سوارە لەنێوان "شار و شار" دا

وچانێكی كورت لەسەر شیعری "شار"ی سوارە ئیلخانیزادە
ئەرسەلان چەڵەبی

خوێندنەوە و شیكاریی دەقێكی شیعری رەنگە یەك لە چەتوونترین و ئەستەمترین (بوارەكانی كاری ئەدەبی) ناو ئەدەبیات بێ. لەبەرئەوەی زمان لە شیعردا یەگجار جیاوازتر و فرە‌رەهەندترە لە زمان لە بەشەكانی تری ئەدەبیات، هەر وشە و دەستەواژەیەك دەتوانێ هەڵگری چەندین مانا بێ. جا ئەگەر ئەو شیعرەش شیعرێكی بەهێز بێ و هەروەها خاوەنەكەشی شاعیرێكی بەهێز بێ ئیتر كارەكە هێندەی تر ئەستەمتر دەبێ.
"سوارە ئیلخانیزادە" یەك لەو شاعیرە ناوازانەی مێژووی شیعری نوێی كوردییە كە هەر خۆشی پێشەنگی راستەقینەی شیعری نوێ بوو، شیعری نوێ بە واتای نوێبوونەوەی هەموو تەوەرەكانی شیعری. چ وەك پێكهاتەی زمانی، چ وەك ئەندێشە و چ وەك دەربڕین و هتد. لەو سۆنگەیەوە لەو بابەتەدا هەوڵ دەدەم لەنگەر لەسەر شیعری "شار"ی كاك سوارە بگرم و چەند خاڵێك لەسەر ئەو شیعرە باس بكەم،
لەناو مێژووی ئەدەبی فەڕانسە نووسراوە كە: "لاماڕتین شاعیر نییە، بەڵكوو خودی شیعرە"، دەڵێن كە كەس وەكی ئەو نەیتوانیوە یاسا و رێسای شیعری پێش خۆی وەلا بنێ و تەنیا و تەنیا رۆحی خۆی بۆ نووسینی شیعر بونیات ناوە، هەر بۆیە "سێنت بوو" نووسەری ناوداری فەڕانسەوی لە بابەت لاماڕتینەوە دەڵێ: لاماڕتین پیاوێكی جاهیلە جگە رۆحی خۆی هیچ شتیكی دی ناناسێ. 
ئەو پێناسەیەی لێرەدا بۆ لاماڕتین كراوە بەشێوەیەكی راستەوخۆ زەینی من تووڕ دەداتە ناو شیعری شاری سوارە... لەبەرئەوەی سوارە لە شیعری شاردا خۆیەتی و رۆحی بزۆز و ماندووی خۆی لەو شیعرەدا زەق كردووەتەوە. دەڵێی سوارە خەریكە هەواڵێكی گرینگ بە هاوسەردەمانی خۆی دەدا و هۆشداری بە مرۆڤی ئەو سەردەم دەدا. جا لەبەرئەوەیە لێرەدا سوارە شاعیر نییە بەڵكوو خودی شیعرە، تەنیا رۆحی خۆی لەبەرچاوە و لە دووتوێی شیعردا خەریكە دۆخی نالەباری ئەو كات لەقاو دەدا. جگە لە رۆحێكی راستگۆ رەنگە شیعریش ئەو تواناییەی نەبێ.
 شیعری شار یەك لە بەناوبانگترین شیعرەكانی سوارەیە كە كۆمەڵێك باس و خواسی جیاوازی لێ كەوتووەتەوە، هەم بە لانی باش و هەم بە لانی خراپ، باش و خراپ بە واتای شیكارییەكی دروست و نادروست. یەك لەو شیكارییە نادروستانەی كە لەسەر شیعری شار كراوە، دوورەپەرێزی سوارەیە لە شار بەو مانایەی كە سوارە دژی واتای شارە و شاعیرێك بووە بە ئەندێشەیەكی كۆن و دوور لە گەشەی فكری نوێخوازی و هەروەها گوند‌نشینی و گەڕانەوە بۆ دواوە، ئەوە زۆرتر لە جۆكێك دەچێ یانەكوو لە كاڵ‌فامییەكی تەواو ناشیانە سەرچاوە دەگرێ. 
شیعری شار راسانێكە دژی بەرهەمە نەرێنییەكانی شار، هەم بە گژداچوونەوەی جیهانی سەرمایەدارییە كە وەكوو ئەژدیهایەك كەوتۆتە ناو مرۆڤ و خەریكە پێگە و جێگە بە جوانی و چێژ لێژ دەكا و هەروەها هەموو بایەخەكانی مرۆڤایەتی تەفر و توونا دەكا، هەمیش راسانێكە دژی ئەو پەتایەی كە هەتاكوو ئێستاش بەردەوام لە گەشە دایە و بۆتە مەترسییەكی گەورە بۆ سەر ژیان و ژینگە و هەموو واتاكانی پێكەوە ژیان. شیعری شار بەرگرییە لە واتای ژیانی راستەقینەی شار. 
"وەرەز بوو گیانی من لە شار و هاڕە هاڕی ئەو
لە رۆژی چڵكەن و نەخۆش و تاو و یاوی شەو"
بە دڵنیاییەوە سوارە زۆر باش لە هاڕەهاڕی چەرخی بێ‌بەزەیی چینی سەرمایە و تێكنۆلۆژی پڕ لە وێرانی ئەو سەردەم گەیشتووە. لێرەدا هاڕەهار دەتوانێ چەندین مژاری تر لە خۆ بگرێ لەو سەردەمە هەستیارەی ئەو كاتی ئێران، بۆ وێنە رەش‌بگیرییەكانی چالاكانی سیاسی و چەپ لەلایەن رژیمی دیكتاتۆری شاهەنشاهی كە خودی سوارە یەك لەو كەسانە بوو كە بۆ ماوەیەك دەگیرێ و دەستبەسەر دەبێ، ئەو سەردەمە قەیراناویی و نالەبارەی كە كوشتن و بڕینی دەیان نووسەر و چالاكی سیاسیی چەپی لێكەوتەوە. چیها رۆژی چڵكن و نەخۆشی بۆ خۆی و هاوبیران و هاوسەنگەرانی لێ لە دایكبوو.
"چلۆن بژیم لە شارەكەت
كە پڕ بە دڵ دژی گزەم؟"
ئەدەبیات و بەتایبەت شیعر یەكێك لە گرینگترین و هەروەها كاریگەرترین رێگەی بەرهەڵستبوونەوە و هەڵوێست و خەباتە دژی ناعەداڵەتی و كێشە چینایەتی و نەتەوەییەكان. بەتایبەت بۆ ئەو نووسەرانەی لە وڵاتانی دیكتاتۆری و توتالیتەردا دەژین. گرینگترین شت بەر لە هەر نووسین و نووسراوەیەك گرینگیدان بە بەردەنگ و بەگڕاندی تێگەیشتنی كۆمەڵگاكانە. زۆرینەی كات وەها دەقگەلێك یان شیعرێكی وەكوو "شار" روو لە خەڵك و چینی زوڵم لێكراو و پەڕاوێزكەوتووی وڵاتێكە و تا رادەیەكی زۆر گشتگیرە و خۆی لەناو بەردەنگ یان مژاریكی تایبەت بەرتەسك نەكردووەتەوە. لە پەنا ئەوەشدا دەبێ شاعیر لە كۆمەڵیك دەستەواژە و وشەی زەق خۆ ببویرێ و بە پارێزەوە بدوێ. 
سوارەیەك كە پڕ بە دڵ دژی گزە و فرت و فێڵی شارە، روو لە كێ دەكا؟ لەگەڵ كێ دەدوێ؟ دەیهەوێ چ بڵێ و چ پەیامێك ئاراستەی شار بكا؟ ئەو شارەی بۆتە رەمزی ئاسن و دووكەڵ و هەر رۆژەی ئاوسە بە كارەساتێكی دژەگەلی! سوارە باس لە كەلەبچە و هەموو ئەو پەیكەرانە دەكا كە بە چەشنی داوەڵ لە شاردا جمەیاندێ بۆ ئەوەی مرۆڤ زەندەقی بچێ و لە لاكی تەنیایی خۆیدا تا دێ تەنیاتر و گۆشەگیرتر بێتەوە.
"لە شارەكەت كە مەندی دووكەڵە
كە دێتە دەر لە ماڵی دەوڵەمەند
وە تیشكی بێ‌گوناهی خۆرەتاو ئەخاتە بەند
لە هەر شەقام و كووچەیەك شەپۆڕ و شینە...!"
بۆ كەس شاراوە نییە سوارە وەكوو ئەندێشە كەسێكی چەپ بووە. هەر لەو بەشەی شیعری شاردا بە جوانی ئەوە خۆ دەنوێنێ. دژی سیستمێكی بۆرژوایی دەوەستێتەوە و باس لە دووكەڵی كارخانەی چینی سەرمایەدار دەكا كە شین و شەپۆڕ و هەژاری بۆ هەموو كۆڵان و كەلەبەری شار گوێستۆتەوە و چینی فەقیر و هەژاری پێدەچەوسێنێتەوە.
ئەگەر بەرهەمەكانی "ماكسیم گۆرگی" نووسەری ناوداری رووس و هەورەها لە بونیاتنەرانی ئەدەبیاتی (ریالیسمی سۆسیالیستی)، بخوێنینەوە دەردەكەوێ رەخنە و روانینی لە كۆمەڵگاگەلی سەرمایەداری بەپێی لێكۆڵینەوەیەكی وردی كۆمەڵگا و چینی سەرەكی ئەو كۆمەڵگایەیە. ئەو لە بەرهەمەكانی دا نیشانمان دەدا چۆناوچۆن دۆخی ناسروشتی ژیان مرۆڤە زەحمەتكێشەكان وەڕەز و دڕ و وەحشی دەكا، لە كاتێكدا چینی بۆرژوای تازە بەسەرداكەوتوو لە ناخەوە و هەتا سەر ئێسقان جینایەتكار و بێبەزەیی و بەتەماحتر دەبن بۆ گەیشتن بە ئامانجی چەپەڵی خۆیان كە هەمان خێر و بێری زۆرترە و  ئامادەن لەو پێناوە دا قیزەوەنترین كردەوەی سەر گۆی زەوی ئەنجام بدەن.
دیارە من لێرەدا نامهەوێ ماكیسم گۆركی و سوارە بێنمە سەر یەك هێڵی فكری و ڕووانین، ئەگەرچی زۆریشیان مەودا نییە، مەبەستی من لە هێنانەوەی رووانینی گۆركی لەنگەر گرتن لە سەر ئەندێشە و مانای سەرەكی شیعرەكەی كاك سوارەیە كە بە وێناكردنی دۆخی شار بەجۆرێك لە جۆرەكان رێك باسی ئەو دۆخە دەكا كە ماكسیم گۆركی باسی دەكا، واتە ئەو دۆخە ناسروشتییەی ژیان لە شار كە تەنانەت خەریكە چینی هەژار و زەحمەتكەشیش وەڕز و وەحشی دەكا و بەتەواوی لە نۆڕمی باوی ژیان و جوانی و گەیشتن بە دۆخێكی سروشتی دوور دەكاتەوە.
كاك سوارە لە شیعری شاردا هەموو ئەو كون و كەلەبەرە پڕ لە كارەساتەی دیوە و ئاشكرای كردووە. سوارە شاعیری سەردەمی خۆی بووە. لەمەڕ هەموو كێشە و گرفتەكانی كۆمەڵگای خۆی بێهەڵوێست نەبووە و هەموو كات خۆی لێ بە خاوەن كردووە و شیعری لەناو كۆمەڵێك مژاری پاستۆڕاڵ و بێكەڵكی ئەو سەردەمە كە زۆریش باو بووە، بەرتەسك نەكردووەتەوە. هەر نەك لە شیعری شاردا، بەڵكوو لە شیعرە ناوازەكەی "خەوە بەردینە"شدا بەهەمان شێوە ئەندێشە و ڕوانینی خۆی و هەروەها مژارە گرینگەكانی ئەو سەردەمە باس دەكا. شیعرەكانی "خێڵی درۆ" و "دووی رێبەندان" و هتد.
"ئێریك نیۆتۆن" لەوە باوەڕە دابوو كە هونەر شتیك نییە جگە لە دەربڕینی ئەزموونی مرۆڤ، هەروەها ماكسیم گۆركیش لە وتاریكی خۆیدا دەنووسێ: "خەیاڵ لە واقەعییەتەوە سەرچاوە دەگرێ و لەوێدا نە تەنیا وەهم بەڵكوو هۆكاری راستەقینە نەقشی سەرەكییان هەیە"، واتە هونەر و ئەدەبیات لە ئەزموون و هۆكارگەلی راستەقینەی لە بەستێنی دەرەوە سەرچاوە دەگرێ و نووسەر شتیك كە دەینووسێ لەژێر كارتێكەری بەستێنی دەرەوە و ئەوەی كە لە دەرەوە روودەدا دەینووسێ، ئەوە هەمان دەروەستبوونی نووسەرە لەمەڕ ئەو رووداوانەی لە كۆمەڵگا و دەورووبەری نووسەردا روودەدا. سوارە وەكوو شاعیرێكی دەروەست هیچ كات خۆی لە رووداو و كێشەكانی كۆمەڵگەی خۆی بێسێحەب نەكردووە. هەموو ئەو ئەزموونە سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگییانەی كە بەرەوڕووی بۆتەوە قۆزتوویەتەوە بۆ ناو دەقەكەی. شیعری شار رێك خاوەنی ئەو كۆدانەیە و وكوو شیعرێكی دەروەست و سەركەش دەشچێتە خانەی ئەدەبی بەرگریشەوە.
لە كۆتاییدا من پێم وایە هەتاكوو ئێستاش جیهان و دونیابینی سوارە لە ناو شیعرەكانیدا بە تەواوەتی شی نەكراوەتەوە. رێگەی ئەوە هەیە لە دەیان رەهەندی ترەوە خوێندنەوە بۆ شیعرەكانی كاك سوارە بكەین. 

سەرچاوەكان:
1.گوركی و رئالیسم سوسیالیستی، برگرفتە از وبسایت كار شمارە 10، اردیبهشت 85
2.نغمەهای شاعرانە، مجموعەای از بهترین اشعار لاماڕتین، ترجمە شجاع‌الدین شفا‌و
3.گورگی، ماكسیم، 1345خ، ادبیات از نڤر گوركی، انتشارات صایب، 
4.زەمزەمەی زوڵاڵ، سەرجەمی بەرهەمەكانی سوارە ئیلخانیزادە، كۆكردنەوەی خالق یەعقووبی، دەزگای ئاراس،2007


PM:09:30:06/02/2017




ئه‌م بابه‌ته 724 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌