توندووتیژی دژ بە ژنان و پڵانی دەوڵەت

شەیدا مستەفا

لە ڕاستیدا توندووتیژی دژ بە ژنان بابەتێكی پەڕگیرە كە لە هەموو وڵاتانی دونیا لە هەر وەڵاتێك بە شێوەی جۆراو جۆر و جووغرافیای تایبەت بە ئەو وەڵاتە ڕوودەدات. لە راستییدا تووندوتێژی دژی ژنان رەگێكی قوولی لە مێژوودا هەیە و بۆ لێكۆڵینەوە لەم دیاردە پێویستە سەرجەم ئەو فاكتەرە مێژوویی و كەلتووری و ئایینیانە لەبەرچاو بگرین كە بووە بە هۆی چەوساندنەوەی ژنان و سەرهەڵدانی بابەتێك كە ئەمڕۆ ئێمە ئەو ئیزنە بە خۆمان بدەین باسی لێ بكەین. رەنگە لێكۆڵینەوەو باسكردن لەو هۆكارە مێژوویی و كەلتووریانە، باسێكی دوور و درێژ بێت، بەڵام گەڕان بە ناو حیكایەت و چیرۆكە كۆنەكان، كتێبە ئایینییەكان و بەڵگە مێژووییەكان دەمانگەیەننە ئەو دەرئەنجامەی كە چەوساندنەوەی ژنان تا چەند دیاردەیەكە رەگی لە مێژوودایە. دژە ژنی وەك بەشێك لە كەلتووری دەسەڵاتە كۆنەپارێزەكان ناسراوەو بزووتنەوەی ژنان بە درێژایی مێژوو وەستانەوە بووە بەرامبەر ئەم كەلتوورە. 
لە زیاتر لە دوو سەدەی رابردوودا ئێمە ململانێیەكی بەردەوام دەبینین لە نێوان هێز و كەلتووری كۆنەپارێز و ئەو رەوتانەدا كە دژی مانەوەی دۆخی هەبوون و خوازیاری گۆڕانن لە بنەما كەلتوورییەكانی كۆمەڵگا و لەوانە روانین بۆ ژن. خەباتی چالاكانی مەدەنی و كۆمەڵایەتی توانیویەتی لە زۆر شوێن كاریگەری خۆی دا بنێت و لە راستییدا پاشەكشە با ئایدیای چەقبەستوو بكات. 
لە بەرامبەر هێزە نوێخوازە كۆمەڵایەتییەكاندا، هەموو دەم هێز و دەسەڵاتێكیش بووە كە دژی گۆڕانی یاسا چەقبەستووەكان بووەو لە راستییدا بەرژەوەندییەكانی خۆی لەوەدا بینیوەتەوە كە ئەو یاسایانە پارێزراو بمێننەوەو دەست بردن بۆیانی بە بڤە زانیوە. بۆ ئەم مەبەستەش ئایین و كەلتوور و بەها كەلتووری و ئایینیەكانی كردووە بە دەسكەلا و بۆ پتەو كردنەوەی بنەماكانی دەسەڵاتی خۆی لە سەر ئەو بنەما كەلتووری و ئایینیانە. 
یەكێك لەو سیستم و دەسەڵاتانەی كە هەر لە سەرەتای بە دەسەڵات گەیشتنییەوە ژنانی كرد بە ئامانج، دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیە. رژیمی كۆماری ئیسلامی ، كە لە سەر بنەمایەكی ئایینی دامەزراوە هەر لە یەكەم رۆژەكانی بە دەسەڵات گەیشتنیەوە ژنانی كردە ئامانج. داسەپاندنی حیجابی ئیجباری، دوور خستنەوەی ژنان لە بەشێكی زۆر لە چالاكیە كۆمەڵایەتی و سیاسیەكان، جێگیر كردنی یاسای ١٤٠٠ ساڵە كە تێیدا ژنان لە هەموو مافە كۆمەڵایەتی و ئینسانیەكان بێبەرین، چاو لێكردنی ژنان وەك بوونەوەرانێكی پلەدووی كۆمەڵایەتە و پیاوانی بنەماڵە بۆیان هەیە بە سەریاندا فەرمان بكەن لەو یاسایانەیە كە رژیم زیندووی كردوونەتەوەو وەك بەشێك لە ماهیەت و شوناسی خۆی چاویان لێدەكات. 
بە پێی یاسای كۆماری ئیسلامی ژن نیوەی كۆمەڵگایە، نیوەیەك كە ئیختیاری بە دەست پیاوانی بنەماڵەو خێلەوەیە، نیوەیەك كە بە تەنها بۆی نییە سەفەر بكات، بۆی نییە ئیختیاری ژیانی خۆی ببێت و پیاوانی بنەماڵە ئەتوانن هەر كات ویستیان بە مێردی بدەن، نیوەیەك كە بۆی نییە داوای جیابوونەوە لە هاوسەرەكەی بكات مەگەر ئەوەی هاوسەر رازی بێت و نیوەیەك كە سەرپەرەستی مناڵی خۆی پێ نادرێت و زۆر یاسای تر كە دەكرێت ئاماژەی پێ بدەین. 
بە پێی ئەو تەفسیرانەی رژیم بۆ ژنان و پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان هەیەتی، پیاو بۆی هەیە بە پێی شەرع و یاسا تا چوار ژن بێنێت، بۆی هەیە بەر بە چالاكیە كۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرهەنگی و وەرزشی و ... ژنان بگرێت. لەم دونیا بینییەدا ژن نەك وەك مرۆڤێكی سەربەخۆی خاوەن عەقڵانی بەڵكوو وەك كەسێك چاوی لێدەكرێت كە ئێختیاری ژیانی بە دەست پیاوانەوەیە. لێرەدا ئەتوانین باس لە لایەنێكی توندووتێژی دژ بە ژنان بكەین كە ئەویش توندووتێژی یاساییەیە. توندووتیژی یاسایی بەو فۆڕمە لە توندووتێژی دەوترێت كە یاسا پاڵپشت و پەرە پێدەری توندووتیژییە. نموونەی بەرجەستەی ئەم فۆڕمە لە توندووتێژی ئێرانی بندەستی كۆماری ئیسلامیە. بوونی گەشتە ئیرشاد و لێپێچینەوە لە ژنێك كە تاڵی لە قژی بە دەرەوەیە یان ماكیاژی تۆزێ تۆخی كردووە نموونەی دیاری ئەم فۆڕمە لە توندووتیژییە كە رێ خۆشكەرە بۆ سەرجەم فۆڕمەكانیتری تودتندووتیژێ. 
توندووتیژی یاسایی، توندووتیژی بنەماڵەی لێدەكەوێتەوە، لە بەر ئەوەی یاسا ئیجازە ئەدات بە پیاوانی بنەماڵە توندووتیژی بنوێنن بەرامبەر بە ژنان. 
هەروەها توندووتیژی ئابووری فۆڕمێكیترە لە توندووتیژی كە لەبەشێكی زۆر لە كۆمەڵگاكاندا دژ بە ژنان بوونی هەیە. كاتێك سەرچاوە مادییەكانی بە دەستی پیاوانەوەیە و "پارە" كە وەك دینەمۆی گەڕانی بازاڕ چاوی لێدەكرێت بە دەست پیاوانە، پیاوان ئەتوانن كەڵكی لێ وەربگرن بۆ چەوساندنەوەی ژنان. بە پێی یاسای كۆماری ئیسلامی وەك بەشێكی زۆر لە وڵاتانی ئیسلامی، بەشێكی زۆر لە كارەكانی دەرەوە تایبەت كراوە بە پیاوان و ژنان بۆیان نییە تێیدا بەشدار بن، یانی بەم شێوەیە ئابووری وڵات دەبێت بە ئابوورییەكی پیاوانە و یاسا زەمینە خۆشكەرە بۆ ئەوەی بیچە سەرەكی و كاریگەرەكانی ئابووری وڵات بە دەست پیاوانەوە بێت. 
بە گشتی ئێمە شاهیدی ئەوەین بە پێی یاسا بنەماكانی توندووتیژی دژی ژنان مەشرووعیەتی پێدراوەو یاسا و پەیوەندییە یاساییەكانی كۆماری ئیسلامی زەمینەی هەڵاواردنی جنسییەتی و توندووتیژی جنسیەتی دەخولقێنن.
بەم پێناسەیەك لە توندوو‌تێژی لە ئێران ئەتوانین بدەین بە دەستەوە كە پێی دەوترێت توندووتیژی دەوڵەتی بەرامبەر بە ژنان. دەوڵەت وەك هێزێكی كۆنە پارێز و لە بەرامبەردا بیرجیاوازان و ژنان و چالاكانی كۆمەڵایەتی وەك رەوتی دژی دۆخی هەبوو، بەرامبەر یەكتر وەستاونەتەوەو مێژووی دەسەڵاتدارێتی كۆماری ئیسلامی مێژووی رووبەڕوو بوونەوەی ئەم دوو رەوتە جیاوازەیە. هەر چەند دەسەڵاتداران ویستبێتیان زیاتر یاسای دژە ژن و دژی مافی مرۆڤی پەسەند بكەن وەستانەوە زیاتر بووەو ژنان و چالاكانی كۆمەڵایەتی بێدەنگەیان هەڵنەبژاردوە.
وەستانەوە دژ بە هەموو فۆڕمەكانی توندووتیژی دژی ژنان، هەر لە توندووتیژی خێزانیەوە بگرە تا یاسایی و ئابووری و.. ئەركی چالاكانی كۆمەڵایەتی و سیاسییە. بێگومان كاریگەرییە خراپەكانی سەردەمی دەسەڵاتدارێتی كۆماری ئیسلامی لە سەر هەموو لایەنەكانی كۆمەڵگا دوای رووخانی ئەم دەسەڵاتەش هەر دەمێنێت بۆیە وەستانەوە دژ بەم كەلتوورە و ئەم چەشنە روانینە بۆ ژنان ئەركێك نییە بەسترابێتەوە بە ڕووخانی ئەم سیستەمەوە. هەوڵدان بۆ ڕووخانی ئەم سیستمە ئەركی هەر چالاكێكی ئازادیخوازە، بەڵام بەردەوام بوون لە سەر درووشمی نەمانی جیاوازی جنسیەتی ئەركی هەر چالاكێكی كۆمەڵایەتی و هەر ئازادیخوازێكە. 



PM:02:42:17/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 652 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌