكان نەدەنەوە پیش هەموو شتێك وەك ریپۆرتاژێكی دیكۆمێنتی دروستكراوەن. ناكرێت بڵێین رووداوەكانی ئەم فیلمانە لەهەر بەستێنێكی كۆمەڵایەتیدا روویان داوە (واتە ئەو رووداوانە لەڕوانگەی مێژووییەوە ناڕوونن و تا رادەیەكیش ئەبستراكتن، بۆوێنە رووداوگەلی تراژیك) بەڵام كەم تا كورتێك لە سینەمای ئەمریكا و فەڕانسە و بریتانیادا بەو شێوەیە بووە.
هەر بۆیە، فیلمە ئیتالیاییەكان بەشێوەیەك تایبەتمەندی دیكۆمێنتی دەگمەنیان هەیە كە ئەگەر ئەو تایبەتمەندییە دیكۆمێنتییانە لە سیناریۆ جیایان بكەینەوە، تەواوی بەستێنە كۆمەڵایەتییەكان كە سیناریۆ لەوەوە سەرچاوەی گرتوو تێدادەچێت. ئەو هۆكارە دەروونییە كە بۆ ئەم پێوەندییە تەواو سرووشتییە لەگەڵ رووداوە راستەقینەكاندا پاساودەهێنێتەوە و جۆرێك شەیدابوونی مەعنەوی بۆ ئەو سەردەمەیە. 
بێگومان ناكرێت رەوتی مێژوویی ئیتالیا پێچەوانە بكرێتەوە. هەر بۆیە، لە ئیتالیادا شەڕ نەك ناوەڕاستی سەردەمێك نییە بەڵكوو كۆتایی سەردەمێكی تایبەتە، ئیتالیا لەدوای فاشێزمەوە دیسانەوە لە دایكبوو و ساڵە سەرەتاییەكانی تەمەنی تێپەڕدەكرد، ئەم هۆكارە دەیتوانی بەرهۆی دیكەیشی هەبێت بەڵام سەرسووڕهێنەر ئەوەیە كە لەنێوان نەتەوەكانی رۆژئاوادا بینەرگەلێكی زۆر، شەیدای سینەمای ئیتالیا بوون...
خۆشەویستی بۆ راستەقینە، دووركەوتنەوە لە راستەقینە
دوایین فیلمە ئیتالیاییەكانی ئەو سەردەمە دەكرێت بە فیلمگەلێك بزانین كە تاكوو بوون بە بەرهەمێكی شۆڕشگێڕانە بەس قۆناغێكیان مەودا هەیە. ئەم فیلمگەلە بە شێوەی وێڕایی یان ئاشكرا، بەكەڵكوەرگرتن لە تەنز و هەجو یان شێعڕ لەو راستەقینەیەی كە كەڵكوەردەگرن دووردەكەونەوە، هەڵبەت گرنگ نییە ئەم هەڵوێستەیان تا چەندە روونە، بەڵام خۆیان باشتر دەانن كە چۆن ئەم راستەقینەیە وەك مێدیایەك یان ئامرازێك بۆ گەیشتن بە ئامانجێكی تایبەت بەكاربهێنن. تاوانباركردنی راستەقینە بەپێویست بەمانای بێبڕوابوون لە بەرامبەر ئەمە نییە. دەرهێنەرانی نیۆڕیالیزم  پێش لەوەی كە جیهان تاوانباربكەن ئەوە لە بیرناكەن كە جیهان بوونی هەیە...
ئایا دوای بینینی فیلمێكی ئیتالیایی بینەر هەستێكی خۆشی نییە؟  ئایا لە رەوتی رووداوەكاندا بیرلە پێویستی گۆڕان ناكاتەوە؟ ئایا نایهەوێت بە هاندانی خەڵك ئەم گۆڕانە بە كردەوە بگەیەنێت؟...
لەم رووەوەیە كە كاتێك پوختەیەك لە سیناریۆكانی ئیتالیایی دەخوێنینەوە، بەلامانەوە زۆر گاڵتەجاڕە، بەڵام ئەگەر گەڵاڵەی چیرۆكیی ئەو سیناریۆیانە لەبەرچاو بگرین زۆربەیان میلۆدرامگەلێكی مۆڕاڵین بەڵام لەسەر پەردەی سینەمادا هەموو كەسایەتییەكان زۆر راستقینەتر دەبینرێن و گرنگایەتی هیچكام لە كەسایەتییەكان دانەبەزێتەسەر ئاستی ئاكساسۆرار یان دیكۆر یان نیشانەیەك، و ناكرێت بەبێ لەبەرچاوگرتنی مرۆڤبوونی كەسایەتییاكان نفرەتمان لەو كەسایەتییانە هەبێت.
بەڕای من بایەخی سەرەكی فیلمەكانی ئەو سەردەمە تایبەتمەندی هۆمانیزم واتە مرۆڤ تەوەری ئەو فیلمانەیە. ئەم فیلمانە پێش لەوەیكە لە سەردەمی ئێمە دوورببنەوە، دەرفەتێك بۆ رزگاری دەخەنەڕوو، واتە كەش و هەوایەكی شۆڕشگێڕانە كە ترس و دڵەڕاوكێ جێگایەكی ئەوتۆی تێدا نییە...
سەرچاوە: 
سینما چیست؟ ێ‌ندره بازن، ترجمە: محمد شهبا، انتشارات هرمس، چاپ سوم ١٣٨٦، ص ١٢٨-١٣٢



PM:05:20:04/04/2017




ئه‌م بابه‌ته 354 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌