دۆناڵد تڕامپ و كۆماری ئیسلامی، دەرفەتێك بۆ كوردستانی رۆژهەڵات؟

خەسرەو ئەڵماسی

دۆناڵد تڕامپ رۆژی بیستی مانگی ژانوییە، وەك چل و پێنجەمین سەرۆكی ئەمریكا، كلیلی كۆشكە سپییەكەی لە باراك ئۆبامای سەرۆكی پێشوو لە ئاهەنگی كردنەوەی خولی سەرۆكایەتییەكەی وەرگرت و بە فەرمی كارەكانی وەك سەرۆكی نوێی ئەمریكا دەستپێكرد. پێش وەرگرتنی ئەم كلیلە، حەسەن رۆحانی، سەرۆك كۆماری كۆماری ئیسلامی ئێران، بە كلیلەكەی توانیبووی دەركەی رێككەوتنێكی ناوكی لە گەڵ وڵاتانی پێنج كۆ یەك بكاتەوە و لە دەرەنجامی ئەو مامەڵەیەدا‌ توانی گەمارۆكانی سەرۆك كۆماری ئیسلامی ئێران سووك بكات‌ و بەو شێوەیە كۆماری ئیسلامی لە لێواری داڕووخانی ئابووری رزگار كرد. تڕامپی كاندیدی سەرۆكایەتی لە كاتی بانگەشەی هەڵبژاردن، بە بەردەوامی رەخنەی تووندی لە مامەڵە ناوكییەكە دەگرت و لە سەرەتا تەنانەت هەڕەشەی هەڵوەشاندنەوەشی دەكرد. دواتر و هەر لەماوەی هەڵمەتی هەڵبژاردنەكان، وێرای ناوزەدكردنی مامەڵەكە بە خراپترین مامەڵەی مێژووی ئەمریكا، خوازیاری دووبارە دانیشتنەوە و داڕشتنەوەی مامەڵەكه بۆ دەستەبەركردنی قازانجی زیاتر بۆ ئەمریكا‌ بوو. ترس و نیگەرانی كاربەدەستانی ئێرانی لە مەڕ هەڵوەشاندنەوەی مامەڵەكە لە رێبەری باڵای وڵاتەوە بیگرە تا سەرۆك كۆمار و وەزیری دەرەوە و فەرماندە سەربازییەكان، خۆی لە گوتار و ئاخاوتنەكانیان دەردەخات. ئایا تڕامپی سەرۆك، چەندە بە بەڵێنەكانییەوە بەستراوەتەوە و بڵێی خۆی بۆ جێبەجێكردنیان ئامادە كردبێت‌؟

لەماوی چەند رۆژی یەكەمی دەست بەكاربوونی وەك سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكان، تڕامپ هەندێك لەو بەڵێنانەی بە دەركردنی كۆمەڵێك فەرمانی جێبەجێكاری بردەسەر و دەریخست ئەو دروشمانەی كاتی بانگەشەی هەڵبژاردن بەرزی كردبوونەوە، زۆریش ئاكامی تینی هەڵمەتەكە‌ نەبوون، بەڵكوو سەرۆكی نوێ لە جێبەجێكردنیان، خەریكە هەنگاوی كردەیی دەنێت؛ تڕامپی سەرۆك، هەر لە سەرەتای دەست بە كاركردنیەوە، بڕیارگەلێكی گرنگی دەركرد وەكوو راگرتنی دامەزراندنی فیدراڵی بۆ بچووككردنەوەی قەبارەی دەوڵەتی فیدڕاڵ، سووككردنی باری ئۆباماكێر لەسەر شانی دەوڵەتی فیدڕاڵ، كشانەوەی وڵاتەكەی لە رێككەوتنی هاوپشكی ترانس پاسیفیك، بڕینی بودجەی ئەو رێكخراوانەی یارمەتیدەربوون بۆ لەباربردنی كۆرپەلە، جێبەجێكردنی بۆڕی گواستنەوەی نەوتی كی ستەون و داكۆتای باكوور، سنوورداركردنی وەرگرتنی پەنابەر و راگرتنی كاتیی پێدانی ڤیزا بە هاوڵاتیانی وڵاتانی ئێران، عێراق، سوریا، یەمەن، سۆماڵی و لیبیا، درووستكردنی دیوار لە سنووری باشووری وڵات و هتد. هەموو ئەم بڕیارانە مشتومڕی زۆریان لەسەر بوو، بەڵام تڕامپی كاندید بەڵێنی جێبەجێكردنی دابوون و ئێستاش تڕامپی سەرۆك بڕیاری جێبەجێكردنی بۆ دەركردوون.

سەبارەت بە رێككەوتنە ناوكییەكەی ویلایەتە یەكگرتووەكان لەگەڵ ئێران، لە ئێستاوە هێماكانی چۆنیەتی بە هێواشی لە كار خستنی مامەڵەكە، دەردەكەون. تیمی تڕامپ پێدەچێت، بە لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندی وڵاتانی ئەورووپایی كە هەندێكیان هەر زۆر زوو لەگەڵ كۆماری ئیسلامی كەوتنەوە مامەڵەی بازرگانی و هەروەها بەستراوەیی ویلایەتە یەكگرتووەكان بە رێككەوتنێكی فرە لایەنە، بە كاوەخۆ كار بۆ لەباربردن و لەكارخستنی مامەڵەكە بكات. تیمی تڕامپ بڕیاری داوە وەك ئیدارەكەی ئۆباما چاوپۆشی لە لادان و پێشێلكارییەكانی كۆماری ئیسلامی، تەنانەت ئەگەر بچووكیش بێت، نەكات و بە تێبینیكردنی بچووكترین لادان لە مەرج و بڕگەكانی مامەڵەكە، نموونەی پێشێلكارییەكە بباتە بەردەم ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان و بەو هۆیەوە، كۆبڕیارێكی ئەنجومەنەكە بۆ پێشێلكارییەكە مسۆگەر بكات و بە هۆیەوە، گەمارۆكانی پێشووتری سەپێندراو، بسەپێننەوە. لەهەمان كاتیشدا، پێدەچێت لە پێدانی مۆڵەتی بازرگانی لەلایەن وەزارەتی خەزێنەی ئەمریكاوە بۆ مەبەستی بازرگانیكردن لەگەڵ ئەو كۆمپانیایانەی كۆماری ئیسلامی كە پشكی سوپای پاسدارانی تێدایە، مەرجەكە قورستر بكەن و مەرجی پێنەدانی مۆڵەت بۆ بازرگانیكردن لەگەڵ كۆمپانیاكانی سەر بە سوپا لە رێژەی پشكی سوپای پاسداران لە ٥٠% بۆ ٢٥% دابەزێنن. بە رەچاوكردنی ئەم سیاسەتەش، هەم لەباربردن و لەكارخستنی مامەڵەكە، مۆركی تاكلایەنەی پێوە ناندرێت و هەم كاتی پێویست بە هاوپەیمانانی ویلایەتە یەكگرتووەكان دەدرێت، خۆیان لەگەڵ دۆخی تازە و دووبارە سەپاندنەوەی گەمارۆكانی پەیوەست بە بەرنامەی ناوكی بگونجێنن.

لەهەمان كاتی كاركردن لەسەر پەكخستنی هەنگاو بە هەنگاوی رێككەوتنە ناوكییەكه، ئیدارەی نوێی ئەمریكا، چاوێكیشی لەسەر دۆسیەكانی تری پێوەندیدار بە كۆماری ئیسلامی ئێرانەوەیە. لەناو ئەو دۆسیانەشدا، دەكرێت ئاماژە بە پێشێلكاری مافی مرۆڤ، پشتگیری تیرۆریزم و تاقیكردنەوە و پێشخستنی تواناییە مووشەكییەكانی بالیستیكی كۆماری ئیسلامی ئێران بدرێت. بۆ ئەوەش، تڕامپ لە نیزیكەوە كار لەگەڵ‌ كۆنگرەیەكی زۆرینە كۆماریخواز دەكات كە‌ بە دەنگی بەرزەوە پشتیوانی لە سەپاندنی گەمارۆی زیاتر لەسەر كۆماری ئیسلامی دەكەن. شایانی باسە كۆنگرەی ئەمریكا بە ماوەیەكی كورت لە كۆتاییهاتنی خولی سەرۆكایەتی ئۆباما، بە فەرمی، گەمارۆكانی سەر كۆماری ئیسلامی بۆ ماوەی دە ساڵی دیكە درێژكردەوە؛ كە لەئەنجامدا، نیگەرانی و ترسی بێوێنە و دەنگی ناڕەزایەتی كاربەدەستانی باڵای سیاسی و نیزامیی كۆماری ئیسلامی لێكەوتەوە. 

لە ئێستاشدا، كۆمەڵێك لە ئەندامانی كۆنگرەی ئەمریكا كار بۆ ئەوە دەكەن بە مەبەستی زیاتركردنی گوشاری ناوخۆیی و سنوورداركردنی ئاستی دەستێوەردانی كۆماری ئیسلامی لە ناوچەكە، زنجیرەیەك گەمارۆی نوێی پەیوەست بەو دۆسیانە، بە سەر كۆماری ئیسلامی ئێراندا بسەپێنن. بۆ سەپاندنی گەمارۆی نوێ، لە سەرووی هەموویانەوە، دۆسیەی مافی مرۆڤ جێگەی گرتووە و ئەو ئەندامانەی كۆنگرە، كۆماری ئیسلامی بە پێشێلكەرێكی ترسناكی سەرەتاییترین مافەكانی هاوڵاتیانی تۆمەتبار دەكەن. لە سێدارەدان و تووندكردنی چالاكانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كولتووری لە بەندیخانەكانی كۆماری ئیسلامی و بێبەشكردنی هاوڵاتیان لە وەدەستكەوتنی زانیاری بەشێوەیەكی ئازاد و پێشێلكردنی مافەكانی كەمینە ئایینی و نەتەوەییەكان، هەموو ساڵێك بەشێكی گرنگ لە راپۆڕتی ساڵانەی مافی مرۆڤی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا لەخۆدەگرێت. كۆماری ئیسلامی ئێران وەك دەوڵەت لەگەڵ دوو وڵاتی دیكە، سووریا و لیبیا، تا ئێستاش لە لیستەی دەوڵەتانی پشتیوانكەری تیرۆریزمی دەوڵەتین و ویلایەتە یەكگرتووەكان سوپای قودسی سەر بە سوپای پاسداران بە پشتیوانی سەرەكی حیزبوڵلای لوبنان و رێژیمی بەشار ئەسەدی سەرۆك كۆماری سووریا و گرووپەكانی دیكەی تیرۆریستی ئەژمار دەكات و لە هەڵسوكەوتی ئاژاوەنانەوە و ناسەقامگیركردن و دەستوەردانەكانی دیكەی كۆماری ئیسلامی لە وڵاتانی ناوچەكە، لەوانەش عێراق و یەمەن و سووریا و لوبنان و فەڵەستین و هتد، بەتەواوەتی ئاگادارە و لەوە ناچێت تڕامپ و وەزیری نوێی بەرگری ئەمریكا، چاوپۆشی لەو كردارانەی كۆماری ئیسلامی بكەن. وەزیری نوێی بەرگری، كە بە سەگە تووڕە‌كە ناسراوە، بڕوای وایە كە كۆماری ئیسلامی گەورەترین هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانی ئەمەریكا و هەر لەسەر ئەو هەڵوێستەشی لەلایەن ئۆباماوە، كە دەیویست بەهەموو نرخێك لەگەڵ كۆماری ئیسلامی لەسەر بەرنامە ناوكییەكەی بگاتە رێككەوتن، لە فەرماندەیی فەرمانداری ناوەندی هێزەكانی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوور خرایەوە. راوێژكاری نوێی ئاسایشی نیشتمانی و سەرۆكی نوێی دەزگای سی ئای ئەی، بەهەمان شێوە كۆماری ئیسلامی وەك گەورەترین مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندییەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ناوچەكە ئەژمار دەكەن. دەستبەكاربوونی تڕامپ و ئەم تیمە نوێیە لە كۆشكی سپی لە راستیدا دەكرێت وەك خاڵی كۆتاییهێنان بە سەرەڕۆییەكان و پێشێلكارییەكانی كۆماری ئیسلامی لە ناوچەكەدا ئەژمار بكرێت و ئەم تیمە نوێیە كار بۆ سنوورداركردنی دەسەڵات و هەژموونی كۆماری ئیسلامی هەم لە ناوخۆی وڵات و هەم لە ناوچەكە دەكەن. هەروەها دۆسیەی بەرنامەی مووشەكی بالیستیكی، یەكێكی دیكە لەو دۆسیانە دەبێت كە بە هۆیەوە، كۆنگرەی ئەمریكا كار بۆ دانانی گەمارۆی زیاتر لەسەر كۆماری ئیسلامی دەكات. تڕامپ و تیمەكەی، بە رەخنەی تووندگرتن لە سیاسەتەكانی ئۆباما سەبارەت بە وڵاتانی عەرەبی هاوپەیمان و ئیسرائیل و پشتگوێخستنی بەرژەوەندی و تێبینییەكانیان لەسەر كۆماری ئیسلامی بە گشتی و مامەڵە ناوكییەكە بە تایبەتی، گەرەكیانە پێوەندییەكانیان لەگەڵ هاوپەیمانە كۆنەكانی وڵات، باش بكەنەوە و هەر لەو پێناوەشدا، پێدەچێت یەكەم سەرۆكێك كه لەلایەن تڕامپەوە بۆ كۆشكی سپی‌ بانگهێشت كرابێت، بینیامین نەتانیاهو بێت.

بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ئەگەرە بەهێزانە لە گۆڕانكاری لە سیاسەتی ویلایەتە یەكگرتووەكان بەرامبەر كۆماری ئیسلامی ئێران، دەكرێت باس لە ئەگەرەكان و دەرفەتەكانی بەردەم نەتەوەكان و كەمایەتییە ئاینییەكانی ئێران بكرێت. یەكێك لەو پێكهاتانە،‌ نەتەوەی كورد لە كوردستانی رۆژهەڵاتە كە هاتنە سەر كاری تڕامپ دەتوانێت لە بەرژەوەندی ئامانجە سیاسییەكانیاندا بێت. پارتە سیاسیەكانی رۆژهەڵات و هەروەها رێكخراوە مەدەنییە جۆراوجۆرەكانی رۆژهەڵات و چالاكوانانی سەربەخۆ دەتوانن بە هاواهەنگی یەكتر و بە كەڵكوەرگرتن و هاوتەریبكردنی سیاسەت و چالاكییەكانیان لەگەڵ سیاسەتەكانی ئیدارەی نوێی ئەمریكا، خۆیان لە بەرەی دروستكردنی گوشار بۆ سەر ئێران ببیننەوە. دەكرێت پارتە سیاسییەكان و رێكخراوەكان پێداچوونەوەیەك بەناو و ناوەڕۆك و پێكهاتەكانیان بكەنەوە و خۆیان لەگەڵ پێداویستییەكانی سەردەم و ئەگەرەكان بەرۆژ بكەنەوە و باشتر وایە كوردستانی رۆژهەڵات بە یەك دەنگی و یەكگرتوویی، ئەگەریش نا لانیكەم بە هاواهەنگی و هاوكاری، لەژێر چەتری بەرە، پلاتفۆڕم، هاوپەیمانی یان هاوبەندییەكدا دەنگ و داوا و هێزیان بۆ ئەم قۆناغە لە دەرفەتەكان یەك بخەن و بە دروستكردنی تیمێكی دیپڵۆماسی شارەزا و بەهێز، كە نوێنەرایەتی هەموو دەنگ و رەنگەكان بكات، تۆڕێكی پێوەندی تۆكمە و بنیاتنەر لەسەر ئاستی بەرز لەگەڵ وڵاتانی رۆژئاوایی بەگشتی و ویلایەتە یەكگرتووەكان بەتایبەتی دروستبكەن. نوێنەرانی كوردستانی رۆژهەڵات دەتوانن بە كۆكردنەوەی داتا و زانیاری دروست و تەواو لەسەر پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ لە كوردستانی رۆژهەڵات، چ وەك نەتەوە و چ وەك كەمینە ئایینییەكان، وە هەڵدانەوە و لەقاودانی چالاكییە سەرەڕۆیی و تیرۆریستییەكانی كۆماری ئیسلامی دژی خۆیان و دژی گەلان و پێكهاتەكانی دیكەی ناوچەكە، گوشارەكان بۆ سەر كۆماری ئیسلامی زێدەتر بكەن و داوا رەوا و ئامانجە دیمۆكڕاتیكەكانی خۆیان لە چوارچێوەیەكی گەڵالەكراو، لەرێگەی تیمێكی دیپڵۆماتیكی فەرمی بگەیەننە كۆڕ و كۆمەڵە پێوەندیدارەكانی مافی مرۆڤ و دەزگاكانی پەرەپێدانی دیمۆكڕاسی و دەوڵەتانی رۆژئاوایی و لە سەرووی هەمووشیانەوە كاربەدەستانی نوێی كۆشكی سپی. پێویستە ئەندامانی تیمێكی دیپڵۆماسی ئەوتۆ، بەشداری كاریگەر و چالاكیان لە كۆڕ و كۆبوونەوە جۆراوجۆرە سیاسییەكان و كۆنفڕانسەكانی پێوەندیدار بە مافی مرۆڤ لە رۆژئاوا بە گشتی و لە ویلایەتە یەكگرتووەكان بە تایبەتی هەبێت و بە كردنەوەی نووسینگەیەكی فەرمی نوێنەرایەتی رۆژهەڵات لە واشینگتۆن، رۆڵی كاریگەر لە رووداوەكان بگێڕن و لەهەمان كاتدا سوودی پێویست لە ئاڵوگۆڕەكان وەربگرن.

لەكۆتاییدا، دەشێت بڵێین دۆناڵد تڕامپ، لەچەند رۆژی یەكەمی دەستبەكاربوونی وەك سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكان، سەلماندوویەتی ئەو دروشم و بەڵێنانەی وەك كاندیدی سەرۆكایەتی و لە كاتی كەمپەینی هەڵبژاردن بانگەشەی بۆ دەكردن، تەنیا دروشم نەبوون و بە پێچەوانەوە، خەریكە یەك بە یەك فەرمانی جێبەجێكردنیان بۆ دەردەكات. یەكێك لەو بەڵێنانەش، لەكار خستن یان خود كارپێنەكردن بە مامەڵە ناوكییەكەی كۆماری ئیسلامی ئێران بەو شێوەیەی ئێستای بوو، وە لە باشترین حاڵەتدا، گوشار خستنە‌سەر كۆماری ئیسلامی لە رێگەی سەپاندنی گەمارۆی زیاتر بۆ دەستخستنی بەرژەوەندی زیاتر بۆ ئەمریكا بوو. پێدەچێت لە تیمی كاری تڕامپ، زۆربەی ئەو كەسانە بەرچاو بكەوێن كە دژی ئەو مامەڵەیە بوون و كۆماری ئیسلامی بە هەڕەشەیەكی گەورە بۆ سەر بەرژەوندییەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان ئەژمار دەكەن. كۆنگرەی ئەمریكاش، بە زۆرینەیەكی كۆماریخوازی دژی مامەڵەكە و خوازیاری گەمارۆ و گوشاری زیاتر بۆ سەر كۆماری ئیسلامی، لە بەرژەوەندی سیاسەتەكانی تڕامپ بەرامبەر كۆماری ئیسلامی دەبێت. كوردستانی رۆژهەڵاتیش، لە رێگەی پارتە سیاسییەكان و رێكخراوەكانییەوە، دەتوانێت بە پێداچوونەوە بە سیاسەتەكانیان و بە یەكگرتوویی یان هاواهەنگی لەو دەرفەتانەی دێنە پێشەوە سوود وەربگرێت و لە ئاڵوگۆڕەكاندا رۆڵی كاریگەر ببینێت.


PM:09:23:04/02/2017




ئه‌م بابه‌ته 659 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌