هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی ئۆرووپا (1)

(بەشی یەكەم)
سەمیر ئەمین  
و؛ هووشیار مەحموودی 

سەمیر ئەمین بەرپرسی فۆرۆمی جیهانی سێهەمە لە داكار پێتەختی سێنێگال. بڕیك لە كتیبەكانی بریتین لە : ڤایروسی لیبێڕاڵ، ئەو جیهانەی حەز دەكەین بینینین، و  یاسای جیهانگیری بایی[بەها]_ هەموویان لە گۆڤاری مانسلی ریڤیۆدا بڵاوبوونەتەوە_. ئەم وتارە لە فەرانسییەوە لە لایەن شانی ماگییەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی ئینگلیسی.
زۆرینەی ئەوروپا لە سەر ئەو بڕوایەن كە ئەوروپا خەریكە بەگشتی دەبێتە هێزێكی سیاسی و ئابووری وا كە جێی بەراورد لە گەڵ ئامریكا و لە ئەنجامدا سەربەخۆ لە ئامریكا بێت. بەیەكترزیادبوونی ساكاری پێكهاتەی حەشیمەت وێڕای داهاتی دانەشكاوی نەتەوەیی ئاشكرابوونی ئەمە دەسەلمێنێت. بۆخۆم لەسەر ئەو بڕوایەم كە ئەورووپا چونكوو لە سێ كەموكۆڕی ئازار دەچێژێ بۆ ئەم بەراوردكردنە نابێ.
پێش هەموو شتێ، بەشی باكووری وڵاتی ئامریكا ( ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئامریكا و _ئەوەی كە من ناوی ویلایەتی دەرەكی لێدەنێم _ واتە كانادا) بەهرەمەندە لە سەرچاوە سرووشتییەكان كە جێی بەراوردكردن نیە لەگەڵ ئەو بەشەی ئەرووپا كە رووەو رۆژهەڵاتی رووسیا كشاوە؛ كە ئەمەش بەوەدا سەلمێنراوە كە ئەورووپا بەستراوەتەوە بە وزەی هەناردەكراو. 
دووهەم، ئەورووپا لە كۆمەڵێ نەتەوەی جیاوازی مێژوویی درووستبووە كە جۆراجۆری فەرهەنگی سیاسییان (سەرباری ئەوەی ئەم جۆراجۆرییە بە شۆڤینیزمی نەتەوەیی ناوزەن ناكرێت) كێشێكی بەرچاوی هەیە بۆئەوەی "خەڵكی ئەورووپا" لەسەر مۆدێلی ویلایەتە یەكگرتووەكانی "خەڵكی ئامریكای" نەناسرێتەوە. ئێمە دواتر دەگەڕێینەوە سەر ئەم پرسە گرینگە.
بەپلەی سێهەم (و ئەمە بواری سەرەكی رەتكردنەوەی وەها بەراوردكردنێكە)، گەشەی سەرمایەداری ئەورووپا نایەكسان بوو و نایەكسانیش دەمێنێتەوە، لەكاتێكدا سەرمایەداری ئامریكا لانیكەم لە شەڕی ناوخۆ بەملاوە لە سەرانسەری ناوچەی باكووری ئامریكادا بە رێڕەوێكی تاڕادەیەك یەكدەستدا گەشەی كردوە. ئەورووپا، بەرەو رۆژئاوای رووسیای مێژوویی ( ئۆكراین و بێلارووسیشی لەگەڵ بێت) لە سێ تاقم كۆمەڵگەی سەرمایەداری نایەكسان پێكهاتووە.
سەرمایەداری مێژوویی (دەبێ بڵێین شێوازی سەرمایەدارانەی بەرهەمهێنان كە لە ئاستی جیهانیدا هاتۆتەبوون) لە سەرەتادا لە سێكوچكەی لەندەن/ئامستێردام/پاریس لە سەدەی شانزەهەمدا جرسوومەی بەست و بە شۆڕشی سیاسی فەرانسە و شۆڕشی پیشەسازی ئینگلیس گەییشتە فۆرمی تەواوەتی خۆی. ئەم مۆدێلە_كە لە ناوەندەكانی سەرمایەداری زاڵدا هەتاوەكوو قۆناغی ئێستا (سەرماریەداری لیبراڵ، وەك واڵێرستەین دەڵێت) خەریك بوو دەبووەباو_ بە هێزەوە پەرەیسەند و بەخێرایی پاش شەڕی ناوخۆ كۆتایی هێنا بەپێگەی دەسەڵاتی كۆیلەكان لە دەوڵەتی فیدڕاڵی خۆیدا و دواتریش كۆتایی بە دەسەڵاتی سەربەخۆی ژاپۆن. لە ئەورووپادا، پاش 1870، هەمان مۆدێل بەهەمان خێرایی لە ئاڵمان و سكاندیناڤیادا زاڵ بوو. ئۆرووپای مەڵبەند١ (بریتانیای مەزن، فەرانسە، ئاڵمان، هۆڵەند، سویس، ئۆتریش و سكاندیناڤیا) ئێستا چۆتە ژێر ركێفی لاسەنگیی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی پاوانكارە٢ گشتێنراوەكانی (وەك من ناوم لێناوە) خۆیەوە، ئەوانەی كەوا لە شێوازە پێشووەكانی سەرمایەداری پاوانكارەوە دەستیانپێكرد و لەساڵەكانی ١٩٧٥-١٩٩٠دا گەییشتنە ئەو پێگە.
سەرباری ئەوانە، پاوانكارە گشتێنراوەكانی گونجاو بۆ ئەم هەرێمەی ئەورووپا "ئەرووپایی" نین؛ ئەوان هێشتا بە زەقی و رەقی "نەتەوەیین (دەبێ بڵێین ئاڵمانی و بریتانی و سویدی و هتد) گەرچی ئابوورییەكەیان ناوئەورووپایی و تەنانەت باننەتەوەییە (لەئاستی جیهانیدا جێبەجێ دەكرێت). رەوشی هاوشێوەی ئەمە بریتییە لە پاوانكارە گشتێنراوەكانی هەنووكەی ویلایەتە یەكگرتووەكان و ژاپۆن. لە شرۆڤەیەكمدا سەبارەت بە توێژینەوەی پڕشكۆ كە لەسەر ئەم تەوەرە ئەنجامدراوە جەختم كردۆتەوە لەسەر بایەخی یەكلاییكەرەوەی ئەم دەرئەنجامگیرییە.
بەرەی دووهەم پێكهاتووە لە ئیتالیا و سپانیا و پۆرتووگال كە تیایدا هەمان مۆدێلی زاڵ_ سەرمایەداریی پاوانكاری گشتێنراوی هەنووكە_ تەنیا لەم دواییانەدا خۆیگرت، واتە پاش شەڕی جیهانیی دووهەم. هەر بەم هۆیەوە ئەم كۆمەڵگەیانە لە فۆرمگەلی دەوڵەتداریی ئابووری و سیاسی خۆیاندا تایبەتمەندی سەیروسەمەرەی خۆیان هێشتۆتەوە كە راپەڕینەكەیان بۆ یەكسانی جیادەكاتەوە لەگەڵ ئەوانیتر. 
بەڵام بەرەی سێهەم [پێكهاتوو لەو وڵاتانەی "جیهانی سۆسیالیستی(سۆڤییەت-باو)"‌‌ی پێشوو و یۆنان] بنەڕەتێكیان بنیاتنەنا بۆ پاوانكارە گشتێنراوەكانیان كە گونجاو بێت لەگەڵ كۆمەڵگەی نەتەوەیی خۆیان (پاپۆڕدارە یۆنانییەكان رەنگە ناوازەبن، گەرچی ئەوەیكە ئاخۆ "یۆنانی"بوون یان نا بەزەقی لەژێر پرسیاردایە). تا كاتی شەڕی جیهانیی دووهەم هەموو ئەم كۆمەڵگەیانە زۆر دووربوون لە پێوەندییەكانی سەرمایەداری گەشەكردوو كە تایبەتە بە ئەورووپای جەغز٣. پاشان، سۆسیالیزمی سۆڤییەت-باو زیاتر بۆرژوازی سەرمایەداری پێنەگەییشتووی لەهەموو ئەو وڵاتانەدا كە رێبازی "سۆسیالیزمی لەئارادابوو"ی دادەپڵۆساند و دەسەڵاتی بەرتەسكی بۆرژوازیی بە دەوڵەتێكی سەرمایەداری دەگۆڕی كە رووخسارێكی كۆمەڵایەتی (ئەگەر سوسیالیستی نا) هەبوو. ئەم وڵاتانە (یۆنانیشی لەگەڵ بێت) بەوەی كە لەڕێی ئەندامەتی  لە یەكییەتی ئەورووپا و ناتۆوە سەرلەنوێ ئاوێتەی دونیای سەرمایەداری بوونەوە، لەوەبەدوا وێڕای ئەوانیتر كەوتنە بارودۆخی سەرمایەداری پەڕاوێزەوە واتە نەك لەلایەن پاوانكارە گشتێنراوە نەتەوەییەكانی خۆیانەوە بەڵكوو لە ڕێی بوون بە ئامانجی ئەوانەی ئۆرووپای مەڵبەند بەڕێوەچوون.
ئەم ناچوونیەكییەی ئۆرووپا بەتوندی رێگە لە بەراوردكردنی لەگەڵ كۆمەڵەی ویلایەتە یەكگرتوەكان/كانادا دەگرێت. بەڵام رەنگە ئێوە بپرسن ئایا ناتوانرێ ئەم ناچوونیەكییەی بەشێنەیی وونبكرێت و بەتایبەت لە ڕێی بنیاتنانی ئەورووپادا؟ ئەمە لە ئەورووپادا بۆچوونی زاڵە. بەڵام لەگەڵ ئەمەدا نیم و دواتر دەگەڕێمەوە سەری.
ئایا دەتوانرێت ئۆرۆپا لەگەڵ جووتە وڵاتی ئامریكادا بەراورد بكرێت؟
من لەسەر ئەو بڕوایەم واقعبینانەتر ئەوەیە كە ئەورووپا لەگەڵ جووتە وڵاتی ئامریكا (ویلایەتە یەكگرتووەكان و كانادا لەلایەك و ئامریكای لاتین و وڵاتانی كاراییبی لەلایەكیتر)دا بەراورد بكەین وەك لەوەی لەگەڵ ئامریكای باكووردا بەراورد بكرێت. جووتە وڵاتیی ئامریكا وەك كۆڕێكی ژەنیار وایە لەناو جیهانی سەرمایەداریدا كە بەو تایبەتمەندییە دەناسرێتە: رووبەڕووبوونەوەی جیهانی ناوەند و باكوور باڵادەست بەرانبەر بە جیهانی پەڕاوێز و باشووری ژێردەستی. ئەم زاڵبوونە_ كە لە سەدەی نۆزدەدا دەسەڵاتی روولەهەستانی ئامریكا (كە بەرزەفڕیی خۆی لە بیردۆزی مۆنرۆ لە ١٨٢٣دا جاڕدا) كە بەشی كردبوو لەگەڵ بریتانیای ڕكابەری خۆی و دواتر بوو بە هەیمەنەیەكی جیهانی_ ئێستاكە بەشێوەیەكی سەرەكی لەلایەن واشینگتۆنەوە كایەی پێدەكرێت كەوا پاوانكارە گشتێنراوەكانی كۆنترۆڵی بەرفراوانیان هەیە بەسەر ژینی ئابووری و سیاسی سنوورە باشوورییەكانیدا، سەرباری ئەوەیكە رەنگە پێشڕەوە نەیارە تازەكان دەسەڵاتەكەی ببەنە ژێرپرسیار. هەڵسەنگاندنی ئەورووپا روونە. ئەورووۆپای رۆژهەڵات لەدۆخی پەڕاوێزی ئەورووپای رۆژئاوادایە كە ئەمە بەرابەرە لەگەڵ دۆخی تایبەت ئامریكای لاتین لەپێوەند لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكاندا.
بەڵام وەك هەموو بەراوردكردنێكی دیكە، ئەمە كەموكۆڕیی خۆی هەیە و پشتگوێ خستنیشیان دەبێتە هۆی دەرەنجامگیری هەڵە سەبارەت بەوەوی چ داهاتوویەك شیمانەدەكرێت و ئەوەیكە چ ئاسۆیەكی كاریگەر لە ئارادایە بۆ كرانەوەی رێگا بەڕووی باشترین داهاتوودا. لە دوو ئاستدا زیاتر جیاوازی زاڵە وەك لە بەراوردكردن. ئامریكای لاتین وڵاتێكی مەزنی بەهرەمەندە لە سەرچاوە سرووشتییە سەرسوڕهێنەرەكانی وەك؛ ئاو، زەوی، كانزاكان، نەوتی خاو و گازی سرووشتی. لە هیچ روویەكەوە ئەورووپای خۆرهەڵات بۆ بەراوردكردن لەگەڵ ئەم ئاستە نابێ. جیالەوانەش ئامریكای لاتین لە بەراورد لەگەڵ ئەورووپای خۆرهەڵاتدا زۆر كەمتر نایەكانگیرە؛ دوو زمانی پەیوەست بە یەكتری (هەرچەندە زۆرێك لە زاراوەی هیندییە سوورەكانیش ماونەتەوە) هەیە و لەناو دراوسێكانیدا دۆژمنایەتی شۆڤێنیزمی نەتەوەیی كەمتری هەیە. هەرچەندە رەنگە ئەم جیاوازییانە گرینگ بن بەڵام كەمتر پاڵنەری سەرەكی ئێمەن بۆ ئەوەی لەسەر بەڵگاندنی ساناكراوی بەراوردكردنەكەمان نەچین. 
هەروەك مۆدێلی بازاڕی پان-ئامریكەنەوە كە واشینگتۆن بانگەوازی بۆ دەكا (هەرچەندە هەوڵەكانی ئامریكا بو سەپاندنی جارێ راوەستاوە) پیشاندەدا، زاڵی ئامریكا بەسەر باشوورییە ئامریكاییەكانی خۆیدا بەشێوەیەكی سەركی لەمانای ئابووریدا سەلمێنراوە.  تەنانەت بەشێكی ئەم مۆدێلە واتە NAFTA (كە هەنووكە لە كارلێك و پاشكۆیەتیدایە لەگەڵ مێكزیكۆی ملكەچی بازاڕی گەورەی ئامریكای باكووردایە) بەشێوەی رێكخراو سەروەریی سیاسەتی مێكزیكۆ تووشی ئاستەنگ ناكا. هیچ شتێكی ئەزمووننەكراو لەم تێبینییەدا نییە. من باش ئاگادارم لەوەیكە هیچ سنوورێكی قایمكراو لە ئارادا نیە كە میتۆدە ئابوورییەكان لەوانەی كە لە ئاستە سیاسییەكاندا بەكاردێن جیابكاتەوە. دامەزراوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئامریكا (OAS) لەلایەن هێزە نەیارەكانی ئامریكای لاتینەوە وەكوو "نووسینگەی داگیركاری ویلایەتە یەكگرتووەكان" چاویلێدەكرێت و ژمارەی دەستێوەردانی سەربازییەكانی [جا ئیتر لەشێوەی سەربازی بێت_ وەكوو ئەوانەی كە لە هەرێمی كارایب روویاندا_  یان لە شێوەی پشتیوانیكردنی كۆدێتا] هێندە درێژن كە ئەم راستییە بسەلمێنن.
شێوەی دامەزراوەیی پێوەندی نێوان ویلایەتەكانی یەكییەتی ئۆرووپا لە لۆژیكێكی زۆر ئاڵۆزتر و بەرینترەوە سەرچاوە دەگرێت. لەڕاستیدا جۆرێك "بیردۆزی مۆنرۆ"ی ئەورووپای خۆرئاوا لە ئارادایە واتە ("ئەورووپای رۆژهەڵات مڵكی ئەورووپای خۆرئاوایە"). بەڵام ئەمە هەموو شتێك نیە لەو بارەوە.  یەكییەتی ئەورووپا چیتر تەنیا "بازاڕێكی هاوبەش" بەوجۆرەی لە دەسپێكدابوو (كاتێك تەنیا لە حەساری شەش وڵات تێنەدەپەڕی واتە بەرلەوەی تەشەنە بستێنێ بۆ باقی وڵاتانی ئەورووپای خۆرهەڵات)، نیە. لەكاتی پەیمانی ماستریختەوە بووە بە هەرمانێكی سیاسی. بەدڵنیاییەوە ئەمە بەمانای بەرەوپێشبردنی پرۆژەی گەورەتری هەبوونی پاوانكارە گشتێنراوەكان لە بەڕێوەبردنی كۆمەڵگادا فامكراوە. بەڵام ئەمە هەروەها بریتیبوو لە توانایی بوون¬بە مەیدانێك بۆ ململانێیەكان و بۆ بردنەژێر پرسیاری ئەو پرۆژانە و رێبازە بنیاتنراوەكانیان لە بواری جێبەجێكردندا. واگریمانەكراوە كە دامەزراوەكانی ئورووپا خەڵكی یەكییەتی ئۆرووپا لێكهەڵپێكن و رێگەی جۆراجۆر بۆئەو مەبەستە بگرێتەبەر؛ وەكوو ئەوەی كە هەڵبژاردنەكانی حكوومەتەكان لە پارلەمانی ئەورووپادا بەگوێرەی حەشیمەتەكانیان بپێورێن وەك لەوەی بەگوێرەی داهاتی دانەشكاوی نەتەوەییان. بەم هۆیەوە بۆچوونی زاڵ لە ئەورووپادا (چەپە رەخنەگرەكانیشی لەگەڵ بێت كە رەخنە لە دامەزراوەكانی دەگرن لەبەر ئەوەی تازە پێكهاتوون) نوساوە بەو هیوایەوە كە ئەورووپایەكیتر دەشێت.
بەرلەوەی ئەمانە و گریمانەكانی سەبارەت بە داهاتووی بەدیلە شیمانەكراوەكان بۆ بنیاتنانی ئەورووپا بدەینە بەرباس، وادیارە پێویستە بچینەناو هەندێ باسەوە وەك لەلایەكەوە  ئاتلانتیسیزم و ئیمپێریالیزم و لەلایەكیتریشەوە پێناسەی ئەورووپا.
 ئۆرووپا یان ئاتلانتیسیزم و ئۆرووپای ئیمپێریالیست؟
بریتانیای مەزن زیاتر لەوەی كە ئەورووپایی بێت ئاتلانتیسیتە، ئەم دۆخە لە پێگەی پێشوویەوە واتە هەیمەنەی ئیمپێریالیستی هاتووە_ تەنانەت ئەگەر ئێستا ئەو میراتە بەرتەسك بووبێتەوە بۆ پێگەیەكی بەرز كە لەندەن-شار لەناو سیستمێكی دارایی جیهانیدا هەیەتی. هەربۆیە بریتانیای مەزن ئەندامەتیی زۆر تایبەتیی خۆی لەناو یەكییەتی ئەورووپادا لە پلەی نزمتر دادەنێ لە ئاست ئەو پلەدا كە دەیپارێزی بۆ جێخستنی بازاڕێكی ئابووری و دارایی ئۆرپائاتلانتیكی، كە زاڵ بوو بەسەر هەر ئارەزوویەكدا بۆ بەشداری چالاكانە لە بنیاتنانی سیاسی ئەورووپادا.
بەڵام ئەوە تەنیا بریتانیای مەزن نیە كە ئاتلانتیستی  بێت. حكوومەتەكانی ئەورووپای كیشوەری سەرەڕای ویستی روواڵەتییان بۆ بنیاتنانی سیاسی ئەورووپا، كەمتر لە بریتانیا بەمشێوە نین. بەڵگەی سەلمێنەری ئەمە بریتییە لەو پێگە سەرەكییەی ناتۆ لەناو ئەم پێكهاتە سیاسییەدا. ئەوەیكە هاوپەیمانی سەربازی لەگەڵ وڵاتێك كە لەدەرەوەی یەكییەتی ئەورووپا بەشێوەی دووفاقی تێكەڵ بە "دەستووری ئەورووپایی" بووە، نامۆییەكی ناتەریبی دروستكردوە. بۆ هەندێ لە وڵاتانی ئەورووپایی (پۆڵەند، هەنگاریا و ویلایەتەكانی بالتیك) داكۆكی ناتۆ _واتە ئەوانەی سەربە ویلایەتە یەكگرتووەكان_ بە دژی "رووسی دوژمنیان" (!) زۆر گرینگترە لە پێوەنووسان بە یەكییەتی ئەورووپاوە.  
پێداگری لەسەر ئاتلانتیسیزم و پەرەپێدانی مەیدانی چالاكییەكانی ناتۆ لەئاستی جیهانیدا لە پاش گریمانەی ونبوونی "هەڕەشەی سۆڤییەت" لەو شتەوە سەریهەڵدا كە من وەكوو سەرهەڵدانی پۆلە ئەمپێریالیزمی سێقۆڵی (ویلایەتە یەكگرتوەكان، ئەورووپا و ژاپۆن) لێكمداوەتەوە. كە بریتییە لەوەی  دەوڵەتە ناوەندە زاڵەكانی سەرمایەداریی پاوانكاری-گشتێنراو دەیانەوەێت سەرباری هەستانی دەوڵەتە تازەپشكووتووەكان، زاڵ بمێننەوە. ئەمە پرسی گۆڕانكارییەكانی ئێستای سیستمی ئیمپێریالیستە كە وەكجاران و پێشوەخت لەسەر ململانێی نێوان هێزە ئیمپریالیستییەكان بنیاتنرابوو. هۆكاری سەرهەڵدانی ئەم پۆلە ئیمپێریالیزمە بریتییە لە پیویستیی بەرەنگاربوونەوەی یەكگرتووانەی ئەو ئاستەنگانەی كە لەلایەن نەتەوە پەڕاوێزەكان و دەوڵەتانی ئاسیاو ئافریقا و ئامریكاوە كە تامەزرۆی هەڵهاتنن لە دۆخی ژێردەستەییان، دێتە پێشەوە.
پارچەی ئەورووپایی كێشەكە تەنیا ئەورووپای خۆرئاوا دەگرێتەوە كە هەموو دەوڵەتەكانیان لە سەردەمی مۆدێرندا هەمێشە ئیمپێریالیستبوون جا ئیتر كۆڵۆنیان بووبێ یان نا چونكوو هەمیشە پشكیان بووە لە كرێی ئیمپێریالیستیدا. بەپێچەوانەوە، دەوڵەتانی ئەورووپای خۆرهەڵات هیچ مافێكیان بە سەریەوە [واتە كرێ] نیە چونكوو بۆخۆیان هیچ پاوانكارێكی گشتێنراوی نەتەوەییان نیە. گەرچی ئەوان ئەو وەهمەیان قوتداوە كە گوایە مافیان بەسەریەوە هەیە تەنیا لەبەر "ئۆرووپایی بوونیان". كێ دەزانێ كەی دەتوانن بەدەست ئەم وڕێنەوە رزگاریان بێت؟ 
ئیمپێریالیزم ( لە كاتێكەوە پۆلەئیمپریالیزم و لەوەبەدواش هەروا ماوەتەوە) لە ئاست باشوور٤  تاقە سیاسەتێكی (واتەی ئەوەی ئیمپێریالیزمی سێقۆڵی) گشتی گرتۆتەبەر كە سیاسەتی بەگژداچوونی بەردەوام لەدژی ئەو خەڵك و دەوڵەتانەیە كەوا دەوێرن سیستمی بەجیهانیبوونی تایبەتی ئەو ببەنە ژێر پرسیار. وە پۆلەئیمپریالیزم سەركردەی گەر نەڵێین هەیمەنەی، سەربازیشی هەیە: ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئامریكا. بۆیە هەست بەوەكراوە كە نە یەكییەتی ئەورووپا و نە هیچكام لە دەوڵەتە پێكهێنەرەكانی چیتر "سیاسەتی دەرەكی"یان نیە. بەڵام بەڵگەكان یەك راستی پیشاندەدەن: هاوشانیكردنی ئەو شتەی واشینگتۆن (رەنگە بە رێكەوتن لەگەڵ لەندەن) بۆخۆی بڕیاری لەسەردەدا. لەروانگەی باشوورەوە ئۆرووپا هیچ نیە جیا لە هاوپەیمانێكی بێمەرجی ویلایەتە یەكگرتووەكان. گەرچی رەنگە لە ئامریكای لاتیندا هەندێ وەهم لەمبارەوە هەبێ (بێگومان لەبەرئەوەی لێرەدا هەیمەنە بەشێوەیەكی بێبەزەییانە بەتەنیا لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكانەوە كایەی پێدەكرێت نەك لەلایەن هاوپەیمانە ژێردەستە ئەورووپاییەكانییەوە) بەڵام لە ئاسیا و ئافریقا بەوشێوەیە نیە. دەسەڵات بەدەستان لە وڵاتانی تازەپشكووتوودا بەمە دەزانن: ئەوانەی لە دەسەڵاتدان لە وڵاتانی دیكە لە دوو كیشوەرەكەدا پێگەی خۆیان  وەكوو پاشكۆ قبووڵدەكەن. نەك هەر بۆ ئۆرووپا بەڵكوو بۆ هەمووان_ تەنیا واشینگتۆن پێیوایە_ رەنگە ئەمە قەت نەهاتبێتە ئاراوە.


PM:09:40:06/02/2017




ئه‌م بابه‌ته 166 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌