كەلبیگەری*، ئایدیۆلۆژیا و بەها گەردوونیەكانی سیاسەت(٣)

توێژینەوەیەك دەربارەی كەوتنی ئەخلاق
(بەشی سێهەم)
هاوڕێ یوسفی

سلاڤۆی ژیژێك، فەیلەسووفی چەپی سلۆڤێنیایی و یەكێك لەو بیرمەندانەی كە خۆی لەناو ڕەوتی چەپی ماركسیستیدا دەبینێتەوە و پلە و پێگەیەكی بۆ خۆی دەستەبەر كردووە و پتر بە بیرمەند و فەیلەسووفێكی سەركەش و سەرشێت بەناوبانگە، لە كتێبی ئۆبژەی واڵای ئایدیۆلۆژیادا10 كۆمەڵێك ئایدیا و فیكرەی جۆراوجۆر و هەمەڕەنگ_كە ئەم هەمەڕەنگی و ڕەنگامەیە بەشێكە لە ستراتێژی فكری ئەم بیرمەندە_ دەهێنێتە ئاراوە كە تاوتوێ كردن و خوێندنەوەی ئایدیاكانی ئەم كتێبە نە لە تاقەتی ئەم یادداشتەدایە و نە بونیادی فیكری و مێتوود و تەفسیرەكەی لە  فەلسەفەی ووشیاری یان سوننەتی ئایدیالیزمی ئەڵمانی و ئەو چەشنە خوێندنەوەیە بۆ نووسەری ئەم دێڕانە گرینگە. ئەم كتێبەی سلاڤۆی ژیژێك تا ئەو شوێنە بۆ ئێمە گرینگە كە پەیوەندی هەیە بە باسی سینیسیزمەوە و لەسەر ئەم چەمكە ڕادەمێنێت و ڕای خۆی لە ڕێگەی ڕا و تێرمی كۆمەڵێك بیرمەندەوە سەبارەت بەم چەمكە بە شێوزگەلی جۆراوجۆر_ كە بەشێكە لە پێرسۆنالیتیە فیكریەكەی و خەڵكانێكی كردۆتە تامەزرۆی خۆی و سەرنجی ئەهالی موتەفەننی فەلسەفە ڕادەكێشێت_ دەردەبڕێت و ئێمەش لەدرێژەدا هەندێك لەو بۆچوونانە دەخەینە بەر باسەوە و بەپێی مەجال لێیان ڕادەمێنین و هەڵوێستەیان لە سەر دەكەین و دەپەرژێینە سەر ئایدیاكانی.
  ژیژێك بۆئەوەی بتوانێت شوێنگە یان كەشێك دەستنیشان بكات كە ئایدیۆلۆژیا دەورەی نەدابێت و نەیتەنیبێتەوە، سەرەتا باسی ئەوە دەكات كە ئایا ئێمە لە سەردەمی كۆتایی هاتنی ئایدیۆلۆژیا یان بەتەعبیرێكی دیكە، لە سەردەمی پۆست ئایدیۆلۆژیدا دەژین یان نا، چونكوو قەناعەت كردن و قایلبوون بە تێزی كۆتایی ئایدیۆلۆژیا ڕێگەی ئەوە بە ژیژێك نادات ئەوجۆرەی بشێت دەرەنجامە بەرمەبەست و لۆژیكیەكانی هەڵهێنجێنێت. كەواتە، با لەڕێگەی ئەم پرسیارانەوە بچینە نێو جیهانی فیكریی ژیژێكەوە: ئایا لە جیهانی پۆست ئایدیۆلۆژیكدا، سنوورەكانی نێوان واقیع و ئایدیۆلۆژیا شێواون و ناكرێت لێكیان جوێ بكەینەوە؟ ئایا ئایدیۆلۆژیا كاركرد و كاریگەریەكانی لە جیهانی هاوچەرخدا چۆنە و بە چ شێوەیەك خۆی بەرهەم دەهێنێتەوە؟ ئایا كارلێك و پەیوەندیە بەرهەم هێنەرانەكان كاریگەریان هەیە لە سەر هێزەبەرهەم هێنەرەكان؟ ئەگەر ئەم كاریگەریە بوونی هەیە، ڕۆڵ یان دەوری ئایدیۆلۆژیا چیە؟ ئایا ئەو جیهانەی كە ئایدیۆلۆژیا تێیدا باڵا دەست و زاڵە، زادەی كام شێوەبەندی و فۆرماسیۆنی ئابووریە؟ ئایا بەرهەم هێنان و بەرهەم هێنانەوەی دۆخی بەرهەم هێنان، دەچێتە خانەی ئایدیۆلۆژیاوە و هتد؟.
  بەباوەڕی ژیژێك، ئێمە نەك لە سەردەمێكی پۆست ئایدیۆلۆژیكدا بەڵكوو لەسەردەمێكدا دەژین كە سەردەمی سوڵتە و باڵا دەستی ئایدیۆلۆژیای سینیسیزمە و ئەم ئایدیۆلۆژیایە پنت و خانە كۆمەڵایەتیەكانی ڕێك دەخات و پەڵەی چڵكن و گرژی ئاسمانی ئەم جیهانەیە؛ ئەو جیهانەی كە هەر وەك فێرێدریك جیمسۆن دەڵێت درووشمە سەرەكیەكەی ئەمەیە: لێگەڕێ واقعەكان خۆیان بدوێن. ژیژێك بۆ ئەوەی بتوانێت توخمە سەرەكی و بنەڕەتیەكانی ئایدیۆلۆژیا  دەستنیشان بكات و پێكهاتەی هاوچەرخی ئەم چەمكە شی بكاتەوە، هەوڵ دەدات توخمە سەرەكیە پێكهینەرە هاوچەرخەكانی ئەم چەمكە دیاری و دەستەبژێر و  لە سێ خاڵدا گردوو كۆ و بەرگی پێناسەی خۆی بە بەریدا و سنوورەكانی تەعبیری خۆی لەم چەمكە نیگار بكات. هەوڵ دەدەین بە كورتی بپەرژێنە سەر ئەم سێ خاڵە و لە ڕێگەی ئەم خاڵبەندیە ماێرزیەوە لەم سێ توخمە بنەڕەتی و پێكهێنەرە ڕامێنین و هەڵوێستەیان لە سەر بكەین.
  پێش ئەوەی لە پۆلێنبەندیەكەی ژیژێك ڕامێنین، پێویستە باسی ئەو تێزانە بكەین كە بەجۆرێك كاریگەری قووڵیان هەیە لەسەر بەرەنجامە دواییەكانی بۆچوونەكانی ژیژێك. ژیژێك، سەرەتا بە گووتەیەكی ماركسەوە دەست پێدەكات و ئەو ڕستەیە دەكاتە یەكێك لە كۆڵەكە سەرەكیەكانی خۆی بۆ قسە و باس لە سەر سینیسیزم. بەڕای نووسەری ئەم دێڕانە، ماركس باشترین و گونجاوترین پێناسەی لە ئایدیۆلۆژیا كردووە و بە باشی سنوورە مانایەكانی كێشاوە و نەخشەیەكی كۆگنێتیڤ و ناسینەكی ستراتێژیكی تۆكمە و پوختی لەم  تاریكخانە و ئاتۆلیە بەراوەژووە داوە بە دەستەوە. هەڵبەت بە پێویستی دەزانین ئاماژە بەوە بكەین كە لە دوای ماركس چەمكی ئایدیۆلۆژیا، كۆمەڵێك ڕەهەندی تازەی لەخۆ گرت و واتای نوێی  لێ هەڵهێنجرا. ئەم واتا، ڕەهەند و تەعبیرە نوێیانە لە ئایدیۆلۆژیا، بەگشتی دوو بێچم و فۆرمی تازەیان وەرگرت: یەكیان، تێگەیشتنێك لە ئایدیۆلۆژیا وەك گشتێتیەك لە فۆرمەكانی ووشیاری كۆمەڵایەتی، كە لە ڕێگەی چەمكی "سەرخانی ئایدیۆلۆژیك"ەوە هاتە ئاراوە و دووهەمیشیان، تێگەیشتنێك لە ئایدیۆلۆژیا وەك ئەو بیركردنەوە سیاسیانەی كە لەگەڵ بەرژەوەندیەكانی چینێكدا هاوتەكە و لە پەیوەندیدان. ماركس لە كتێبی سەرمایەدا دەڵێت: ئەوان نازانن چ دەكەن، بەڵام ئەو كارە [دووپاتدەكەنەوە و] ئەنجام دەدەنەوە .11 (they do not know it, but they are doing it)     
  لەسەرەتادا، ژێژێك قەناعەتی بەم گریمان و پێناسەیەی ماركس هەیە و دەیكاتە بنەمایەك بۆ درێژەی باسەكەی و لە ڕیگەی ئەم ڕستەوە، لە لایەكەوە وتەزای سینیسیزم دەهێنێتە ئاراوە و لە لایەكی دیكەشەوە، ئەم ڕستە بە یارمەتی چەن تەعبیر و داڕشتنەوەی دیكە بە سەر كۆمەڵگای هاوچەرخدا دەگشتێنێت. بە باوەری ژیژێك، یەكێك لەو كەسانەی كە ئەم ڕستەیەی بە باشی داڕشتۆتەوە و بە پانی لە سەری دواوە، فەیلەسووفی ئەڵەمانی، نووسەری كتێبی بەناوبانگ و دەورانسازی هاوچەرخ، ڕەخنە لە عەقڵی سینكی پیتێر سلۆتێردایكە. سلۆتردایك ئەم پێناسەیەی ماركس بەم شێوەیە دادەڕێژێتەوە و واریاسیۆنێكی سینیسیستی تازەی لێ ساز دەكات: ئەوان بەباشی دەزانن چی دەكەن،بەڵام هەر ئەو كارە [دووپات]دەكەنەوە 12 (they know  very well what they are doing, but stil,they are doing it.).
  بۆ ماركس، بێگومان ئایدیۆلۆژیا بریتیە لە ووشیاری پێچەوانە_كە لە بنەڕەتدا چەمكێكی ئێنگێلسیە_ یان ووشیاری درۆیین و ووشیاری درۆیینیش هیچ نیە جگە هەمان درۆیین بوونی ووشیاری، بەڵام بە باوەری ئێمە چەند تەعبیر و پێناسەی دیكەش لە ئایدیۆلۆژیا لە ئارادان كە پێویستە گرینگیان پێ بدرێت و لێیان ڕامێن. هەرچەندە ئەم تەعبیر و پێناسانە كە لە درێژەی باسەكەدا ئاماژەیان پێدەدەین، بە جۆرێك لە جۆرەكان نەیانتوانیوە قووڵ و بنەبڕانە بازنەی پێناسەكەی ماركس لە ئایدیۆلۆژیا ببەزێنن و تێیپەڕێنن و كۆی تێبینیەكانیان سەرچاوەكەی دەگەڕیتەوە بۆ یەك ئاخێزگەی فیكری/سیاسی. فێرێدریك جیمسۆن پێیوایە،  ئایدیۆلۆژیا هەمان چەواشە كردنی نائایدیۆلۆژیایە و ڤیرژێنی بەراوەژووی ئەو واقیعەیە كە ئایدیۆلۆژیا هەوڵ دەدات لە واقیعیبوون و ڕاستەقینە بوونی بخات و بەراوەژووی بكاتەوە و وای بگۆڕیت كە سیما و ڕواڵەتەكەی لەوە نەچێت كە پێشتر بووە. بەڵام ئەوەی لە پێناسەكەی ماركس و سلۆتێردایكدا جێگەی ڕامانە، لایەنی سوبژێكتیڤ و بكەرێتی سووژەیە، كە سەرباری ئەوەی بە باشی دەزانن چی دەكەن، هەمیسان ئەو كارە دووپات دەكەنەوە. هەڵبژاردنی ووشیارانەی دووپات كردنەوەی كار/كردەیەك ئایدیۆلۆژیا و كاركردە تازەكانی بەرجەستە و ئاڵۆز دەكاتەوە، ئەوەی كە سووژە لە ڕووی زانین و ئاگادارانە كردەی دووپات كراو دووپات دەكاتەوە. سووژە بۆ خۆی دەزانێت و  پەو پەڕی ووشیاریەوە دەڵێت: دەزانم كارەكەم واتادار نیە و بێ مانایە بەڵام سەرباری ئەمەش هەر دەیكەم و درێژە بەكارەكەی دەدات. ئەمە لەخۆیدا دەرخەری ئەم ئاڵۆزیە بێ وڵامەیە كە هەموان باسی یەكێتی دەكەن و هەر ئەو هەموانەش لەمپەر و ڕێگری سەرەكی بەردەم یەكێتین، هەموان باسی كەوتنی ئەخلاق دەكەن و هەر ئەو هەموانەش بنچینەكانی ئەخلاق دەلەقێنن، هەموان باسی مافی مرۆڤ دەكەن و خۆشیان سەرەكیترین پێشل كارانی ماڤی مرۆڤن، هەموان باسی دادپەروەری و عەداڵەت دەكەن و بۆ خۆیان مرۆڤگەلێكی ناعادڵن و... لێرەوەیە ئەم ئاڵۆزیانە وا لە كەسێكی وەك سلۆتردایك دەكات لە كتێبێكی قەبەدا، سەرنجی باتێ و گرینگی ئاڵۆزیە مانایی و مەفهوومیەكانی ئاشكرا بكات و بیخاتە ڕوو. 
   وەك پێشتر باسی پۆلێن/خاڵبەندیە ماێرزیەكەمان لە ڕوانگەی ژێژێك كرد، ئێستا دەپەرژێینە سەر ئەو سێ پۆلێنبەندیە و دوان لە سەر بۆچوونەكانی ژیژێك خۆی. ئەم خاڵبەندیە بریتیە لە: یەكەم، دۆكترین، دووهەم، باوەڕ و سێهەم، بڕوا.  
1- دۆكترین (Doctrine): ئامۆژە یان دۆكترینی ئایدیۆلۆژیك دەپەرژێتە سەر تیۆر و باوەڕەكانی ئایدیۆلۆژیایەك. بۆ نموونە، بەشێك لە دۆكترینەكانی لیبرالیزم لەسەرەتادا لە ئایدیاكانی جۆن لۆكدا خۆی دەرخست و نیشاندا.
2- باوەڕ (belife): باوەڕی ئایدیۆلۆژیك دیاركەوتن/مانیفێستەیشێن و ئاپاراتووسە مادی یان دەرەكیەكانی دۆكترینی خۆی دیاری دەكات. بۆن موونە، دۆكترینی لیبرالیزم خۆی لە ڕاگەیاندن و بڵاڤۆكە سەربەخۆكان و هەڵبژاردنی دێمۆكراتیك و بازاڕی ئازاددا خۆی دەردەخات.
3- بڕوا (ritual): بڕوای ئایدیۆلۆژیك ئاماژیە بۆ ناوەكی و ناخەكی بوونەوەی دۆكترینێك، بە جۆریك كە ئەزموون كردنەكەی وەك بابەتێكی خۆڕسك یان سرووشتی وایە بە پێی بڕوا بەڕێوە دەچێت. بۆ نموونە، لە لیبرالیزمدا سووژەكان بە شێوەیەكی خۆڕسك و سرووشتی خۆیان بە كۆمەڵێك تاكی ئازاد دەزانن و پێیانوایە تاك و ئازادن13. 
   ژیژێك پێیوایە دەبێت بەم پرسیارەوە دەست پێبكەین كە ئایا ئایدیۆلۆژیا لە چ شوێن و لە كوێدا یان لە چ شوێنكاتێكدا سەر هەڵ دەدات و ئامادەیە؟ وەڵامی ژیژێك بەم پرسیارە ئەمەیە كە ئایدیۆلۆژیا ڕەگەكە لە زانین و تیۆردا نیە بەڵكوو سەرچاوەكەی لە كردە و كرداردایە و لە كردەوەی كەسەكاندا ڕەنگدەداتەوە نەك لە گوتە و زانیاری و زانینی كەسەكاندا. بە گوتەیەكی دیكە، ئایدیۆلۆژیا ئەوەندەی پەیوەندی بە پانتای كردارەوە هەیە پەیوەندی بە پانتای زانینەوە نیە و ئایدیۆلۆژیا پتر لەو شوێنانەدا خۆی دەردەخات و دیار دەكەوێت كە كارێك ئەنجام دەدەین و كردەیەك پراتیكی دەكەینەوە. لێرەوەیە كە ژیژێك دەگاتە سەر ئەو باوەڕەی كە تێگەیشتنی ئێمە لە واقیع چەواشە كراو و وەهمە و ئەم چەواشەب وون و وەهمە پیشوەخت لە شوێنگە و چركە جۆراوجۆرەكاندا ئامادەیە و بەپانی_ئەگەر بمانەوێت ئاڵتووسێری بدوێین_ لەڕیگەی ئاپاراتووسە ئایدیۆلۆژیكەكانەوە تیایدا گونجێندراوە. كەواتە، عەقڵی سینیك یا خود سینیكەكان بە پێی كردەوە و كرداریان سەریان تا دوا ڕادە نوقمە لە لێڵی و وەهمدا، بەڵام سەرباری ووشیاری و بەئاگایی لەم بارەوە هەمان كار دووپاتدەكەدەنەوە؛ ئایدیۆلۆژیا خۆی لە بیركردنەوە و ئەندیشەی مرۆڤەكاندا حەشارنەداوە و خۆی نەشاردۆتەوە، بەڵكوو لە كردەوە و كرداردا شاراوەیە و دەشێت لەوێدا بیدۆزینەوە. بەم پێیە، ژیژێك لە ڕێگەی پیتێر سلۆتردایكەوە، ئەدگار و خدەی سینیسیزم بەم چەشنە دەردەخات و ئاشكرای دەكات: ئەوان بەئاگان لەوی لە كارەكانیاندا سەریان سپاردۆتە وەهمێك، بەم حاڵەشەوە سەر لەنوێ دووپاتیدەكەنەوە و هەمیسان دەستپێدەكەنەوە. بەم تەعبیرە، ئایدیۆلۆژیا دزەیكردۆتە ڕەفتارمانەوە و خۆی لە كردار و ئەكتەكانماندا حەشارداوە، واتە، كردن و ئەنجامدانی كارێك كە سەرچاوەكەی كرداری ڕووتە نەك بیركردنەوە و تێگەیشتن لەو كارەی دەیكەین و بەردەوام لە چوارچێوە و دۆخ و كرداری جۆراوجۆردا دووپاتی دەكەینەوە. یان بە جۆرێكی دیكە، كارێك كە ئەوەندەی سەر بە پێناسەی كردارە ئەوەندە قایل نیە بە بیركردنەوە و تێڕامانەوە. هەر لەم پەیوەندە و تا ڕادەیەك نزیك لەم باسەی ئێمە، پوولانتزاس تێبینیەكی سەرنجڕاكێشی هەیە. پوولانتزاس دەڵێت: كاری ئایدیۆلۆژیا ڕێك ئەمەیە كە ناكۆكیە ڕاستەقینەكان بشارێتەوە و، لە ئاستێكی خەیاڵیدا، گوتارێكی تاڕادەیەك هاوبەست و یەكپارچە، كە دەربڕی ئاسۆی ئەزموونەكی كەسەكان بێت، سەر لەنوێ بینابكاتەوە.


AM:11:33:06/02/2017




ئه‌م بابه‌ته 442 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌