كەلبیگەری*، ئایدیۆلۆژیا و بەها گەردوونیەكانی سیاسەت (٢)

توێژینەوەیەك دەربارەی كەوتنی ئەخلاق

(بەشی دووهەم)
هاوڕێ یوسفی

هەر چەندە دەكرێت باسی ئەوەش بكەین كە بنەڕەتی ڕاهێنان و پەروەردە كردنی پۆڵایینی ئەم قوتابخانەیە یەكێتی و وەفاداری بوو لە پێناو پرەنسیپەكانی خۆیاندا، نەك زانستی تیۆریك و فەلسەفی. بۆ نموونە، ئانتیستێنس بە ئەفلاتوونی دەگوت: ئێمە بوونەوەرێكی وەك ئەسپ ئەبینین بەڵام ئەسپێكی گشتی و هەمەگیر نابینین و ئەمەش لە خۆیدا شتێكی خەیاڵكردە. نموونەیەكی دیكەی ئەم دژایەتی كردنە دەگەڕێتەوە بۆ پەرتووكێكی ئەفلاتوون كە لەوێدا دەڵێت: مرۆڤ "بوونەوەرێكی دووپای بێ پەلە"، دیووژێنیش پەل و پۆی مریشكێك دەكات و دەیباتە لای خەڵكەكە و دەڵێت فەرموون: ئەمەش مرۆڤەكەی ئەفلاتوون5. تووندڕەوی و كردەگەرێتیە ئێفراتیەكەی دیووژێن، تەنانەت مامۆستا و هاو ڕیزەكانی دەدایە بەر تیری توانج و ڕەخنەوە بە جۆرێك كە ڕوو لە ئانتیستێنس دەڵێت: ئانتیستێنس كەڕەنا و شەیپوورێكە جگە دەنگی خۆی هیچ دەنگێكی دیكە نابیستێت. 
   ژیانی ڕۆژانەی سینیكەكان وەك دیكەی هاووڵاتیانیان نەدەچوو، ئەوان قەناعەتیان بە جۆرێك لە ژیان یان فۆرمێكی دیكەی ژیان هێنابوو، واتە ژیانێكی تاك خوازانە و بە دوور لە ژیانی ئاسایی ئەوانیدی و دژبە گشت یاسا و ڕێسای نێوان كۆمەڵگاكەیان بوون و خولیا و خەونەكانیشان لە دامەزراندن و ڕۆنانی چەمكی فەزیلەتی سەلبی یان نەرێنیدا دەبێنیەوە. سینیكەكان تا بۆیان دەكرا خۆیان لە كۆمەڵەكان و كۆمەڵگا، وەك یەكێك لە دەركەوتەكانی شارستانیەت، بەدوور دەگرت و باوەڕیان بە ژیانی ڕۆژانەی بنەماڵەیی و هاوسەرگیری نۆرماتیڤ و دابین كردنی ژوورێك بۆ حەوانەوە و پشوو وەرگرتنێكی شارستانیانە نەبوو و خۆیان بە شارۆمەندی جیهان6 دەزانی و گرینگیان بەو كۆمەڵگای تیایدا دەژیان نەدەدا و چارەنووس و پرسە سیاسیەكانی وڵاتیان پێ گاڵتەجاڕ و مەسخەرە بوو. 
   هەر چەندە نابێت ئینكاری ئەوە بكەین كە سینیسیزم و بیرمەندانی سینیك، ووشیارانە یان ناووشیارانە لە ڕێگەی دامەزراندن و كار كردن بەم دنیابینە و پراكتیزە كردنەوەی لە پانتای ژیانی واقیعی كۆمەڵگای گریكیدا، توانیان كۆمەڵێك ڕەخنەی بنەڕەتیش لە شێواز و ستایلی ژیان، خستنە ژێر پرسیاری مۆڕاڵی ژیانی ڕۆژانە، كولتوور و داب و نەریتی كۆمەڵایەتی و برووكراسی و شێوازی حوكمڕانی و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ كولتووری سیاسی باڵادەست و سەروەرانی ئەو كۆمەڵگای كەونینەی گریكیدا، بگرن و دەور و نەقشێكی گاریگەر و حاشا هەڵنەگریان هەبێت لە سەر كۆمەڵگای ئەو كاتی یوونان و بە جۆرێك، لە لایەكەوە دەستێكی كارایان هەبێت لە بزووتن و كاراتر كردنەوەی بیرمەندانی فرە چەشن و فرە جۆری بەرامبەر و دژبەریاندا و، لە لایەكی دیكەشەوە ڕچەشكێن بن بۆ قسە كردن و ڕەخنەی كردەیی و عەمەلیی تووندڕەوانە لە سیستمی سیاسی و كولتوور و مێژووی زاڵ و كۆی دێتێرمیناتە مانایی و مینۆكیەكانیدا؛ دوا خەڵاتێكیش كە كولتوور و فەلسەفەی گریكی بەخشیان بە سینیكەكان، میدالیایەك بوو كە بە سەرەیەوە نووسراوە سینیسیزم "فەلسەفەی پڕۆلێتاریای یوونانی"7یە. 
    لێرەدا و لە پەیوەندیدا بە سینیسیزم و دەركەوتەكان و بەدواهاتەكانی لە جیهانی هاوچەرخدا و ڕەنگداننەوەی لە پانتای سیاسەت، كولتوور، ئابووری و ئەخلاقی و ژیانی ڕۆژانەدا، پرسیاری گرینگ بۆ گواستنەوەی باسەكە و خوێندنەوەیەكی تر لەسەر سینیسیزم ئەوەیە كە ماناكان و ڕەهەندەكانی  چین و توخمە پێك هێنەرەكانی كامانەن؟ سینیسیزم چۆن بۆتە سەرچەشن و سەرخەتی ئەخلاق و ژیانی ڕۆژانە لەم سەردەمەدا؟ سینیستەكانی جیهانی گریكی و سەردەمی كەونینە، خۆیان بە دژبەری كۆمەڵگا و بەهاكان و هەموو نەریتەكانی ئەو سەردەمە دەزانی و دژی دەوەستانەوە، بەڵام سینیسیزم لە مڕۆدا سەرە ڕای هەموو ئەو گۆڕانكاریە مێژوویی و ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئەخلاقیانەی كە بە سەر كۆمەڵگای مرۆیی و جیهانی هاوچەرخدا هاتووە و بۆتە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانێكی ئەخلاقی چڕ و ئاڵۆز، چ لە باری ئەندیشە و بیركردنەوە و چ لە باری پێداویستی و بەها بەشەریەكانی ژیانی ئینسانی ئەم سەردەمەوە، خەریكین قووڵ ساتەوەخت و چركەساتە سینیكەكان ئەژین؛ ساتەوەختێك كە سیاسەت وەك تووخمێكی بنەڕەتی بۆ بینینی درووستی دونیا و مێتۆدێك بۆ خوێندنەوەی ڕاستەقینەی جیهان و وەك دەرفەتێكی ئەزەلی بۆ گۆڕینی دونیا و دامەزراندنی كۆمەڵگای ئایندە و ژیانێكی نوێ، تا دواڕادە و بەشێوەیەكی جادوویی و مەجیكاڵ وەلادەنڕێت و لەڕێگەی تۆڕە جۆراوجۆرە مولووكوولیەكانی دەسەڵات (فووكۆ)، مودیریەت و بەڕێوەبەری (بەدیوو)، ئاپاراتووسە فرەجۆرە و فرەچەشنەكان ئایدیۆلۆژیكەكانی دەوڵەت (ئاڵتوسێر)ەوە، تا دوورترین سنوورەكان ڕاودەنرێت و دەچەپێنرێت؛ جیهانێك كە وەك كارل كوسیك، بەو پەڕی تیژی و وردبینیەوە، بەم چەشنە وێنا و نیگاری دەكات: لە جیهانێكدا كە شكۆدارترین بەهاكان نەفرەتیان لێكراوە یاخود تەنیا وەك كۆمەڵێك ئایدیای وەدینەهاتوو بوونیان هەیە، پەیوەندی نێوان ئینسانەكان جۆرێكە لە وەلانان و گوێنەدانی موتڵەق و ڕەها. لە جیهانێكدا كە بەختی ئەدگاری تاكەكان لەگەڵ هاتنەدی و مسۆگەربوونی خێردا لەناوچووە، ڕێسا ئەخلاقیەكان دەبنە درۆ و ناپاكی.
  بەباوەڕی نووسەری ئەم دێڕانە، جیاوازی نێوان عەقڵی سینیكی جیهانی كەونینە و عەقڵی سینیكی ئەم سەردەمە لەوەدایە كە یەكەمیان، بە پلەی یەكەم پشتی بە یەكێك لە عەقڵە بەهێزەكانی مێژووی مرۆڤایەتی بەستووە و بە پلەی دووهەمیش خاوەن بنچینەیەكی گونجاوی فیكری و فەلسەفیە و زادەی گوتار و دیسكۆرسێكە كە فەلسەفە دەورێكی كارای هەبووە لە جومگەبەندی كردنیدا. وەكیتر، نابێت ئەوە لە یاد بكەین و سەرنجی پێنەدەین كە وەك هێگل دەڵێت: سینیكەكانی جیهانی كەونینە و گریكی خاوەن ڕاهێنان و پەروەردەیەكی فەلسەفی ئەوتۆ نەبوون و هیچكات نەیانتوانی سیستم یان زانستێك بەدی بهێنن و پاش ئەوان بوو كە ڕەواقیەكان ئەم سیستمەیان كرد بە لقێكی فەلسەفی. لە كاتێكدا دووهەمیان، واتە سینیسیزمی هاوچەرخ، هیچ پاڵپشتێكی فیكری نیە  و ڕەگی لە هیچ چەشنە تیۆرێكی هاوچەرخدا نیە، پشتی نەبەستووە بە فەلسەفەیەكی دیاریكراوەوە و هێچ كەسایەتیەكی فیكری بەناوبانگیش بەرایی ئەم ڕوانگەیەی نەگرتووە. سینیسیزم لە جیهانی هاوچەرخدا ژیانێك دەژی بەبێ ئایدیا، سینیسیستەكانی جیهانی كەونینە لە ڕێگەی كۆمەڵێك ئایدیاوە دژایەتی بەها كۆمەڵایەتی و سیاسیەكانیان دەكرد، سینیسیزمی مۆدێرن تێكەڵەیەكی ئاڵۆزە لە پراگماتیزم و كردەگەڕێتیەكی كوێر، سینیسیزمی هاوچەرخ ڕەگی لە هیچ ئایدیا و بیركردنەوەیەكی فەلسەفی وەك فەزیلەت، بەختەوەری، ڕزگاری، پاراستن و پێداگری لەسەر پرەنسیپەكان، ئیرادە و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دابونەریت و یاسا و نۆرمە باوەكاندا نیە و بەرهەمێكی هیچ خاكێكی فەلسەفی و بەر و بوومی هیچ بوارێكی تیۆریك و تەنانەت پێدراو یان فیكرەیەكی مێژووی هاوچەرخی فەلسەفە نیە. سینیسیزمی هاوچەرخ و ڕەنگدانەوەی ڕۆژانەی لە ژیانی خەڵكدا، تەنیا پەیڕەوی لە لۆژیكی خۆبزۆزی ناوەكیی خۆی دەكات و پشتی بە كردە و كردەگەرێتی هەناوی خۆی بەستووە. ئەگەر بمانەوێت ئەم سینیسیزمە لە ڕستەیەكدا كۆوە بكەین دەتوانین بڵێین كە؛ سینیسیزم كردەگەریە لەپێناو كردەگەرێتیدا، دووپاتكردنەوەی ئەم كردەیە لە كردیەكی دیكەدا، كردەیەكە كە دووپاتكراوەی كردەی پێشووە، كردەی دووپاتكردنەەی كردەوەی پێشووە، دووپاتكردنەوەی مردووی كردەیەكە لە بەرگی كردەیەكی سواودا و ئەوەی لەم دووپاتبوونەوە یەك لەدوای یەكانەدا دیبینین دووپاتبوونەوەی دووپاتبوونەوەیە. لێرەوە، دەتوانین و ئاسانە ناوی ئەم دووپاتكردنەوەی دووپاتكردنەوەیە بنێین گەمژەیی واتە، گەمژەیی وەك ڕایەڵێكی قورس و قایم بۆ درێژەدان بە دووپاتكردنەوە، ئەو گەمژەییەی كە كەسی سینیك ووشیارانە وەك تاكتیكێكی حازربەدەست، فیكس و ئامادە، یان گونجاوتر وایە بڵێین، كەرەستەیەك بۆ گەیشتن بە ئامانجێكی گەورە یان بچووك. بە مانایەكی دیكە، گەمژەیی وەك بڕوا یان ڕیچواڵێك كە پێشوەخت و بەر لە ئەنجامدانی كارێك بە باشترین شێوە دەزانێت كە ئەم كارەشی وەك كارەكانی دیكە دووپاتەكی و سواوە و هەمیسان دەیكاتەوە. پاسكاڵ بە تەكنیكیترین شێوە ئەم حاڵەتی دووپات كردنەوەی دووپاتەكی لە ڕستەیەی خوارەوەدا فۆرموولە كردووە: دۆخی پاڕادۆكسیكاڵی باوەڕێك پێش باوەڕ(the paradoxical status of a belief before belief)8. 
  لەم خاڵەدایە كە دووپاتكردنەوە بەتەنها دووپاتكردنەوەی كردەیەك یان كردەیەكی ناوازە نیە، كە دووپاتكردنەوەكەی تەنها بە هەڵەیەكی باو بزانین بەڵكوو مەبەست ئەوەیە دووپاتكردنەوەی كردەیەكی دووپاتەكی، لە خۆیدا و بۆخۆی، دەبێتە بڕوا  یان ڕیچواڵێك كە كۆی كردە دووپاتەكیەكانی تریشی ئەم ڕیچواڵ و بڕوایە ڕێكی دەخات و سەر لەنوێ فۆرمی پێدەبەخشێتەوە و وەك بڕوایەكی پێشوەخت و پێدراو ئارەزووەی بكەرەكە دنەدەدات و دەیبزوێنێت بۆ كردەیەكی دیكە؛ واتە، بۆ دووپاتكردنەوەی ئەو كردەیەی كە پێشتر كردبووی.
ئاپاراتووسە ئایدیۆلۆژیكەكانی عەقڵی سینیك
   ئایدیۆلۆژیا لەلایەكەوە وەك چەمكێكی سیاسی، كە زۆربەی دەوڵەت و حیزب و گرووپ و دەستە و تاقمە جۆراوجۆرەكان كاری پێدەكەن و دەوری هەیە لە سازدان و سازماندانی خەڵكدا، گونجاوترین دەروازەیە بۆ ناسین و خوێندنەوەی شێوەبەندی كۆمەڵایەتی و سیاسی ئەو گرووپ و دەستە و حیزب و هێزە سیاسیانەی كە كاریگەریان هەیە لەهەر سێ ئاستی دەوڵەت/ئابووری و كۆمەڵگادا و هەر لەم ڕێگایەشەوە دەتوانین بچینە ناو جیهان و ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتیانەوە، و لەلایەكی دیكەشەوە لەو چەمكانەیە كە لە مێژساڵە جێگەی موناقەشە و دیبەیت و تەفسیری جۆراوجۆرە و كەمتر كەسێك توانیویەتی پێناسەیەكی فیكس و نەگۆری لێبكات و سنوورە مانایەكانی دیاری بكات. بۆنموونە، لە شوێنێكدا دەڵێن ئایدیۆلۆژیا بە مانای: پڕۆسەی بەرهەمهێنانی مانا و نیشانە و بەهاكانە لە ژیانی كۆمەڵایەتیدا، لە شوێنێكی دیكەدا دەڵێن بە مانای: كۆمەڵێك ئایدیا و فیكرە كە تایبەتە بە گرووپ یان چینێكی كۆمەڵایەتی تایبەتەوە. لای بیرمەندێك بریتیە لە: ئەو ئایدیایانەیە كە ڕەوایەتی و شەرعیەت دەبەخشن بە دەسەڵاتێكی سیاسی باڵادەست و لای بیرمەندێكی دیكە بریتیە لە: ئەو پەیوەندیانەی كە چركە بە چركە چەواشە دەكرێن. هەندێك كەسی دیكەش پێیان وایە ئایدیۆلۆژیا بریتیە لە:1- ئەوەی شوێنگە/ دەرفەتێك بۆ سووژە دەخولقێنێت 2- هەندێ فۆرمی بیركردنەوە كە بەرژەوەندی كۆمەڵایەتی دەیان ورووژێنێت 3-هەمانی (identity)  4- وەهمی كۆمەڵایەتی پێویست 5- تێكەڵەی دیسكۆرس/گوتار و دەسەڵات 5- ئەو كەرەستەی كە تێیدا ئەكتەرە ووشیارە كۆمەڵایەتیەكان لە جیهانی خۆیان دەگەن و دەریدەبڕن 6- كۆمەڵەیەك باوەڕی كردەگەر 7- شێواندنی واقیعیەتی زمانی و فێنۆمێناڵ/دیاردەیی 8- ڕۆچن/بەستێنی (closure) نیشانەناسانە 9- كەرەستەی دەربڕینی پێویست بۆ ئەوەی تاكەكان پەیوەندیەكانی خۆیان لەگەڵ بونیاد و سترەكتۆری كۆمەڵایەتی بگەێننە ئەنجام 10- پرۆسەیەك كە لە ڕێگەیەوە ژیانی كۆمەڵایەتی دەبێتە واقیعیەتێكی سرووشتی 9.
   ئەم ڕیزبەندیە دەتوانێت پتر لەمە درێژبكرێتەوە و بەردەوام بێت و تەنانەت قەناعەت بەم پێناسانەش نەكەین و بەردەوام بین لە پەرەدانی ئەم چەشنە پێناسانە. بەشی هەرە زۆری هەموو ئەم پێناسانە_ چ لە ئاراستەی ئەرێنی و چ لە ئاراستەی نەرێنی، دژ و بەرامبەریدا_ زادەی جیهانێكن كە تیایدا پێشڕەوانەترین تێرم و دەستەواژەكانی، كۆتایی مێژوو و كۆتایی ئایدیۆلۆژیا  و كۆتایی حیكایەتە گەورەكان و مڵكی موتڵەقی ڕاستی سیاسی و نیۆكانەكان و گەنجانی شیكاگۆیی و هێژێموونی و باڵادەستی نیۆلیبێڕالیزمە؛ ئەو نیۆلیبرالیزمەی كە بۆ خۆی بووبە ئایدیۆلۆژیایەكی هار و بێ لەغاو و دڕندەی ئەم جیهانە و گەورەترین حیكایەتی ئینسان و مێژووی ئەم سەردەمە.


PM:09:59:11/01/2017




ئه‌م بابه‌ته 722 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌