زمان و مانا

ن: مستەفا زاهیدی

زمان و جیهان وەك یەكن، هەردووكیان بەر لە ئێمە بوونیان بووەوەو ئێمە لەواندا لە دایك دەبین، هیچكامیان شتێكی نوێ و تازە نین.
===== هانس گئۆرگ گادارمێر"
زمان لە كەیەوە بوونی بووە؟ مرۆڤ كەی زمانی دۆزیوەتەوەو داهێناوە؟ ئاخۆ زمان چ كاریگەریەكی هەیە لە سەر جۆری پەیوەندی نێوان مرۆڤەكان. 
ئاركۆلۆژیستەكان لەسەر ئەو باوەڕەن زمان یەكێك لە كۆنترین دۆزراوەكانی مرۆڤە و مرۆڤەكان هەر لە كۆمەڵگا سەرەتاییەكانەوەو لە سەردەمی بە مێگەل ژیانەوە بۆ پەیوەندی گرتن لە گەڵ یەكتر كەرەسەیەكیان داهێناوە كە دەكرێت بە زمان ناوی ببەین. لەم روانینەوە ئەتوانین بڵێین زمان دیاردەیەكە یان رەنگە باشتر وایە بڵێین دۆزینەوەیەكی تایبەتی مرۆڤەكانە. وەك چۆن روانینێك ئەڵێت زمان بوونەوەرێكی قسەكەرە. واتە لە رێگا زمانەوە ئەتوانێت مانایەكی تازە بە دونیا ببەخشێت و وای لێبكات لە كۆمەڵَك لە چەمكە گرینگەكان لەوانە ژیان، عەشق، جوانی و ئازادی و تەنانەت رق و بێزاریش تێبگات. ویل دۆرانت لە سەر ئەو باوەڕەیە :" مرۆڤ لە رێگای زمانەوە توانی بچێتە قووڵایی بوون و دەروونی كەسانیترەوەو لەوان تێبگات و یەكەم كۆمەڵی مرۆڤی پێك بێنێت." زمان وای لە مرۆڤ هەست بە جیاوازییەكان بكات و بە هۆی زمانەوە توانی بنەماكانی پێشكەوتن  دابڕێژێت. راسیۆنالیستەكان(عەقڵگەران) زمان بە رێگای دەبڕینی بیركردنەوەو عەقڵ دەزانن و لایان وایە زمان- زمان لای ئەوان هەمان عەقڵە- گەورەترین جیاوازی نێوان مرۆڤ و ئاژەڵە. هایدگەر لە سەر ئەو باوەڕەیە ماڵی بوونە و هەموو شتێك لە زماندا بوون و مانا پەیدا دەكات. زمان پێگە و دەورێكی تایبەتی هەیە لە ژیانی مرۆڤدا. لە روانگەیەكەوە ئەتوانین بڵێین یەكێك لە گەورەترین دەورەكانی زمان ئەوەیە زمانە كەرەسەی پەیوەندی كردنە: واتە زمان وەك كەرەسەی پەیوەندی كردن. Language as Communication tools)   ). هەرچەن روانگەی جیاواز هەیە لە سەر پێناسە كردنی زمان. بۆ وێنە ڤیتگنشتاین دوو روانینی جیاوازی هەیە بۆ زمان. لە قۆناغی یەكەمی بیركردنەوەیدا ڤیتگنشتاین زمان بە وێنا (image)دەشوبهێنێت و لە قۆناغی دووهەمی بیركردنەوەیدا زمان وەك كەرەسە (Tools)دەبینێت. ئەم جیاوازی كردنە گرینگییەكی تایبەتی هەیە لە فەلسەفەی ڤیتگنشتایندا. وێنا(Image ) بەهۆی جۆری ماهییەتییەوە، دۆخێكی تایبەت بە وێنا دەكێشێت، لە حاڵێكدا كەرەسە خۆی لە خۆیدا رەنگە بە مەبەستی جیاواز بە كار ببرێت. ڤیتگنشتاینی دەوری دووهەم دەیهەوێت بڵێیت "دووبارە نواندنەوە" جەوهەرەی زمانە و لەم رێگاوە ئەم روانگەیە بخاتە روو كە ئەبێ زمان وەك پێكهاتەیەك لە ئامرازە جیاوازەكان بناسین بۆ ئاماژەدان بۆ یەكتر. ئەم جۆرە روانینە ڤیتگنشتاین بەو ئەنجامە دەگەیەنێت كە زمان كاركرد و كایەی جیاوازی هەیە. 
زمان نەك تەنها كەرەسەیەكی بۆ دەربڕینی بیركردنەوە، بەڵكوو خودی بیركردنەوەیە. ژان پیاژە (9ی ئۆگۆستی 1988-16 سێپتەمبەری 1980) دەروونناسی ناوداری سویسرایی لەسەر ئەو باوەڕەیە زمان یاریدەدەرێكی گەورەیە بۆ گەشەی زەین و بیركدنەوەی منداڵ و گەشەو بیركردنەوەی منداڵ پەیوەندییەكی نزیكی هەیە لەگەڵ زمان، بە شێوەیەك كە گەشەی بیركردنەوەی منداڵێك لە گەشەی زمانی ئەودا دەردەكەوێت. لەم رووەوە ئەتوانین بڵێین زمان دەورێكی بەرچاوی هەبووە لە پێشكەوتنی ژیانی مرۆڤایەتییدا. كە وایە زمان ئەو رێگایە كە دەتوانین لەوێوە بە نهێنیەكانی بوون بگەین. لە رێی زمانەوە ئەتوانین خۆمان پێناسە بكەین. زمانە وا لە مرۆڤ دەكات بیر لە داڕشتنی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی بكاتەوە، بە هۆی زمانەوە بوو مرۆڤ توانی ئاكاری گەورەی زانستی، شاكاری ئەدەبی و... بخولقێنێت. لۆریا دەروونناسی رووسی لە كتێبی زمان و ناسیندا دەڵێت:" هاندەری زمان یان ئەوەیە لە رووی پێویستی پەیوەندی گرتنی كۆمەڵایەتییەوەیە یان جۆرێك چالاكی عەقڵانییە یان ویستی تاكە بۆ رێكخستن و ئۆرگانیزاسیۆن كردنی بیركردنەوەكانی." لۆریا لە سەر ئەو باوەڕەیە ئەم هاندەرانە رەنگە لە پشت هەر دەربڕێنێكی قسەكردن یان زمانییەوە شاراوە بن. ئەگەر هیچكام لەم هاندەرانە نەبن زمان بوونی نابێت. ئەوەی لێرەدا گرینگە ژمارەی هاندەرەكان نییە- ئەوەی كە دوو یان سێ یان هەزار هاندەر بوونی هەیە- ئەوەی لێرەدا گرینگە ئەو پەیوەندییەیە كە نێوان هاندەر- كە كردەیەكی زەینییە- و زماندا بوونی هەیە. لۆریا لەسەر ئەو باوەڕەیە بیچم گرتنی زمان( رستە، دەق و ...) قۆناغی دووهەمی دروستبوونی زمانە كە هەڵبەت ژمارەیەك لە زمانناسەكان ئەم قۆناغی دووهەمە بە سەرچەشن و ئۆلگووە سەرەتاییەكانی مانا ناو لێدەبەن. 
پەیوەندی زمان و بیركردنەوە لە رێگای مانا شناسییەوە
پەیوەندی نێوان زمان و بیركردنەوە بە لێكدانەوەی مانا لە دوو روانگەوە دەخەینە روو:
روانگەی كۆمەڵگا- بونیاد: ئەو مانایەی لە كۆمەڵگاوە بە زەینمان دەگات.
روانگەی تاك- بونیاد: مانا یان مانای تاكەكەسی.
مانای تاكەكەسی، مانا لە جیهان، بە هەڵگری ئەو كۆمەڵە زانیارییە دەزانێت كە لە لایەن مرۆڤەوە بە شێوەیەكی زەینی كۆدی پێدراوە. ئەمە لە حاڵێكدایە مانای كۆمەڵایەتی یان كۆمەڵگا-بونیاد، شتێكی گرێبەستییەو دەپەرژێتە سەر پەیوەندی نێوان وشەكان باكگراوندی وشەكان. مانا كۆمەڵایەتییەكەی زمان بەلایەوە گرینگە كە یاسا كۆمەڵایەتییەكان چۆن ماناكان لە گەڵ فۆرمی رواڵەتیاندا (Outward forms)    دەگونجێنن. (Forrester and Michael 1997  )
فراولی Frawley (1992) ئەم دوو روانینە بۆ مانا بە شێوەی رووبەڕوو بوونەوەی دوو نموونە لە نیشانە ناسی دەخاتەڕوو. بەڵام پرسیار ئەوەیە ئەم پەیوەندییە پەیوەندی نێوان سیمبۆل(Symbol)  و سەرچاوە (referent) چییە و چۆنە.
           گرێبەستە كۆمەڵایەتییەكان                                                   بیركردنەوە

 Referent         (1)          symbol         Referent   (2)                 Symbol              
روانینی تاك- بونیاد لەسەر ئەو باوەڕەیە ئەوە ئۆرگانی ئاڵۆزی بیركردنەوەی تاكە كە كۆد و رەمز ئەدات بە مانا لە نێوان Referentو Symbolدا. لە بەرامبەردا روانینی كۆمەڵگا-بونیاد لەسەر ئەو باوەڕەیە ئەو كۆد ئەدات بە پەیوەندی نێوان Referentو symbol ، گرێبەستە كۆمەڵایەتییەكانە (social conventions). (فۆرستێر 1997).
فراولی بۆ دەرخستنی و باسكردن لە پەیوەندی نێوان پانتای بیركردنەوەو پانتای زمان جەخت لە سەر ئەو لایەنە لە مانا شناسی ئەكاتەوە كە بە پێی ئەو لایەنە مانا شناسی و فۆڕمی سێنتاكسی (Syntactic) لە كاتی قسەكردن و دیالۆگ یان لێك تێگەیشتندا یەك دەگرن . فراولی بۆ ئەم مەبەستە پێنج جۆر مانا لە یەكتر جیا دەكاتەوە. واتە ئەم جۆرە چەمكانە كاتێك شكڵ دەگرن و بە شێوەی رستە دەردەبڕدرێن و لە لایەن بیسەرەوە فام دەكرێن و بیسەر ئەتوانێت لێیان تێبگات كە لە نێوان هەركام لە پانتا زەینییەكانی گرێدراو بە پانتای زمان، پەیوەندییەك دروست ئەبێت. ئەم مانایانە بریتین لە:
1-مانا وەك Referentیان شت
2-مانا وەك فۆڕمی لۆژیكی
3-مانا وەك بیچم و بەكارهێنان
4-مانا وەك بونیادی تێگەیشتنی
5-مانا وەك كلتوور

بەراورد كردنی چەمكە مانا ناسییەكانی سەرەوە لە گەڵ روانگەی زمانناسیدا ئەوە دەخاتە روو "مانا" وەك ئەو شتەی دەگەڕێینەوە لای و سەرچاوە(referent) مانای وەك فۆڕمی لۆژیكی، دەرخەری پەیوەندی نێوان پانتای زمانە لەگەڵ پانتاكانیتری زەین: وەك بیركردنەوەو بەڵگاندی لۆژیكی و رەنگە پانتای هۆش و بیریش بەهەمان شێوە.
***
ئەوەی تا ئێستا باسی لێوە كرا دەرخەری پێگەی گشتی و هەمەگیری زمانە لە ژیانی مرۆڤایەتیدا. ئەو بابەتەی ئەمڕۆكە لە لایەن زمانناسەكانەوە گرینگی تایبەتی پێدەرێت و هەڵبەت جۆری پەیوەندییەكە پەیوەندییەكی دەروونناسی-كۆمەڵناسی – زمانناسییە، لێكدانەوەو كاركردی زمانی دایكییە. زمانی دایكی (Native language) ئەو زمانەیە كە تاك بەو زمانەوە لە دایك ئەبێت، یان باشتر وایە سارتر وتەنی بڵێین ئەو زمانەیە تاك لە كۆمەڵگایەكدا لە دایك دەبێت و گەورە دەبێت كە هەڵگری ئەو زمانەن. بەو زمانە گەورە دەبێت و مانا ئەدات بە ئاوات و خواستەكانی خۆی. بەو زمانە خەم و ئازارەكانی دەردەبڕێت یان ئەوەی مانا دەبەخشێت بە خۆشی و شادییەكانی. رەنگە بكرێت بڵێین زمانی دایكی یەكەم شتە كە مرۆڤ لە بوونی خۆیدا وەری دەگرێت و لەو پانتایەدا دەتوانێت هەناسە بدات و هەست بە ژیان بكات. زمانی دایكی بەشێكی جیانەكراوەی بوونی مرۆڤە و تێكەڵ بە خوێن و بوونی ئەو كەسە بووە. لە رێگای زمانی دایكییەوەیە ئینسان ئەتوانێت هەستە ئینسانییەكانی خۆی دەرببڕێت. فرۆید لە سەر ئەو باوەڕەیە مرۆڤ لە رێگای زمانی دایكەوە هەستی راستەقینەی خۆی دەرببڕێت. هەست لە دەرەوەی زمانی دایكییەوە هەستێكی نمایشییە. تەنانەت ئەو باس لەوە دەكات ئێمە كە خەو دەبینین ئەگەر زۆر شارەزای كونج و كەلێنی زمانێكی جیاوازیش بین لە زمانی دایكی بەڵام هەر بە زمانی دایكی خەو دەبینین، لەبەر ئەوەیە زمانی دایكی بەشێكی جیانەكراوەیە لە بوونی ئێمە. لەم روانگە فرۆیدییەوە من وەك تاكێكی كورد تەنها لە رێگای زمانی دایكەوەیە ئەتوانم ئەو چێژەی لە رستەی "خۆشم دەوێی"دا هەیە بە مانای تەواو وەربگرم و خۆش ویستن بە رەگ و پێستەوە هەست پێبكەم. لەم رووەوە سەركوت كردنی زمانی دایكی سەركوت كردنی دەروونی مرۆڤە. یانی كوشتنی تاك و كۆمەڵە بە مانا ئینسانییەكەی. ئەگەر ئەو روانگەمان بەلاوە پەسەند بێت كە زمان واتە مانا، كە وایە كوشتنی مانا لە مرۆڤدا خاڵی كردنەوەی مرۆڤە لە بوونی خۆی. هەر لەم رووەوەیە لە جاڕنامەی جیهانی مافی مرۆڤدا گرینگییەكی زۆر دراوە بە فێربوونی زمانی دایك. 
زمانی دایكی: 
زمانی دایكی بەو زمانە دەوترێت كە منداڵ لە ناو بنەماڵە و لە گەڵ ئەندامانی بنەماڵە، لە كۆڵان و بازاڕ و لە هاوڕێ و هاویارییەكانییەوە فێر ئەبێت. جێنوا سپیتەرمەن مامۆستای زمانناسی زانكۆی میشیگان، لەگەڵ ئەوەی سەدەی بیست و یەكەم بە سەدەی بان كۆلۆنیالیزمی زمانی ناو دەبات، جەخت لەسەر گرینگی خوێندنی منداڵ بە زمانی دایكی دەكاتەوە. ئەو زمانی دایكی بە میراتێكی گەورەی مرۆڤایەتی ئەزانێت، ئەو میراتەی لەم چەند سەدەی دواییدا –بە تایبەت سەدەی نۆزدەو بیست- لە لایەن رەگەز پەرەستەكان و كۆلۆنیالیستەكانەوە هێرشی كراوەتە سەر و لەناو چووە. 
هەروەها ئەو جەخت لەسەر گرینگی خوێندن بە زمانی دایكی دەكاتە ئەڵێت :" ئەو كاتەی بەر بە خوێندن و فێربوون بە زمانی دایكی دەگیردرێت ئەو زمانە نایاسایی  و قەدەغە دەكەن، كلتووری ئەو گرووپە زمانییەش لە ناو دەچێت، سەرەنجامی خودی ئەو خەڵكەش لەناو دەچن. رەنگە ئەو خەڵكانە بە شێوەی فیزیكی نەسڕدرێنەوەو لە ناو نەچن بەڵام ئەوان ئیتر خۆیان نین، بەڵكوو بوون بە ئەویترێك و سەر بە زمان و كلتوورێكیترن و ئەوان ئیتر بوونیان نییە." لەم روانگەوە زمان پەیوەستە بە شوناس(Identity)  گرووپە زمانییەكانەوە. ئەو مەترسییەش كە جێنوا سپیتەرمەن باسی لێوە دەكات ئێستاش لە بەشێكی زۆر لە وڵاتان بوونیان هەیە و ئێستاش ژمارەیەك لە زمانەكان هەڕەشەی لەناوچوونیان لەسەرە. ئاسیمیلاسیۆنی زمانی و كلتووری هەڕەشەیەكی گەورەیە بۆ سەر گرووپە زمانییەكان، بەتایبەت لەو وڵاتانەی كە فرە زمانین و زمانێك توانیویەتی خۆی بكات بە زمانی باڵادەست. نموونەی ئەم شتە لە زمانی فارسی و لە ئێراندا یان لە زمانی توركی و لە توركیادا دەبیندرێت. ئێران وەك نموونە وەربگرین وڵاتێكی فرە نەتەوەیە. زیاتر لە 6 زمان لەو وڵاتە بوونی هەیە: كوردی، فارسی، عەرەبی، توركی، بەلووچی، توركەمەنی و گیلەكی و.. بەڵام زمانی فارسی بووە بە زمانی باڵادەست و ئیزن بەوە نادرێت لە سیستەمی پەروەردەدا بە زمانەكانیتر بخوێندرێن. ئەمە ئاسیمیلاسیۆنی زمانییە و هەوڵدانە بۆ تێكشكانی ئەو زمانانەیتر. هەركاتیش باس لە زمانی دایكی كرابێت لە لایەن ئایدیا و بیری باڵادەستەوە هەوڵدراوە هەڕەشە بكرێتە سەر زمانەكانیتر و جەغزێكی ئەمنییەتی دروست ئەكەن. ئایدیای ئێران و نەتەوەی ئێرانیان دروست كردووەو خوێندن بە زمانەكانیتری جگە لە زمانی فارسی بە هەڕەشەیەك ئەزانن بۆ سەر ئەو بیرۆكە پان ئیرانیستییەی كە ئامادە نییە بوونی زمانەكانیتر قبووڵ بكات و ئێران بەلای ئەوانەوە واتە فارس و جگە لە زمانی فارسی هیچ زمانێكیتر لەو جوگرافیا زمانییەدا نابینن.
خوێندن بە زمانی دایكی مافێكی مرۆییە و لە جاڕنامەی جیهانیدا جەختی بەردەوامی لەسەر كراوەتەوەو پێشێلكردنی ئەم مافە لە ئێران هەوڵدانە بۆ تواندنەوەی شوناسی نەتەوەكانیتر و گرێ دانەوەیان بە نەتەوەی فارسەوە.


سەرچاوەكان:
1-http://www.rezahamraz.com/fa/index.php?option=com_content&task=view&id=777&Itemid=2
2- http://new-philosophy.ir/?p=11
3- http://bookroom.ir/part,showEntity/id,7217/lang,fa/fullView,true/
4- http://sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/68113820108.pdf



 


PM:04:33:12/02/2017




ئه‌م بابه‌ته 326 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌