زیندووكردنەوەی سینەما!

و: جەمشید بەهرامی

لە دەیەی ١٩٦٠ بەدواوە، جار جار و لە شوێنگەلێكی جیاوازدا هەست بەمە كراوە كە سینەما بەرەو داڕمانێكی بێگەڕانەوە دەڕوات، هۆكارەكەیشی دەگڕێتەوە بۆ كەمبوونەوەی رێژەی بینەرانی فیلم، جۆراوجۆرنەبوونی فیلمە بەرهەمهێنراوەكان، و لەهەمووی گرنگتر دیمەنی تراژیكی وێرانكردنی بینای سینەماكانی پێشو بۆ درووستكردنی پاركینگە گەورەكان، یان بەكارهێنانی بینای سینەماكان بە مەبەستی دیكە...
خاڵێكی دیكە كە زۆر بەرچاو نییە بەڵام بەهەمان رادە تراژیكە، هەستكردن بەم پرسەیە كە سینەما ئەو رۆڵە بەرچاوەی جاران ناگێڕێت، (بەتایبەت لە ئورووپادا) و سینەما ئەرك و پێگەی خۆی داوە بە جۆرە میدیاییەكانی دیكە و ئامرازەكانی دیكەی پێوەندیگرتن.
سەرەڕای ئەمانە شرۆڤەی ورد و دەقیق ئەمەمان پێشاندەدات: چ لە بواری چەندایەتی و چ لە بواری چۆنایەتییەوە لاوازبوونی سینەما بەس رواڵەتییە. سینەما گۆڕانكاری بەسەردا هاوتووە. تایبەتمەندی سینەما گۆڕدراوە، گۆڕان بە سەر پێگەی سینەمادا هاتووە. سینەما سەدەمین ساڵی سەرهەڵدانی تێپەڕاندووە، بەگوڕتر لە پێشتر لە دووهەمین سەدەی ژیانی خۆیدایە. بێگومان بە درێژایی ئەم سەدەی دووهەمە سینەما زۆر جیاوازتر دەبێت، چونكوو لە دەورووبەریدا تەلەفیزیۆن و جۆرە میدیاییەكانی دیكە ئاڵ و گۆڕیان بە سەردا دێت. بێگومان لە داهاتوویەكی چاوەڕوانكراودا سینەما درێژە بە ژیانی خۆی دەدات و لە وێنەی میدیایەكی هونەری و ئامرازێك بۆ سەرقاڵكردنی جیاواز، بینەرەكانی چ هەزارەها كەس بن و چ ملوێنان كەس، بەرەوڕوی ئەزموونگەلێك دەكاتەوە كە جۆرە میدیاییەكانی دیكە توانستی ئەو ئەزموونانەیان نییە.
لە بەرچاوترین نیشانەكانی لاوازبوونی سینەماوە دەست پێبكەین: بێگومان رێژەی هوڵەكانی پیشاندانی فیلم بەرەو كەمبوونەوە دەچێت، بەتایبەت لە ناوەندی شارەكاندا، و تراژیكتر لەوە لەزۆرێك لە شارۆچكەكان و تەنانەت لە شارستانەكاندا سینەمایەك بەدیناكرێت. بەڵام سینەما گەورەكان ماوەنەتەوە و زۆربەیان هۆڵەكانیان زۆرتركردوەتەوە. واتە لە راستیدا هۆڵە سینەماییەكان بچووكتربوونەتەوە و ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی بینینی فیلم و ئەزموونێك كە بەدوای خۆیدا دەیهێنێت چیتر ئەو سەرنجنڕاكێشیەی جارانی نەبێت. بەڵام لەلایەكی دیكەوە ئەو سینەمایانەی كە چەند هۆڵی پیشاندانی فیلمیان هەیە ئەم خاڵە بەهێزەیان هەیە كە بۆ زۆربەی خەڵك و رەوتە باوەكانی رۆژ و هەروەها بەردەنگە تایبەتەكان، هەلی هەڵبژاردنی جیاواز، بەگشتی دەخەنە بەردەم بینەر. بەم پێیە و دوای سەركەوتنی شێوازی ئورووپایی بە سەر شێوازی ئەمریكاییەكاندا و دامەزراندنی سینەماگەلێك كە چەند هۆڵی پیشاندانی فیلمیان هەیە، لە دەورووبەری شارەكانیشدا دەرفەتی هەڵبژاردن گەشەی كردوە و هەروەها دەستڕەسی بە سینەما ئاسانتر بوەتەوە.
بەڕاستی زۆرێك لەو سینەمایانە سەرنجڕاكێشن و لە یەك كاتدا لە هۆڵگەلی جیاوازی بینایەكدا ریژەیەكی زۆری فیلمە جیاوازەكان پیشان دەدرێت و بەردەنگ بە ئاسانی دەتوانێت یەكێك لەو فیلمانە هەڵبژێرێت، جگە لەمەش زۆرێك لەم بینایانە هۆڵی نانخواردن و ئامرازە پێویستەكانیان بۆ تێپەڕكردنی كات دابینكردووە.
پەرەسەندنی سینەمای چەند هۆڵی ئەوەمان پیشاندەدات كە كەمبوونەوەی هۆگرایەتی خەڵك بۆ سینەما تا رادەیەك نەك پێوەندی بە لەباربوونی فیلمەكانەوە نییە، بەڵكوو پێوەندی بەم راستییەوە هەیە كە دەستڕەسی بە هۆڵەكانی سینەما ئاسان نەبووە و سینەماكان دەرفەت و ئامرازە پێوەیستەكانی تێدا دابیننەكراوە. كەمبوونەوەی فرۆشی فیلمەكان لەدەیەی ١٩٧٠ و ١٩٨٠ لانیكەم دیاردەیەكی گشتگیر بووە و هەنووكە تا رادەیەك قەرەبووكراوەتەوە. لە بریتانیادا لەساڵی ١٩٨٤ رێژەی بەردەنگەكانی سینەما دابەزی بۆ ٥٠ ملوێن كەس، واتە هەر كەسێك لەساڵێكدا كەمتر لە یەكجار رۆشتبوو بۆ سینەما، بەڵام دواتر ئەو رێژەیە بەرزبوویەوە بۆ ١٠٠ ملوێن كەس؛ لە وڵاتەكانی دیكەیشدا رێژەی بینەر بەرەو بەرزبوونەوە دەچێت، لە ئەمریكادا رێژەی بەردەنگانی سینەما كەمتر بەرز و نزمی بە خۆیەوە بینیوە.
خاڵێكی دیكە كە ئورووپاییەكانی نیگەران كردووە گەشەی رۆژ لەدوای رۆژی فیلمە هالیوودییەكانە، فیلمە ئامریكاییەكان زیاتر لە ٨٠ لەسەدی بازاڕی فیلمی وڵاتانی ئورووپایی(رۆژئاوا) داگیركردووە،و ٢٠ لەسەدی ئەو بازاڕەش بەشی فیلمە نێوخۆییەكانی هەركام لەو وڵاتانەیە و وڵاتانی دیكە بەشێكی كەمیان لەو بازاڕەدا هەیە. هەڵبەت لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئورووپایشدا بارودخەكە بە كەمێك جیاوازییەوە هەر بەهەمان شێوەیە، لە ئاسیادا باروودۆخەكە هەندێ ئاڵۆزترە، چونكوو فیلمە بەرهەمهێنراوەكان بە زمانەكانی هیندی و چینی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ناسراون و فیلمە نێوخۆییەكان لە وڵاتەكانی فلیپین، ئەندۆنۆزیا و ئێران، بەختێكی باشیان هەیە. تەنانەت لەو وڵاتانەشدا بازاڕی فیلم لە قازانجی فیلمە هاولیوودییەكانە.
بەهالیوودیكردنی سینەمای جیهان دیاردەیەكی نوێ نییە، لە رابردوودا، لەدەیەی ١٩٢٠دا هالیوود ٨٠ لەسەدی بازاڕی فیلمی لە كانادا و ئیتالیادا داگیركردبوو و بەگشتی پشكی سینەمای هالیوود لە بازاڕی جیهانی فیلمدا هیچ كات كەمتر لە ٥٠ لە سەد نەبووە. بەڵام بازاڕێك كە سینەمای هالیوود لە سەردەمی سینەمای بێدەنگدا تێیدا دەركەوت، بازاڕێكی روو لە گەشە بوو، بازاڕێك بوو كە ئەو فیلمانەی بەرهەمی ئەمریكا نەبوون بەشێوەیەكی بەرچاو تێیدا بڵاوەیكردبووەوە. لەو سەردەمەدا تەنانەت ئەم دەرفەتە لە بەردەمی وڵاتەكانی دیكەدا بوو تاكوو بازاڕی نێوخۆیی خۆیان لەسەر هەندێك لە فیلمەكان دابخەن، و زۆرێك لە وڵاتەكانیش ئەو كارەیانكرد. 
هاتنەئارای سینەمای ئاخێوەر دیسانەوە پیشەی فیلمسازی نەتەوەیی تووشی راوەستانكرد و دڵخۆشكردن بەمە كە هالیوود دیسانەوە بتوانێت بەبێ هیچ سنوورێك بپەرژێتەسەر سەرقاڵكردنی خەڵك، بەرجەستە بووەوە.
ئەمڕۆكە چیتر هیچ چەشنە كۆنترۆڵێك لەسەر هرووژمی هێزی كۆمپانیا زەبەلاحەكانی هالیوود لە بازاڕی فیلمدا نییە و رێگا بۆ مانۆری سینەماكانی دیكە، تەنانەت لەخودی ئەمریكاشدا بەرتەسك و سنوورداربووەتەوە. ئەمڕۆكە چیتر هالیوودیبوونی سینەما راستەقینەیەكی حاشاهەڵنەگرە و داهاتووی سینەماكانی دیكە جگە لە ئاسیا (رۆژهەڵات) تەم و مژاوییە. لە زۆرێك لە وڵاتانی جیهاندا بارودۆخی سینەمای نەتەوەیی وەك باروودۆخی وردە ماسییەكە لەناو دەمی قڕش (كۆسە ماسی)دا.
ناكۆكی نێوان سینەما و جۆرە میدیاییەكانی دیكە بەتایبەت تەلەفیزیۆن، لانیكەم بەقەد ناتەبایی نێوان سینەمای هالیوود و سینەمای وڵاتانی دیكە گرنگایەتی هەیە. 
بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ زۆر كەس سینەما و تەلەفیزیۆنی بە دووژمنی یەك دەزانی. بەڵام ئەوەی ئەمڕۆكە دەبیندرێت پێوەندی و گرێدراوییەكی دوولایەنەیە. زۆربوونی رێژەی كاناڵە تەلەفیزیۆنییەكان بۆ فیلمی نوێ و كۆن، داخوازی زۆرتری بەدوای خۆیدا هێناوە. كاناڵە تەلەفیزیۆنییەكان فیلمە لەبیركراوەكانی ستدیۆ فیلمسازییەكانیان كڕیوە و لە بواری بەرهەمهێنانی فیلمی نوێیشدا بەتایبەت لە ئورووپادا سەرمایەیەكی زۆریان خستووەتەگەڕ.
ئەمڕۆكە دەكرێت لە رێگای تەلەفیزیۆنەوە فیلمگەلێكی زۆر ببیندرێت، دەرفەتێك كە لە سەردەمە گەشاوەكانی پێش هاتنەئارای تەلەفیزیۆندا لە ئارادا نەبوو. بەدڵنیاییەوە دەكرێ بڵێین زۆرتر لەنیوەی داهاتی زۆربەی فیلمەكان، ئەمڕۆكە لە رێگای دووهەمەوەیە واتە لە رێگای تەلەفیزیۆنەوە.
سینەما و جۆرە میدیاییەكانی دیكە
سنووری سینەما كوێیە؟ تا كوێ دەتوانین لە ژێر نێوی سینەمادا و جگە لە سینەماش لەژێر نێوی میدیایەكی دیكەدا پێناسە بكەین؟ دەكرێ بڵێن بینینی فیلم لە رێگای شاشەی بچووكەوە (تەلەفیزیۆن و...) قەد سینەما نییە و فیلمسازی بە ئامانجی پیشاندان لەسەر شاشەی بچووكدا بەمانای لاوازی و داڕمانی سینەمایە. هەرچەند كە، لە راستیدا سینەما بەمانای تەواوی وشە هەمان ئەزموونی دیمەنە بزۆزەكانە، تەنانەت لە جیهانی ئاڵۆزی سینەمای چەندرەهەندیدا. 
قەت تەلەفیزیۆن و جۆرەكانی دیكە بۆ فیلمەكان بازاڕێكی سەربەخۆ پێكناهێنن، ئەگەرچی بەشێك لە فیلمەكان بەتایبەتی بۆ تەلەفیزیۆن (فیلمی تەلەفیزیۆنی/تێلەفیلم Telefilm) درووستدەكرێن.
بەس وێرژێنی (نوسخە) سینەماییە كە بۆ فیلمەكان بەبایەخ و جێی بڕوایە و دەبێت بەردەنگ بۆ بینینی فیلمە سینەماییەكان لە هۆڵی سینەمادا ئامادە بێت و فیلمەكان ببینێت.
تەكنیكی نوێ و ئەزموونی دیداری و بیستراوی سینەما زۆرتر لە رابردوو بەهێزتربووە و گەشەیكردووە و ئەم ئەزموونەیە كە لای بەردەنگ سینەمای بەنرخكردووە، تەنانەت ئەگەر بەردەنگ جارجاریش بۆ سینەما بڕوات. 
لەم باروودۆخە نوێیەدا كە خولقاوە، سەرهەڵدانی تەلەفیزیۆن بە رووناكی و كوالیتی بەرزی دیمەنەوە (High Definition TV) نیشانەی گەشە و پەرەسەندنی بایەخە سینەماییەكانە لە دنیای ئامرازەكانی سەرقاڵكردن و رابواردنی ماڵەوەدا. قۆناخی دواتری گەشەی تێكنۆلۆژیا، واتە بەدیجیتاڵبوونی دیمەنەكانی فیلم بۆ گواستنەوە لە رێگای پێوەندی ئینترنێتیەوە، پانتایی پێوندییە دوولایەنەكانی نێوان میدیاكان بەربڵاوتر دەكات، بەڵام رۆڵی سینەما لە وێنەی خاڵی سەرەكی و پێوەرێكی ستاندارد كە دیمەنە بەجووڵەكان بەپێی ئەو هەڵدەسەنگێندرێن، ناباتە ژێر پرسیارەوە.
لە كەش و هەوای پێشبڕكێی نێوان میدیاكاندا، سینەما پێش لەهەر شتێك ویترینێكە بۆ پیشاندانی ئەو شتەی كە نوێ و سەرنجڕاكێشە (لەوانەیە هەر بەم هۆیە بێت كە هالیوود لەسەر پەردەی سینەمادا قسەی سەرەكی دەكات).
هەر كات زۆرتر جەخت لەسەر جۆراوجۆری كولتووری، جوگرافی و مێژوویی هاتبێتە ئاراوە، سینەماش زۆرتر سەری لە شاشەی بچووكەوە هێناوەتە دەرەوە (واتە لە تەلەفیزۆنەوە).
لانیكەم لە ئورووپا و ئەمریكادا رێژەی فیلمە كۆنەكان كە بۆ بڵاوكردنەوە لە هۆڵە سینەماییەكان و هۆڵەكانی دیكەدا بوونیان هەیە، زۆر زۆر كەمبووەتەوە و بەردەنگی ئەو جۆرە فیلمانەش هیچكات هۆگری ئەو چەشنە فیلمانە نییە، بەڵام ئەو بایەخانە هیچكات بۆ پیشاندان لە رێگای تەلەفیزیۆنە ئەوەندە گرنگنەبوون و بەردەنگەكان لە رێگای دیتینی ئەو فیلمانە لەسەر شاشەی بچووكدا لەگەڵ پانتاییەكی بەربڵاوی فەرهەنگی سینەمای جیهاندا ئاشنا دەبن. سەرەڕای كەم و كوڕییەكی نائاسایی كە لەو فیلمانەدا دەبیندرێت، بەڵام هیچكات دەستڕەسی بە زانستی سینەما تا ئەو رادەیە بەربڵاونەبووە.
بەم پێیە هەندێ راوەستان و شرۆڤەی كاریگەرییەكانی باروودۆخێك كە لەدرێژایی ئەو باروودۆخەدا وادیارە سینەما رواڵەتێكی هەرەمی بەخۆیەوە گرتووە، ئەوەمان بۆ دەردەخات كە هەرەمی سینەما لە بنەوە زۆر بەربلاوە، واتە لە راستیدا رێژەی ئەو فیلمانەی كە دەكرێت لە رێگای شاشەی بچووكەوە ببیندرێن زۆر زۆرن و لە بنەوەی هەرەمەكەدان، و لووتكەی هەرەمەكەش رێژەیەكی كەم لەخۆدەگرێت و بریتییە لەو فیلمانە كە ئەمڕۆكە بەواتای راستەقینە بۆ پیشاندان لەهۆڵی سینەمادا لەبارن.
هالیوود یان "میراتی سینەما"
لە پیشاندانی فیلمە نوێیەكاندا هالیوود نەك توانیویەتی زۆربەی پەردەی سینەماكان داگیر بكات، بەڵكوو ئەم سەركەوتنەی لە بوارێكی تایبەتی فیلمەوە بەدەست هێناوە. ئەو رۆژانە تێپەڕ بوون كە هالیوود لە بواری هونەرییەوە ملكەچی بەربەستەكانی یاسای بەرهەمهێنان بوو. ئەگەرچی هێشتاكەش هالیوود فیلمگەلێك بۆ بەردەنگی "تایبەت بە بنەماڵە" درووستدەكات و رۆژ لەدوای رۆژیش لەرێژەی ئەو فیلمانە كەمدەبێتەوە، زۆربەی بەرهەمەكانی هالیوود تەرخانكراوە بۆ تەورگەلێك كە بۆ لاوان و گەورەساڵان جێگای سەرنجە، هەر بۆیە هالیوود لە بەكارهێنانی زمانی هەرزەكاری، سێكس و توندوتیژی ئازادانەتر هەڵسووكەوت دەكات؛ چیتر ئەمە ناكرێت لە وێنەی رەوتێك بەرەو ریالیزم پێناسە بكرێت، بەوتەی "لیندا ویلیامز" بەپێچەوانەوە، ئەمە شێوازێكی نوێیە بۆ ئەوەی فیلمە سینەماییەكان بتوانن، سەرنجڕاكێش و جیاواز و بەتایبەت جیاوازتر لە تەلەفیزیۆن بێت.
زۆرترین هەست و زیندوویەتی سینەمای ئەمریكا پێوەندی بە فیلمسازە سەربەخۆكانەوە هەیە، واتە ئەو فیلمسازانەی كە ناچنە ژێر چەتری سینەمای هالیوودەوە، فیلمسازانێك لە وێنەی "جیم جارمووش"، "تارانتینۆ" و... 
ئەم راستیەی كە ئەمڕۆكە فیلمە ئەمریكاییەكان بەردەنگە لاوەكانیان بەرەو لای خۆیان راكێشاوە و بارودۆخی خۆیان لە وێنەی نیشانەی مۆدێرنیتە جێگیركردووە، لەدوو روانگەوە گرنگە: لەلایەكەوە ئەم راستییە نیشاندەدەن كە سینەمای ئەمریكا هێشتاكە توانایی نوێگەری و ئاوڕدانەوە لە داخوازی بەردەنگی هەیە. لەلایەكی دیكەشەوە كێشەگەلێك بۆ فیلمسازانی وڵاتانی دیكە دێنێتە ئاراوە، ئایا ئەوان دەبێت بەربەرەكانێیان لەگەڵ بكەن؟(ئایا دەتوانن؟)...










AM:11:30:06/02/2017




ئه‌م بابه‌ته 468 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌