كەلبیگەری*، ئایدیۆلۆژیا و بەها گەردوونیەكانی سیاسەت(4)

توێژینەوەیەك دەربارەی كەوتنی ئەخلاق
(بەشی چوارەم)
هاوڕێ یوسفی

لەم پەیوەندیەدا ئەوەی گرینگە و پیویستە سەرنجی پێبدەین ئەم وەهمە پێشوەخت و پێدراوەیە كە لە جیهان و واقیعدا ئامادەیە یان هەر وەك پوولانتزاس دەڵێت لە ئاستێكی خەیاڵ و فانتاسیكدا گوتارێكی هاوبەست و یەكپارچە، كە دەربڕی ئاسۆی ئەزموونەكی كەسەكانە، ێشوەخت ئامادەیە. واتە، فەراهەم كردن و فۆرمدانی جۆرێك لە سادەسازی و كاڵفامی و چەواشە بوونی تێگەیشتن سەبارەت بەو واقیعەی كە تیایدا دەژین و ڕۆژانە بەرهەم دێتەوە.كەواتە، لەم حاڵەتەدا، لەلایەكەوە ئامادەیی پتەو و بەستووی واقیع هەیە و لەلایەكی دیكەشەوە تێگەیشتن و ڕوانگەی عەیبداری ئێمە بەرامبەر بەو واقیعەی كە بە جۆرێك چەواشەكراو و ناساغە. بەڕای ژیژێك، ئایدیۆلۆژیا ئەم چەواشە و عەیبداربوونەی تێگەیشتنی ئێمە لە واقیع لە فۆرم و كردە جۆراجۆرەكانی ئێمەدا دەردەكەوێت و لەوێدا خۆی دیار دەخات، بۆنموونە، ئێمە نازانین بە هاتووچۆكردنی ڕۆژانەمان بۆ زانكۆ بە جۆرێك پەروەردە دەبین كە چیتر ئەو سیستمە سەرمایەدارانە دەپارێزین و بەرهەمی دەهێنیەوە. بە ڕۆشتنی بەردەواممان بۆ مزگەوت و شوێنە دینیەكان توندووتیژی و تێرۆریزم بەرهەم دەهێنینەوە، بە درۆكردن و تەزویر، پێگەی ئەخلاقی كۆمەڵایەتی لەق دەكەین، بە تووندوتیژی سیمای ئازادی خەوشدار دەكەین، بە فریوكاری و كڵاونانە سەر خەڵك ڕێگای بێ باوەڕی و بێ متمانەیی خۆش دەكەین، بە ناپەرپرسیارێتی و گرینگی نەدان بە بەها و بەرژەوەندیە گشتیەكان بەها و بەرژەوەندیە گشتیەكان دەچەپێنین و لە بەها و كەڵكدارێتیان دەخەین. ژیژێك، لەڕێگەی ئە واریاسیۆنە تازەیەی سلۆتێردایكەوە بەو ئانجامە دەگات كە دەتوانین بڵێین هەموومان كۆمەڵێك سووژە و عەقڵی سینیكین؛ ئێمە وەك كەسێكی سینیك پێشوەخت دەزانین و لەوە بەئاگاین  واقیع چەواشە كراوە بەڵام سەرمان بەم درۆ و وەهمانەوە قاڵكردووە و وەهمەكان بۆ ئێمە جێگای واقیعیان گرتۆتەوە و ئەم وەهم و هەڵە تێگەیشتنانە بەرایی عەقڵی ئێمەیان گرتووە و بە جۆرێك ڕكێفی دەكەن و بەرەو هەڵدێر تلی دەدەن.
  لێردا، سەرەڕای خوێندنەوەكەی ژیژێك و تاوتوێكردنی ڕای چەند بیرمەندی دیكە، بە شێوەیەكی خێرا ئاوڕێكمان لەم تیۆرە دایەوە و تا ئەو شوێنەی ئەم تیۆر و ڕوانگانە پەیوەندیان بە باسەكەمانەوە بوو ڕوونمان كردنەوە و پلە بە پلە پیایدا تێپەڕاین و وەك یەكێك لە پرسە سەرەكی و گرفتە چارەنووس سازەكان باسمان كرد و گرینگمان پێدان. بەلام ئەوەی كە لەم یادداشتەدا پێویستە بە كورتی هەڵوێستەی لە سەر بكەین، گرفتە تیۆریك و فیكریەكانی  ژیژێك خۆیەتی، كە ئەو جۆرەی دەشێت نەیتوانیوە سینیسیزم لە گریمان و پێشگریمانە تیۆریكەكانیدا بگونجێنێت و ئەو سەرخەتە گرینگانە باس بكات كە عەقڵی سینیك و سینیسیزم بەرهەم و بەرهەمدەهێننەوە. لاوازە لەوەی باسی ئەو ناوكۆیی و زەمینە ئابووری و مێژوویە بكات كە بە شێوەیەكی مێژوویی بەرهەم هێنانەوەی سینیسیزم لە قازانج و بەرژەوەندی كام هێز و كام لایەنی پشكدارە كە سینیسیزم بەشێكی گرینگە لە ئەندامەكانی لەشی و ئادرێسێكی سەر ڕاسەتە بۆ دۆزینەوەی ئەو ژوورانەی كە تیایاندا كۆنتڕۆڵ كردنی ژیان و داتاشینی شێواز و ستایلی ژیان لە ڕێگەگەلی ئاڵۆز و فەرە جۆرەووە دەكات و ئایدیۆلۆژیای پێشڕەویەتی. بە گوتەیەكی دیكە، ژیژێك ئەوە لەیاد دەكات كە: ئایدیاكانی چینی باڵادەست لەهەر سەردەمێكدا ئایدیا باڵادەست و زاڵەكانن: واتە ئەو چینەی كە هێزی مادی كۆمەڵگایە، لەهەمان حاڵدا هێزی مینۆكی باڵادەستیشە. ئەو چینەی كە كەرەستەكانی بەرهەمهێنانی مادی بەدەستەوەیە، ڕكێفی كەرەستەكانی بەرهەمهێنانی مینۆكیش دەكەن و بەگشتی ملكەچین. ئایدیا باڵادەستەكان هیچ نین جگە دەربڕینی فیكرەی پەیوەندیە مادیە باڵادەستەكان، ئەو پەیوەندیە باڵادەستانەی كە وەك ئایدیا پێمان دەگات؛ هەمان ئەو پەیوەندیانەی كە چینێكی باڵادەست و بەم پێیە ئایدیا باڵادەستەكانی ڕۆدەنێن. ئەوانەی كە چینی باڵادەست پێكدەهێنن خاوەن ووشیارین و كەواتە بیردەكەنەوە. بەم پێیە، ئەوانە تا ئەو جێگەی كە وەك چینێكی باڵادەست و شعووری سەردەمی مێژوویی دیاریدەكەن ئاشكرایە كە ئەوان ئەمە لە پانتا گشتیەكەیدا ئەنجامدەدەن و بەم پێیە ئەمانە وەك بیرمەند، وەك بەرهەمهێنەرانی ئایدیاكانیش حكوومەت دەكەن و دەسەڵاتدارن، و بەرهەمهێنان و دابەشكردنی ئایدیاكانی سەردەمەكەیان تەنزیم و ڕێكدەخەن: بەمجۆرە، ئایدیاكانی ئەوان[چینی سەردەست و باڵا] ئایدیا باڵادەستەكانی سەردەمیش ڕۆدەنێن14.
   بەباوەڕی ئێمە، یەكێكی دیكە لە گرفتە سەرەكیەكانی غوولەكەی لووبلیانا لەوەدایە كە جیاوازی دانانێت لە نێوان سینیسیزمی بیرمەندانی جیهانی گریكی و سینیسیزمی جیهانی هاوچەرخدا؛ بیرلەوە ناكاتەوە كە سینیسیزمی جیهانی گریكی سەرچاوەی هەڵسووكەوت و پراتیكی دژبەرانەیان، لە پێناو هەندێك ئایدیادا بوو و بەبێ ئەم چەشنە ئایدیایانە نەیان دەتوانی بچنە جەنگی جیهانێكەوە كە جیهانی ئایدیاكان بوو. ژیژێك، هەرچەند كە تا ئەو شوێنەی بۆ دەكرێت و بوخچەی ئایدیا و وێنەكانی ڕێگەی پێدەدات، هەوڵ دەدات ڕەنگدانەوە و كاریگەریەكانی ئەم فۆرمە نوێیە لە سینیسیزم شیبكاتەوە و لە ڕەهەندە جۆراوجۆرەكانی بكۆڵێتەوە و بە ناخیاندا ڕۆبچێت، بەڵام بەڕای نووسەری ئەم دێڕانە، گرفتی سەرەكی ژیژێك لەوەدایە كە ناتوانێت ڕەگەكان ببینێت و سەرقاڵە بە بینینی گەڵای دارەكانەوە و لە دنیای گەڵاكاندا شادمانە و لە سەر ئەو خاكە نادوێت كە چەندە بە پیتە بۆ پەل و پۆ كوتانی فراوان و بەربەرینی ڕەگەكان؛ ژیژێك دەبوو لەم سەفەرە مەعریفی و فەلسەفیەی خۆیدا، ئەوەی ڕوونكربایەتەوە كە ئەم فۆرم یان ڤێرژێنە تازەی سینیسیزم، بەرهەم و بەدواهاتی كام فۆرماسیۆن و شێوەبەندی ئابووریە، بەدواهاتی كام كارلێكی و پەیوەندی بەرهەمهێنەرانەیە و زادەی كام قەیرانی ئابووری و كەڵەكەكردنی سەرەتایی سەرمایەیە.
  كارڵ كوسیك  بەشێوەیەكی جیاوازتر لەم باسە، واتە لە سۆنگەی چەمكی بێبەختی و حەقیقەتەوە باسی گرفتە بنچینەییەكانی ژیان لە جیهانی مۆدێرندا دەكات و بە باوەڕی ئێمە دەرەنجامی باسەكەی ئەویش، جگە لە گریمانە تیۆریكەكانی، دەپەرژێتە سەر گرفت و كێشە جەهەریەكانی ئینسانی ئەم سەردەمە و چەند پرسیارێكی جیدی دەهێنێتە ئاراوە كە لەباری ستراتێژیكەوە مەبەستێك دەپێكێت كە ئەم وتارە لە گۆشەنیگایەكی دیكەوە هەوڵدەدات لێی بدات.
   كوسیك لە وتاری دیالێكتیكی ئەخلاق و ئەخلاقی دیالێكتیكدا دەڵێت:  لەوێوە كە داواكاری و خواستی ئەخلاق لە مرۆڤ جیاوازە لەگەڵ خواست و داواكاریە ئابووریەكان، لەوێوە كە ئەخلاق دەیەوێت مرۆڤ چاك بێت و لەگەڵ ئەویدی وەك خۆی ڕەفتار بكات و بجووڵێتەوە [كەچی] ئابووری ناچاری دەكات بەرامبەرەكەی بە ڕكابەر و دوژمنی هێزەكی خۆی بۆ ئیمتیازە ئابووریەكان بزانێت، [كەواتە]ململانێی نێوان ئەخلاق و ئابووری ناچارەكی و حەتمی دەبێتەوە. هاوكات هەركام لەم ململانێیانە سیمایەكی دیكە لە مرۆڤ نیشان دەدەن: هەندێكجار فێڵباز و هەندێكجار ئایدیالیست، بڕێجار لووتبەرز و بڕێجار مرۆڤدۆست و هتد. بۆ لە جیهانی مودێرندا ئینسانەكان بەختەوەر نین؟ ڕووسۆ لە وڵامدا دەڵێت: چونكوو كۆیلەی نارسیسیزمن؛ و ستاندال دەڵێت: چونكوو خۆگر و بەتاڵ پان. بەڵام وڵامی ماركسیزم، كە مێژوو  بە ئینسانیبوونەوەی جیهان دەزانێت، بەم پرسیارە چیە؟ ئایا ماركسیزم بەرپرسیارێتی هەموو ئەم بێبەختی و چارەڕەشیانە دەخاتە ئەستۆی سەقەتی مادییەوە؟ بەڵام ئەم جۆرە وڵامانە، ڕاشكاوانە، بەڵگاندنی ماركسیزمە ڕەشۆكیەكانن؛ ئەم ماركسیزمە هیچكات مانا و پێگەی پراتیكی نەناسیوە و خەمۆكانە لەگەڕاندایە بەدوای نێوەنجیەكی ڕەسەن لەنێوان ئابووری و ئەخلاقدا. بەڕاستی بۆ ئینسانەكان لە جیهانی مۆدێرندا بەختەوەر نین؟ ئەم پرسیارە دەرخەری ناكۆكی نێوان  حەقیقەت و بێبەختیە: ئەو كەسەی حەقیقەت دەناسێت و واقێعیەت بەوجۆرەی كە هەیە دەبینێت، ناتوانێت خۆشبەخت و بەختەوەر بێت. بەختەوەر ئەو كەسەیە كە حەقیقەت ناناسێت و لە پشت چاویلكەی بەڵێنەكان و درۆكانەوە واقێعیەت دەبینێت. دەبێت پراتیكی شۆڕشگێڕانە ئەم ناكۆكیە چارەسەر بكات. 
  بەپێی ئەم بۆچوونەی كوسیك و ئەم پێناسەیە بۆ مرۆڤی بەختەوەر و مرۆڤی نابەختەوە، جگە لە تێزی چارەسەركردنی ناكۆكیەكان لەڕێگەی پراتیكی شۆڕشگێڕانەوە، جەوهەری جیهانێكی خستۆستەڕوو كە هیچ نیە جگە ئەم جیهانە سینكەی دووپاتكردنەوە بڕبڕەی پشتیەتی. لێرەوە، بینینی واقیعەكان لە پشتی چاویلكەی بڵێنەكان و درۆكانەوە باشترین سەرەتای بنەڕەتیە بۆ دیاریكردنی سنوورەكانی ئایدیۆلۆژیا بەگشتی و عەقڵی سینیك بەتایبەتی.
 وەك پێشتر بەكورتی باسكرا، یەكێك لە فاكتەرە بنچینەییەكانی سینیسیزمی هاوچەرخ  و بڕبڕەی پشتی ئەم چەشنە لە بینینی دونیا، دووپاتبوونەوە یاخود كردەیەكی دووپاتەكیە. بەگوتەیەكی دیكە، سینیسیزمی بێ ئایدیا هەمان بێ ئایدیایی سینیسیزمە و دووپاتكردنەوەی كارێك هیچ نیە جگە دووپات كردنەوەی ڕووتی هەمان كار. ناوی ئەم دووپاتكردنەوە یەك لەدوای یەكانە لە تێرمینۆلۆژیای فەلسەفەی سیاسی و ئەدەبیاتی سیاسی ماركسیستیی هاوچەرخدا _وەك پێشتر باسكرا_ ئایدیۆلۆژیایە. گریمانەی ئێمەش بەپێی پۆلێنبەندیە ماێرزیەكەی سەرەوە ئەوەیە كە سینیسیزم لە جیهانی هاوچەرخدا نە دۆكترینە نە باوەڕ، بەڵكوو سینیسیزم و باڵادەستی ئەم دنیابینی، ڕوانگەیە بۆتە بڕوا یان ڕیچواڵێك كە سازمان دەدات بە بكەرە كۆمەڵایەتیەكان و ڕێكیاندەخات، كە لە دواجاردا لە كۆمەڵگادا هەڵسووكەوتیان چۆن بێت و چۆن لەو كۆمەڵگایەدا بجووڵێن و بەدواهاتە كۆمەڵایەتی و سیاسیەكانی بریتی بێت لە دووپاتكردنەوەی دووپاتكردنەوە، كردنی دووپاتكردنەوەیە بە دونیابینی، كردنی بە ئەخلاق و بەرهەمهێنانەوەی ڕۆژانەی هەمان ئەخلاق و لە كۆتاییدا بە ئایدیۆلۆژیا، بڕوا و ڕیچواڵ.
   لێرەوە، ئاسانە لەوە تێبگەین كە جیاوازی بنەڕەتی سینیسیزمی جیهانی گریكی لەگەڵ سینیسیزمی جیهانی هاوچەرخدا لەوەدایە كە سینیسیزمی گریكی خاوەن ڕەهەند و ڕەگێكی ناڕازی و دژبەرانە بوو و بەردەوام خەونی دژبەرانەشی دەئافراند؛ پێوابوو دەبێت سەروەری بگەڕێتەوە بۆ سرووشت و ژیانی سرووشتی و حەیوانی و لە كردەوە و تیۆردا ئەم پرەنسیپەیان بە شێوەیەكی فاناتیك و سەرسەختانە ڕەچاودەكرد و وەفاداربوون بەو خەونانەی ڕۆژانە بە بەختەوەری و ڕزگاری مرۆڤەكانەوە دەیانبینی و یەكێتی كردە و تیۆر پرسێكی ئەخلاقی و سیاسی و ستراتێژیك بوو بۆ ڕاپەڕاندنی كارەكانیان و پێیان وا نەبوو كە ئامانج پاساوی كەرەستەیە. بەڵام لە جیهانی هاوچەرخدا، لە جیهانێكدا كە لەغاوەكەی كەوتۆتە دەست ئەم چەشنە عەقڵە و ئەركی سەرەكی خۆی بە مەعیشەت و دابین كردنی قووت و بژێوی لە ڕێگەی وەلانانی و سڕینەوەی سیاسەتەوە دەزانێت، یەكەم كاری سڕینەوەی سیاسەتە لە پانتا و خانە جۆراوجۆرە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری و مێژوویەكاندا. سیاسەت لە دیدی ئەم عەقڵەوە، ئەو تاقە ڕێگا شكست خواردووەیە كە معقوول نیە پێیدا بڕۆیت و چارەنووسی خۆتی پێوە گرێ بدەیت، لەبەر ئەوەی سیاسەت نەك هونەری ئەگەردارەكان نیە بەڵكوو هونەری سەقەت كردن و لەبار بردنی ئەگەرەكانە، نوقسان كردنی ئەو ئەگەرانەیە كە دەبوو لە دەرەوەی سیاسەت و كەشی سیاسیدا بهێنرێنە دی و ڕێگری لە سەقەت بوونیان بگیرابا، سیاسەت ئەو ئەگەرەیە كە تیایدا هەموو دەرفەتەكان پاكیان لەناو دەچن و لەناو چوون و هەبا بوونیان ئەرك و راسپاردەی هەمیشەیەتی. بەڵام ژیژێك لەم پەیوەندەدا ئەم دەرسە ئادۆرنۆیە لە یاد دەكات كە: مێژووی ئەو ئایین و قوتابخانە كۆنانە، وەك مێژووی حیزبەكان و ڕاپەڕینە مۆدێرنەكان، دەتوانێت فێرمان بكات كە نرخ و باجی ماننەوە / [مەعیشەت] / بەقا دەستێكەڵكردن یان كەوڵاوكەوڵی و گۆڕینی ئایدیایە بۆ سوڵتە.


AM:11:31:11/03/2017




ئه‌م بابه‌ته 220 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌